Egon Erwin Kisch, właściwie Egon Kisch, (ur. 29 kwietnia 1885 r. w Pradze, zm. 31 marca 1948 r. tamże) – pisarz, dziennikarz i reporter pochodzenia żydowskiego, posiadający obywatelstwo austro-węgierskie a potem czechosłowackie, tworzący w języku niemieckim. Uważany za jednego z najwybitniejszych reporterów w historii dziennikarstwa, swoją twórczością wpłynął też na polskich reporterów, m.in. Ryszarda Kapuścińskiego. Od tytułu jednego z jego zbiorów reportaży znany też jako "szalejący reporter" (der rasende Reporter).

Przynależność narodowa

Tablica pamiątkowa na domu rodzinnym pisarza w Pradze

Egon Erwin Kisch urodził się w rodzinie żydowskiej, jako lewicowiec nie był jednak praktykującym wyznawcą judaizmu. Urodził się, przez dużą część życia mieszkał i zmarł w Pradze, która w momencie jego narodzin i w czasie młodości leżała w monarchii austro-węgierskiej, a potem w Czechosłowacji; Pradze poświęcił też znaczną część swojej twórczości. Kisch pisał w języku niemieckim, chociaż biegle znał również język czeski, przez pewien czas mieszkał też w Niemczech. Wszystko to sprawiło, że jest uważany za pisarza należącego zarówno do literatury niemieckiej, czeskiej jak i austriackiej. Sam Kisch często uważał się za obywatela świata. W 1938 na temat swojej przynależności narodowej tak wypowiedział się do swojego przyjaciela Friedricha Torberga:

Kisch jako poddany austro-węgierski

Dzieciństwo i młodość

Egon Erwin Kisch i jego dom rodzinny w Pradze (znaczek poczty NRD)

Kisch urodził się 29 kwietnia 1885 w Pradze w rodzinie żydowskiego kupca sukiennego Hermanna Kischa i jego żony Ernestine. Jego prawdziwe imię i nazwisko brzmiało Egon Kisch, drugiego imienia zaczął używać dopiero później jako pseudonimu literackiego. Egon był drugim z łącznie pięciu synów, których mieli Hermann i Ernestine Kischowie. Rodzina mieszkała w renesansowej kamienicy "Pod dwoma złotymi niedźwiedziami" przy Melantrichgasse (obecnie Melantrichova), na parterze domu znajdował się sklep prowadzony przez Kischów. Zgodnie z tradycją żydowską Egon został obrzezany, pierwsze lata nauki spędził jednak w prywatnych szkołach mieszczących się w klasztorach katolickich (w 1891 w Szkole im. Seidla w klasztorze serwitów przy kościele św. Michała, od 1892 w szkole przy klasztorze pijarów). Od 1895 uczył się w niemieckiej szkole realnej – cesarsko-królewskiej Pierwszej Niemieckiej Szkole Państwowej w Pradze (k.k. Erste Deutsche Staatsschule in Prag) – potocznie nazywanej Nikolander-Schule (szkoła mieściła się przy Nikolandergasse); do lat szkolnych nawiązywał też później w swojej twórczości. Ojciec Kischa zmarł w 1901. W 1903 Egon dzięki wsparciu finansowemu matki odbył swoją pierwszą dalszą podróż po Austrii i Bawarii, zapisując swoje wrażenia w prowadzonym dzienniku. W październiku tego samym roku rozpoczął studia na politechnice w Pradze, po jednym semestrze przerwał jednak studia techniczne i w następnym semestrze w 1904 uczęszczał na wykłady z historii literatury niemieckiej i historii filozofii średniowiecznej na niemieckojęzycznym Uniwersytecie im. Karola Ferdynanda w Pradze. W październiku 1904 rozpoczął służbę wojskową. Jako absolwent szkoły realnej mógł odbywać służbę jako tzw. jednoroczny ochotnik, popadał jednak w ciągłe konflikty z przełożonymi (którzy uważali go za anarchistę) i dużą część służby spędził w areszcie; wreszcie uznano, że nie nadaje się na oficera – służbę wojskową zakończył jedynie stopniu kaprala. W areszcie po raz pierwszy zetknął się z lewicowcami – przeciwnikami panującego w Austro-Węgrzech systemu, których później tak opisywał:

Początki twórczości literackiej i pracy dziennikarskiej

Pierwsze próby literackie Kischa datują się jeszcze z czasów szkolnych – na przełomie roku 1899 i 1900 opublikował wiersz w jednej z praskich gazet, podpisując go imieniem Erwin Kisch. Uczynił tak, aby uniknąć nieprzyjemności w szkole – dyrekcja Nikolander-Schule zabraniała swoim uczniom publikowania w prasie. To wybrane przez siebie drugie imię Erwin pojawiło się też okładce debiutu książkowego Kischa – tomiku poetyckiego Vom Blütenzweig der Jugend (Z kwitnącej gałęzi młodości), wydanego przy wsparciu finansowym matki w Dreźnie w 1905, który podpisał jako Egon Erwin Kisch. Odtąd Kisch w swojej twórczości będzie stale posługiwał się tym podwójnym imieniem.

Secesyjny dom w żydowskiej dzielnicy Pragi

W 1906 ukazała się druga książka Kischa – wydany w Berlinie tom opowiadań (jedyny w jego twórczości) Der freche Franz und andere Geschichten (Bezczelny Franek i inne opowiadania). Pobyt Kischa w Berlinie był związany z jego studiami w prywatnej Wyższej Szkole Dziennikarstwa, do której zapisał się po zwolnieniu z wojska. W szkole tej przebywał jednak tylko przez jeden semestr; już w marcu 1906 powrócił do Pragi i podjął pracę w charakterze wolontariusza w niemieckojęzycznej gazecie "Prager Tagblatt", gdzie pracował około 6 tygodni. W kwietniu przeniósł się do renomowanego praskiego dziennika "Bohemia", gdzie został reporterem kroniki miejskiej, donoszącym o codziennych wydarzeniach w Pradze – był to pierwszy szczebel właściwej kariery Kischa jako dziennikarza. W "Bohemii" młody Egon pracował z Paulem Wieglerem, doświadczonym pisarzem i dziennikarzem, który służył mu radą i pomocą. W latach 1910-1911 Kisch miał w "Bohemii" swoją stałą rubrykę felietonu pod tytułem Prager Streifzüge (Przechadzki praskie), jego działalność dziennikarska i reporterska w okresie pracy dla gazety (w której przepracował 7 lat, od 1906 do 1913) daleko jednak wykraczała poza pisanie cotygodniowych felietonów. Kisch z racji swojego zawodu miał częsty kontakt z praskim półświatkiem a nawet światem przestępczym, opisując w swojej gazecie kradzieże z włamaniem, podpalenia, bójki prostytutek itp. Wiele z tych doświadczeń wykorzystał później w swoim tomach reportaży Aus Prager Gassen und Nächten (Z praskich ulic i nocy) z 1912, Abenteuer in Prag (Przygody w Pradze) z 1920, a także w swojej powieści Der Mädchenhirt (Opiekunek dziwek) z 1914, opowiadającej o środowisku praskich prostytutek i sutenerów.

Kisch coraz bardziej poznawał też środowisko artystyczne Pragi, zarówno niemieckie (duża część inteligencji i mieszczaństwa w Pradze była wtedy narodowości niemieckiej, językiem niemieckim posługiwali się też prascy Żydzi) jak i czeskie. Wśród literatów, których wtedy poznał, byli Paul Leppin, Rainer Maria Rilke, Max Brod, Franz Kafka i Jaroslav Hašek, autor Przygód dobrego wojaka Szwejka – z tym ostatnim łączyła go długoletnia przyjaźń. Kisch był częstym gościem gospody "Zum Weißen Hasen", miejscu spotkań praskiej cyganerii, a także nocnej kawiarni "Montmartre", gdzie odpoczywał po wyczerpującej, często trwającej do późna w nocy pracy w gazecie. Opowieści w nich zasłyszane spożytkował później w wielu swoich reportażach literackich, np. słynnym opowiadaniu o praskiej prostytutce Wniebowzięcie Szubienicznej Toni (Die Himmelfahrt der Galgentoni).

Podczas swojej pracy w "Bohemii" Kisch wyjeżdżał też za granicę – w 1907 odwiedził Pireus, Konstantynopol i Neapol, w 1909 zwiedził wybrzeże Adriatyku i Wyspy Briońskie, a w 1911 odbył podróż tratwą, płynąc Wełtawą i Łabą aż do Magdeburga (swoje wrażenia z tego rejsu po Austro-Węgrzech i Niemczech opisał potem w reportażu). W 1911 Kisch przeprowadził też wywiad ze słynnym amerykańskim wynalazcą Thomasem Edisonem, który akurat zatrzymał się w Pradze, a w 1912 odbył podróż do Londynu i Antwerpii.

Sprawa pułkownika Redla

Alfred Redl

Jednym z ostatnich osiągnięć Kischa podczas jego pracy w "Bohemii", a jednocześnie jednym z jego największych dokonań w pracy reporterskiej i swego rodzaju dziennikarstwie śledczym, było ujawnienie afery związanej z samobójstwem pułkownika Alfreda Redla. Pułkownik, który był szefem sztabu generalnego VIII korpusu armii austro-węgierskiej w Pradze, okazał się być szpiegiem carskiej Rosji, po zdemaskowaniu 25 maja 1913 popełnił samobójstwo. Austriacki sztab generalny pragnął utrzymać tę kompromitującą monarchię sprawę w tajemnicy; zapobiegł temu Kisch, publikując już 28 maja na łamach "Bohemii" krótką notatkę o samobójstwie Redla, rzekomo dementując w niej krążące pogłoski o przyczynach śmierci pułkownika, a w rzeczywistości zwracając uwagę opinii publicznej na całą sprawę. Sprawę pułkownika Redla, która była największą aferą szpiegowską przed wybuchem I wojny światowej, Kisch dokładnie opisał w 1924 w swojej książce Der Fall des Generalstabschefs Redl (Sprawa szefa sztabu generalnego Redla).

Kisch podczas I wojny światowej

Austriaccy żołnierze rozstrzeliwują serbskich partyzantów (1917)

W czerwcu 1913 Kisch przeniósł się do Berlina, gdzie pracował w gazecie "Berliner Tageblatt". Wiosną 1914 na krótko objął funkcję dramaturga w berlińskim Niemieckim Teatrze Artystycznym (Deutsches Berliner Künstlertheater) – zastąpił na tym stanowisku Gerharta Hauptmanna – jednak już 31 lipca tego roku musiał stawić się w garnizonie w mieście Písek w południowych Czechach. Trzy dni wcześniej, po zamachu w Sarajewie, Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, co stało się początkiem I wojny światowej.

Kisch (w stopniu kaprala) razem z Korpusem Praskim został skierowany na front serbski. Był między innymi świadkiem porażki swoich oddziałów nad Driną; do marca 1915 (kiedy to został ciężko ranny) prowadził też dziennik, wydany już po wojnie w 1922 pod tytułem Als Soldat im Prager Korps (Jako żołnierz Korpusu Praskiego), bardziej znany pod zmienionym w 1929 tytułem Zapisz to, Kisch! (Schreib das auf, Kisch!).

W lutym 1915 Kischa razem z Korpusem Praskim przeniesiono na front rosyjski, a 18 marca pisarz został ciężko ranny; po pobycie w szpitalu w Pradze został uznany za "niezdolnego do służby w polu". Od 1916 pracował już jako cenzor na zapleczu frontu w Gyula na Węgrzech. Doświadczenia te dały mu okazję zobaczenia wojny z innej perspektywy; wśród żołnierzy poznawał coraz więcej anarchistów, pacyfistów i demokratów, kontakty te coraz bardziej skłaniały do krytycznego spojrzenia na kwestie społeczne i polityczne w ówczesnej Europie.

Działalność polityczna. Upadek monarchii austro-węgierskiej

"Nekrolog" Austrii opublikowany w Krakowie w 1918

W 1917 Kisch w stopniu porucznika na własną prośbę został odkomenderowany do Wojennego Biura Prasowego (Kriegspressequartier) w Wiedniu, które pełniło funkcję sztabu prasowego przy głównodowodzącym armii austro-węgierskiej. Paradoksalnie, to oddelegowanie do biura, którego głównym zadaniem było szerzenie propaństwowej i promonarchistycznej propagandy, spowodowało ostateczny przełom w światopoglądzie i działalności politycznej Kischa. W Wiedniu pisarz zetknął się z lewicowo-radykalnym Związkiem Niezależnej Młodzieży Robotniczej (Verband der Unabhängigen Arbeiterjugend), a w listopadzie 1917 wziął udział w konferencji nielegalnego Komitetu na Rzecz Radykalnej Lewicy (Aktionskomitee der Linksradikalen) w Sankt Aegyd. Komitet ten zadecydował o utworzeniu Rady Robotników i Żołnierzy; jej zorganizowaniem miała zająć się trzyosobowa komisja, w której skład wszedł również Kisch.

Po utworzeniu Rady Kisch stał się jej członkiem; wcześniej, w styczniu 1918, współpracował przy organizacji strajku generalnego. Wszystko to zwróciło uwagę na niego jego przełożonych, którzy przenieśli coraz bardziej radykalizującego się podwładnego do służby w marynarce wojennej. Kisch wziął udział w ostatniej ofensywie marynarki austro-węgierskiej, mającej na celu odblokowanie cieśniny koło Otranto i umożliwienie okrętom wyjścia z Adriatyku na Morze Śródziemne. Ofensywa ta została przerwana po storpedowaniu przez włoskie okręty i zatonięciu pancernika SMS Szent István 10 czerwca. Następnie Kisch powrócił do Wiednia i tam w ostatnich miesiącach 1918 aktywnie włączył się w burzliwe wydarzenia, które w końcu doprowadziły do upadku monarchii austro-węgierskiej. 1 listopada 1918 w Wiedniu odbył się wiec żołnierzy, na którym utworzono Czerwoną Gwardię, a Kischa wybrano jej pierwszym komendantem. Funkcję tę pełnił do 18 listopada, kiedy to pod naciskiem socjaldemokratów w rządzie musiał ustąpić, zachował jednak dowództwo 2. batalionu; żołnierze wybrali go też komisarzem Czerwonej Gwardii. Kisch uczestniczył we wszystkich ważnych wydarzeniach, które 12 listopada doprowadziły do upadku monarchii i proklamowania republiki. W dniu tym razem ze swoimi żołnierzami obsadził redakcję gazety "Neue Freie Presse" i wydał dwa specjalne numery, nawołujące do rewolucji (co ciekawe, redaktorem w "Neue Freie Presse" był wtedy jego starszy brat Paul, który, zdumiony i jednocześnie chyba rozbawiony najściem brata, zagroził mu, że o wszystkim powie mamie). W listopadzie 1918 Kisch był też jednym z organizatorów Federacji Rewolucyjnych Socjalistów "Międzynarodówki" (Föderation Revolutionärer Sozialisten, "Internationale"). Organem Federacji był tygodnik "Der Freie Arbeiter"; a Kisch był w nim redaktorem dodatku dla żołnierzy "Die Rote Garde". Dodatek ten redagował do marca 1919; ostatecznie zrezygnował z pracy na skutek rozczarowania rozwojem sytuacji politycznej i pod wpływem coraz ostrzejszych gróźb kierowanych pod jego adresem. W maju 1919 został członkiem Komunistycznej Partii Austrii po tym, jak Federacja Rewolucyjnych Socjalistów połączyła się z tą partią.