Egipt - Polski Serwis Naukowy

Wielki Sfinks na tle piramidy Chefrena w Gizie

Świątynie w Abu Simbel

Świątynia Hatszepsut

Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie. Od północy rozpościera się Morze Śródziemne a na wschodzie Morze Czerwone.

Literacka Nagroda Nobla uważana jest za najbardziej prestiżową międzynarodową nagrodą literacką na świecie. Ustanowiona razem z czterema innymi nagrodami przez Alfreda Nobla w testamencie z 1895, jest przyznawana od 1901.
Ad-Dachila albo Ad-Dachla (arab. الواحة الداخلة = al-Wāhat ad-Dāhila) - grupa oaz w zachodnim Egipcie na Pustyni Libijskiej (muhafaza Nowa Dolina).

Etymologia

Staroegipska nazwa kraju oznacza „Czarny Ląd” i odnosi się do żyznych gruntów wzdłuż Nilu będących przeciwieństwem sąsiadującej z nimi pustyni, „Czerwonego Lądu”.

Arabskie słowo Miṣr, obecna oficjalna nazwa kraju, ma pochodzenie semickie. Według pierwotnego asyryjskiego rodzaju pisma słowa Misir / Musur są spokrewnione z hebrajskim słowem מִצְרַיִם (Mitzráyim) oznaczającym kraj lub państwo. Początkowe wąskie znaczenie tego słowa rozumiane jako Egipt Dolny (Dolny Kraj), zostało rozszerzone na cały kraj (Górny i Dolny Egipt). Biblia wspomina o Egipcie i jego mieszkańcach ponad 700 razy. Stary Testament kraj ten zazwyczaj określa słowem Misraim (Micraim, Micrájim), co zdaje się sugerować, że potomkowie tego syna Chama mieli tam znaczącą pozycję albo przewagę liczebną. W niektórych psalmach Egipt został nazwany krainą Chama.

Kukurydza (Zea L.) – rodzaj roślin należący do rodziny wiechlinowatych. Przedstawiciele występują naturalnie w Meksyku, Gwatemali i Nikaragui. Liczy 5-6 gatunków, wśród których najważniejsza jest kukurydza zwyczajna. Gatunkiem typowym jest Zea mays L..
Dekalog (gr. δεκάλογος dekalogos, dziesięć słów) inaczej Dziesięć przykazań (w trad. żyd.Dziesięć Oświadczeń עשרת הדיברות, Aseret ha-Dibrot) – zbiór podstawowych nakazów moralnych obowiązujących pierwotnie wyznawców judaizmu, a następie przejęty przez chrześcijan, dla których spełnia się on w Jezusie Chrystusie (Por. Mt 5,17-19) poprzez tajemnicę paschalną.

Nazwy europejskie Egypt, Ägypten, Égypte, Egitto itd. pochodzą z łacińskiego słowa Aegyptus i pierwotnie ze starogreckiego słowa Αίγυπτος (Aigyptos). Koptowie utrzymują, że są bezpośrednimi potomkami staroegipskiego społeczeństwa z czasów faraonów. Od ich imienia powstało greckie słowo aigyptos, które np. w języku niemieckim przekształciło się w słowo Ägypten. Według innych teorii słowo Aigyptos stanowi kontaminację egipskiego wyrażenia ḥwt-k3-ptḥ, co oznacza „Siedziba duszy Boga Ptah”, przy czym jest to także nawiązanie do świątyni Ptaha w Memphis.

Chefren (z gr.; egip. Cha-ef-re – "Niechaj Re objawia się w chwale"), u Herodota Chephren, u Diodora Chabryes – władca starożytnego Egiptu z IV dynastii, z okresu Starego Państwa.
Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Geografia

Osobny artykuł: Geografia Egiptu.

Podstawowe informacje

Długość granic: całkowita 2689 km (w tym: Strefa Gazy 11 km, Izrael 255 km, Libia 1150 km, Sudan 1273 km)

Długość wybrzeża: 2450 km

Najwyższy punkt: Góra Świętej Katarzyny 2629 m n.p.m.

Najniższy punkt: Al-Kattara 133 m p.p.m.

Współczynnik urbanizacji: 42% (2003)

Ważne miasta: Kair, Aleksandria, Luksor, Asuan, Asjut, Al-Mahalla al-Kubra, Giza, Port Said, Szubra al-Chajma, Suez, Fajum.

Klimat

W Egipcie przeważa klimat skrajnie suchy zwrotnikowy. Roczna suma opadów na ogół nie przekracza kilkudziesięciu milimetrów. Z tego względu większość ludności zamieszkuje tereny w delcie i dolinie Nilu. Nad rzeką istnieje oaza nadrzeczna, której długość wynosi niecałe 3 tys. kilometrów. Od tysiącleci w Egipcie tworzono system sztucznego nawadniania, znacznie zwiększając powierzchnię gruntów uprawnych. System nawadniający rozbudowano w 1970 roku, gdy w Asuanie zbudowano zaporę wodną (Wielka Tama), sztuczny zbiornik (Jezioro Nasera) i elektrownię wodną.

Dialekt egipski języka arabskiego (język arabski اللغه المصريه الحديثه|مصرى il-lahga l-maṣriyya l-ʕammiyya) - odmiana języka arabskiego, należąca do grupy wschodniej, używana na terenie dolnego Egiptu. Często utożsamiany z dialektem kairskim, cieszącym się największym prestiżem, określanym lokalnie jako maṣri który znacznie się różni od dialektów górnego Egiptu. Ze względu na aktywność mediów i popularności filmów egipskich odmiana kairska jest powszechnie zrozumiała również poza granicami Egiptu. W odróżnieniu od innych dialektów arabskich często też bywa zapisywana, powstaje też literatura w tym dialekcie. Dużą popularnością cieszą się zwłaszcza sztuki teatralne, tzw. masrahiyya.
Klimat zwrotnikowy - w klasyfikacji klimatów Okołowicza, jedna z 5 głównych stref klimatycznych, obejmująca obszary kuli ziemskiej w okolicach obu zwrotników. Średnie roczne temperatury w tej strefie przekraczają 20 °C, ale średnie miesięczne są bardziej zróżnicowane w ciągu roku niż w klimacie równikowym: temperatura najchłodniejszego miesiąca może wynosić od 10 do 20 °C natomiast temperatury najcieplejszego miesiąca są wyższe niż we wszystkich pozostałych strefach (często przekraczają 30 do 35 °C). Cechą charakterystyczną klimatów zwrotnikowych są duże amplitudy dobowe temperatur. Opady występują najczęściej lub wyłącznie w półroczu letnim. W klimatach suchych są one sporadyczne lub całkowicie ich brak.

Historia

Osobne artykuły: Starożytny Egipt, Egipt Średniowieczny i Nowożytny i współczesny Egipt.

Tereny w dolinie i delcie Nilu są kolebką cywilizacji starożytnego Egiptu.

Układ chronologiczny:

Stare Państwo

Pierwszy Okres Przejściowy

Średnie Państwo

Drugi Okres Przejściowy

Nowe Państwo

panowanie asyryjskie (671 – 656 p.n.e.)

panowanie perskie (525 – 404 p.n.e. oraz 343 – 331 p.n.e.)

panowanie Ptolemeuszy (331 – 30 p.n.e.

panowanie rzymskie (30 p.n.e. – 395 r.)

panowanie bizantyjskie (395 – 642 r.)

panowanie arabskie (642 – 1171 r.)

panowanie Saladyna – dynastia Ajjubidów (1171 – 1254 r.)

panowanie mameluków (1254 – 1517 r.)

panowanie osmańskie (1517 – 1774 r.)

panowanie francuskie (1799 – 1801 r.)

panowanie angielskie (1881 – 1922 r.)

Osobny artykuł: Sułtanat Egiptu.

niepodległość – 12 lutego 1922

Królestwo Egiptu (1922 - 1953)

Arabska Republika (1952 - 1958 i od 1971)

Osobny artykuł: Kryzys sueski.

Zjednoczona Republika Arabska (1958 - 1971)

Osobne artykuły: Zjednoczona Republika Arabska i Wojna sześciodniowa.

Egipt po 1971

Osobne artykuły: Federacja Republik Arabskich, Wojna Jom Kippur, Porozumienie Camp David i Protesty w Egipcie (2011).

Niektóre miejscowości egipskie o znaczeniu historycznym:

Abukir, Abu Simbel, Aleksandria, Asuan, Teby, El Alamein, Luksor.

Uzdrowisko – miejscowość dysponująca naturalnymi czynnikami leczniczymi, do których zalicza się wody mineralne oraz właściwości klimatyczne. Warunkiem powstania miejscowości uzdrowiskowej jest występowanie walorów przyrodniczych. Wody mineralne służą do kąpieli leczniczych i do kuracji pitnej, a właściwości klimatyczne stosowane są w klimatoterapii.
Izrael (. W populacji liczącej 7,59 miliona większość stanowią . Drugą co do wielkości grupę stanowią Arabowie (20%). Mniejszą grupą etniczną są Samarytanie. Pod względem wyznaniowym w Izraelu występuje duże zróżnicowanie – obok Żydów (judaizm) mieszkają Arabowie (głównie muzułmanie), chrześcijanie i druzowie, jak również inne mniejsze grupy religijne.

Niektórzy królowie i królowe starożytnego Egiptu:

Narmer (Menes), Dżeser, Cheops, Chefren, Mykerinos, Totmes I, Hatszepsut, Totmes III, Amenhotep III, Amenhotep IV Echnaton, Tutanchamon, Ramzes II, Szeszonk I, Ptolemeusz, Kleopatra

Naukowcy: Klaudiusz Ptolemeusz William Flinders Petrie

Kalendarium

6000 p.n.e.: uprawy pszenicy i jęczmienia nad Nilem, rozpowszechnienie ceramiki, początek hodowli owiec

5000 p.n.e.: rozwój rolnictwa w delcie Nilu

4500 p.n.e.: pierwsze pługi rolne, pierwsze łodzie żaglowe na Nilu

3500 p.n.e.: powstanie pierwszych miast, początek obróbki miedzi, powstanie i rozwój kultury Meadi w południowej części delty Nilu, początek okresu predynastycznego średniego w górnym Egipcie, pierwsze wyroby z żelaza (kute na zimno), pierwsze hieroglify, pierwsza malowana ceramika

3300 p.n.e.: początek okresu predynastycznego późnego w górnym Egipcie

3050 p.n.e.: narodziny Menesa pierwszego władcy zjednoczonego Egiptu

3000-2850 p.n.e.: Zjednoczenie Egiptu przez Menesa, ustanowienie stolicy w Memfis, pierwsza dynastia, powstanie mastab (pierwszych grobowców egipskich), rozwój pisma (hieroglify), początek hodowli bydła, powstanie egipskiego kalendarza rolniczego

2640 p.n.e.: rozpoczęcie trzeciej dynastii przez Sanachta i Dżosera, Stare państwo, napisanie przez Imchotepa nauk Imchotepa

2630 p.n.e.: wzniesienie pierwszej piramidy w Sakkarze

2600 p.n.e.: śmierć Dżosera

2575 p.n.e.: założenie czwartej dynastii przez faraona Snofru

2550 p.n.e.: budowa wielkiej piramidy Cheopsa w Gizie

2528 p.n.e.: śmierć Cheopsa

2520 p.n.e.: przejęcie władzy przez Chefrena, zmiana poglądu postrzegania faraona: nie jako boga, ale jako jego syna

2490 p.n.e.: śmierć Chefrena

2465 p.n.e.: Userkaf faraonem, piąta dynastia, Re zostaje naczelnym bóstwem, stworzenie płaskorzeźby w Sakkarze, przedstawia ona biegi oraz skok w dal

2350 p.n.e.: umiera Ptahhotep, egipski wezyr z czasów króla Dżedkare

2325 p.n.e.: założenie szóstej dynastii przez Tetiego, umocnienie pozycji książąt górnego Egiptu

2254 p.n.e.: Faraonem zostaje Pepi II w wieku 6 lat, rządzi przez następne 94, rozpad Starego Państwa

2134 p.n.e.: pierwszy okres przejściowy (miasta-państwa), głód w Egipcie

Były prezydent Egiptu Hosni Mubarak

Przewodniczący Najwyższej Rady Sił Zbrojnych Mohamed Hussein Tantawi

Kryzys sueski (. Agresja została poprzedzona decyzją Egiptu o nacjonalizacji . Izrael miał także własne wystarczające powody by wziąć udział w wojnie.
Rzeź niewiniątek – tym terminem określa się wymordowanie chłopców do lat dwóch z Betlejem i okolicy na polecenie Heroda Wielkiego. Ten ostatni, dowiedziawszy się o narodzinach w Betlejem nowego króla żydowskiego, chciał w ten sposób zabezpieczyć się przed ewentualnym konkurentem. Rzeź niewiniątek została opisana w Ewangelii wg św. Mateusza. Wobec milczenia pozostałych Ewangelii kanonicznych oraz Józefa Flawiusza, większość badaczy kwestionuje historyczność tego wydarzenia.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)