Edward Gordon Craig, właściwie Henry Edward Gordon Godwin Werdell (ur. 16 stycznia 1872 r. w Stevenage, hr. Hertfordshire, zm. 2 lutego 1966 r. w Paryżu) - angielski reżyser, aktor teatralny, dekorator, scenograf, rysownik, teoretyk teatru.

Życie

Henry Edward Gordon Godwin Werdell urodził się 16 stycznia 1872 roku w Stevenage w hrabstwie Hertfordshire, jako nieślubny syn architekta Edwarda Godwina i sławnej aktorki angielskiej, Ellen Terry. Gdy rodzice się rozeszli Craig pozostał przy matce i jej kolejnych małżonkach, ten fakt przesądził o dalszym życiu poświęconym teatrowi. W wieku sześciu lat występuje pierwszy raz na deskach Court Theatre w Olivii W.G. Willsa. Od siedemnastego roku grywa już regularnie.

Na szersze wody wypływa w roku 1903. Ellen Terry wynajmuje na jeden sezon Imperial Theatre w Londynie i powierza synowi inscenizację Rycerzy północy Ibsena i Wiele hałasu o nic Williama Shakespeare'a. Opinie prasy są podzielone, opinia publiczności jest jednoznaczna: teatr otwarty w połowie kwietnia, w czerwcu musi zostać zamknięty. Od tej chwili zaczyna się rozdźwięk między Craigiem a teatrem angielskim. Nowe projekty Craiga wita głuche milczenie.

Otrzymuje natomiast zaproszenie z Niemiec. Zawdzięcza je hrabiemu Kesslerowi, wielkiemu mecenasowi sztuki, który będąc w Londynie zachwycił się dekoracjami Craiga. Podczas gdy Meiningeńczycy, a w Anglii Beerbohm-Tree, urządzali scenę jak oddział Muzeum Sztuki i Rzemiosł, gromadząc ściśle szczegóły, ludzie zobaczyli, że Craig użył do Rycerzy północy tylko kotar jako tylnego planu i tylko takich przedmiotów, które są niezbędne dla akcji, a w scenie kościelnej z Wiele hałasu o nic prócz kotar był tylko jeden silny promień światła słonecznego, padający na scenę tysiącem kolorów poprzez witraże niewidocznego okna. Kessler sprawił, że twórczością Craiga zainteresował się Otto Brahm, podówczas dyrektor Deutsches Theater w Berlinie, i zaproponował mu wystawienie Wenecji ocalonej Otway'a. Craig propozycję przyjmuje. W Niemczech poznaje Isadorę Duncan. Nazywa ją pierwszą prawdziwą tancerką, jaką widział w życiu. Oczarowany jej sztuką, a zresztą i nią samą, w ciągu dwu lat towarzyszy Isadorze w jej tournée po Europie: Niemcy, Belgia, Holandia, Rosja, wreszcie Włochy, gdzie osiada na dłużej. Isadorze zawdzięcza z kolei spotkanie i współpracę z Eleonorą Duse i Konstantym Stanisławskim. Dla Duse robi dekoracje do Rosmersholmu, w MChAT-cie inscenizuje Hamleta.

Aktywność Craiga w tych latach jest ogromna. Organizuje wystawy swych projektów scenograficznych, wydaje we Florencji własne czasopismo teatralne "The Mask", tworzy ogromną ilość projektów, sztychów, rysunków, a nade wszystko pisze. Publikuje poszerzoną wersję Sztuki teatru, potem trzecią książkę - Ku nowemu teatrowi (Towards a New Theatre, 1913), opatruje wstępem katalog Międzynarodowej Wystawy Nowoczesnego Malarstwa Scenicznego w Warszawie. Po usilnych i długotrwałych staraniach udaje mu się także założyć własną szkołę teatralną we Florencji. Istnieje ona zaledwie rok i kilka miesięcy - wybuch pierwszej wojny światowej kładzie kres wielkim zamierzeniom Craiga.

Po wojnie sława jego zaczyna blednąć. Uwaga świata teatralnego zwraca się w kierunku Moskwy i Berlina, o Craigu słyszy się coraz rzadziej. Natomiast jego teorie z poprzedniego okresu zaczynają powoli owocować. Docierają także do Polski.

Poglądy/Teorie

Poglądy estetyczne Craiga określa negacja realizmu, fotografującego rzeczywistość zamiast przekazywania jej obrazu w sposób artystyczny, odsłaniającego brzydotę, którą dotąd zwykło się ukrywać. "Realizm polega jedynie na przedstawieniu, natomiast sztuka jest objawieniem" - pisze Craig w programie do Rosmersholmu w 1906 r. Chodzi nie o kopiowanie natury, ale o wykrycie zawartych w naturze symboli. Aktor winien usunąć się na drugi plan na rzecz ekspozycji idei. Zamiast troski o to, by dobrze wypaść w roli, winien się starać pokazać, jak piękna jest każda rzecz.

Przeznaczeniem teatru nie jest prezentacja obrazu doczesnego życia i jego niedostatków, lecz ma on zrodzić w nas tęsknotę do rzeczy, które nie są z tego świata. Craig darzy podziwem sztukę starożytnego Egiptu, niewzruszoność jej rzeźbiarzy. Zazdrości spokoju mędrcom Azji i Afryki, medytującym nad sprawami nadprzyrodzonymi, a tu, na ziemi, żyjącymi w zwolnionym rytmie, który jakby zapowiadał spokój śmierci. Słowu "życie", zachwalanemu bez ustanku przez realistów, przeciwstawia słowo "śmierć". Posuwa się aż do stwierdzenia: "Nieznany świat Wyobraźni nie jest niczym innym jak miejscem, gdzie przebywa śmierć". Odczuwa nostalgię sztuki obrzędowej, przedstawiającej bogów albo bohaterów, lecz nie ludzi. Uważa, że pierwszą spośród wszystkich marionet był związany z obrzędami kultowymi posążek, przeznaczony przez Hindusów na wysławianie dzieła Stworzenia, następnie zaś ściągnięty na poziom obrazu człowieka. Życzyłby sobie powrotu tej sakralnej postaci na scenę Zachodu, marzy o nadmarionecie symbolizującej Bóstwo, zamyśla bowiem odrodzenie Rytuału na cześć Stworzenia.

W takim kontekście ciało aktora stanowi element nieczysty. Wystawianie ludzkiego ciała na pokaz nie odpowiada Craigowi, bierze więc jedynie pod uwagę twór będący tworem sztucznym. Stąd jego życzenie, by usunąć ze sceny aktora z krwi i kości, a na to miejsce wprowadzić konstrukcje "artystyczną".

Postawiony przez Craiga problem składa się właściwie z trzech elementów: wykluczenie realizmu, reakcja przeciw miernocie niektórych aktorów, zadośćuczynienie metafizycznym założeniom sztuki.

Idee Craiga wywarły wpływ na twórczość Leona Schillera i Tadeusza Kantora.

Źródła