Ten artykuł dotyczy biblijnego raju. Zapoznaj się również z: inne znaczenia słowa Eden.

Lucas Cranach – Adam i Ewa w Rajskim Ogrodzie

Jan Brueghel (starszy) - Paradajs

Skosztowanie owocu z drzewa poznania dobra i zła przez Adama i Ewę można rozumieć jako naruszenie boskiego tabu . Fragment obrazu Lukasa Cranacha Starszego

Tryptyk „Ogród rozkoszy“: Ogród Eden Hieronim Bosch

Wygnanie z raju (ilustracja z Kroniki norymberskiej)

Eden (hebr. Gan Eden, גַּן עֵדֶן "ogród rozkoszy"; sum. edin "nawodniony") – biblijny raj stworzony przez Boga dla pierwszych ludzi – Adama i Ewy. W ogrodzie ludzie wszystkiego mieli pod dostatkiem i z wszystkiego mogli korzystać, z wyjątkiem Drzewa Poznania Dobra i Zła, którego owoców nie mogli zrywać. Jednak Szatan pod postacią węża skusił Ewę do zerwania zakazanego owocu, który po skosztowaniu podała mężowi. Za ten akt nieposłuszeństwa wobec Boga zostali oboje wygnani z Edenu, którego od tej pory strzegły cheruby i wirujący ognisty miecz, aby nikt nie mógł zerwać owoców z drzewa życia. W Biblii da się wyróżnić dwie tradycje dotyczące Edenu – zawartą w Księdze Ezechiela i zawartą w Księdze Rodzaju. Prawdopodobnie obie są niezależnymi od siebie nawiązaniami do mezopotamskich mitów i tradycji królewskich i boskich ogrodów, takich jak wiszące ogrody Semiramidy, dostosowanymi do teologii judaistycznej.

Stworzenie Edenu

Według Biblii Raj był ogrodem, który Bóg wydzielił na Ziemi ze względu na jego wspaniałe warunki. Choć idealny i ukształtowany ręką Boską, istniał więc w rzeczywistym świecie. "I zasadził Bóg ogród w Edenie na wschodzie" (Rdz 2,8). Ogród został następnie zamknięty i odizolowany od reszty ziem. Dzięki temu, że sam Bóg zwykł w nim przebywać, zyskał rangę sacrum. Eden był miejscem najwyżej stojącym w hierarchii miejsc świętych, jednak nie świątynią (jak sugeruje Kobielus, można go jedynie uznać za prototyp świątyni). Następnie Bóg stworzył człowieka: "I wziął Jahwe Bóg człowieka i umieścił go w ogrodzie w Edenie, aby go uprawiał i strzegł" (Rdz 2, 13).

Położenie

Księga Rodzaju nie podaje wielu informacji na temat ogrodu Eden. Miał być uporządkowaną przestrzenią, w której wszystkie stworzenia żyły w harmonii. Wiadomo, że rosło tam wiele różnych drzew "miłych dla oka i smaczne owoce rodzące" (por. Rdz 2, 9). W środku ogrodu rosły drzewo życia i drzewo poznania dobra i zła.
W ogrodzie wypływała rzeka, nawadniająca go i dzieląca się na cztery odnogi: Piszon, Gichon, Chiddekel (Tygrys) i Perat (Eufrat).

Rzeki kryjące się pod tymi nazwami były przedmiotem licznych spekulacji. Wg jednej z teorii rzeki te nie odpowiadają którymkolwiek z obecnie istniejących (według biblijnej narracji w jakiś czas po wygnaniu z Edenu człowieka miał miejsce apokaliptyczny potop, który musiał znacząco zmienić pierwotną geografię Ziemi). Obecne rzeki Eufrat i Tygrys musiały więc ukształtować się już po potopie i – oprócz nazw – nie muszą mieć wiele wspólnego z oryginalnymi rzekami wypływającymi z Edenu. Ci, którzy przetrwali potop mogli nadawać znane sobie stare nazwy nowym miejscom, rzekom i regionom. Na podobnej zasadzie koloniści osiedlający się na nowych ziemiach nadawali stare nazwy, znane z ich pierwotnej ojczyzny, nowym miejscom. Przykładowo angielskiemu Newcastle odpowiada położone na australijskich antypodach Newcastle, swoje odpowiedniki w Nowym Świecie mają także np. Cambridge i Warszawa.

Tradycyjnie jednak położenie Edenu upatruje się gdzieś na Bliskim Wschodzie na terenach obecnego Iraku (Mezopotamia), Turcji (góry Taurus, dawniej Urartu), czy w północnym Iranie. W ostatnich latach brytyjski archeolog David Rohl twierdzi, że zidentyfikował pierwotne położenie raju w dolinie Tabriz, w północno-zachodnim Iranie. Eden miałby leżeć w obszarze wyznaczonym dziś przez rzeki: Eufrat-Murat, Araks, Kuzył Uzum, Tygrys. Są to okolice na południe od góry Ararat i w pobliżu jezior: Wan, Urmia, Sewan. Na poparcie swojej teorii przywołuje fakt, że Arabowie, podbiwszy te tereny, jeszcze w VIII w. używali starej nazwy Gichon w odniesieniu do Araksu oraz to że Kuzył Uzum nazywana też Uizhun mogła mieć w przeszłości formę "izhun" co z kolei pochodziłoby od Piszon, który opływał krainę zasobną w złoto tak jak czyni to Kuzył Uzum. Kolejnym tropem jest istnienie w tamtym rejonie góry Kusheh Dagh (Dagh oznacza górę, a Kusheh miałoby oznaczać Kusz).

We współczesnej biblistyce postuluje się, że wschód ma symbolizować kierunek idealny (miejsce pojawiania się słońca). Jeszcze dalej na wschód Jahwe umieścił anielskich strażników, więc była to najdalsza możliwa lokalizacja. Podanie jej nie miało na celu odnalezienia drogi do Edenu, lecz przeciwnie, miało to nauczać, że jest on poza zasięgiem ludzkiej ekspansji.