Egzamin maturalny z języka polskiego

Egzamin maturalny – egzamin państwowy przeprowadzany w Polsce od 2005 roku wśród absolwentów szkół średnich, wprowadzony w ramach reformy edukacji zapoczątkowanej w 1999 roku. Egzamin ten zastąpił egzamin dojrzałości (tzw. "starą maturę").

Pierwotnie wprowadzenie egzaminu maturalnego planowane było na rok 2002, jednakże ówczesna minister edukacji narodowej i sportu, Krystyna Łybacka, zdecydowała o przesunięciu go na rok 2005. Ostatecznie, w drodze wyjątku, w roku 2002 uczniowie mogli wybierać pomiędzy "starą" a "nową" maturą.

Założeniem "nowej matury" jest zastąpienie egzaminów wstępnych na uczelnie wyższe. Egzamin zdaje się z przedmiotów obowiązkowych: języka polskiego, matematyki (od 2010 roku) i wybranego języka obcego nowożytnego, a także dodatkowych przedmiotów (maksymalnie sześć). Wszystkie egzaminy przeprowadzane są w formie pisemnej, a język polski, języki mniejszości narodowych oraz języki obce nowożytne dodatkowo ustnie.

Informacje o maturze

Procedury

Egzamin maturalny przeprowadzany jest przez Okręgowe Komisje Egzaminacyjne w jednej sesji, trwającej od maja do września (od roku szkolnego 2006/2007 zrezygnowano z drugiej sesji – zimowej). Harmonogram przeprowadzania egzaminu maturalnego ustala dyrektor Centralnej Komisji Egzaminacyjnej i ogłasza go na stronie internetowej CKE, nie później niż 4 miesiące przed terminem egzaminu.

Zdający przystępują do egzaminu maturalnego w szkole, którą ukończyli. W sytuacjach szczególnych, na przykład w sytuacji braku w wyposażeniu pracowni informatycznych lub też braku wykwalifikowanych egzaminatorów, egzamin maturalny może być przeprowadzony w innej placówce, wskazanej przez właściwą Okręgową Komisję Egzaminacyjną. Za zorganizowanie i przebieg egzaminu maturalnego w danej szkole odpowiada przewodniczący szkolnego zespołu egzaminacyjnego, którym jest dyrektor szkoły.

Część ustną egzaminu maturalnego z poszczególnych przedmiotów przeprowadzają przedmiotowe zespoły egzaminacyjne. W skład przedmiotowego zespołu egzaminacyjnego wchodzą dwie (do sesji 2006 trzy) osoby:

Żaden z egzaminatorów w przeciągu ostatniego roku szkolnego nie mógł być nauczycielem zdającego.

Do przeprowadzenia części pisemnej egzaminu maturalnego przewodniczący szkolnego zespołu egzaminacyjnego powołuje zespoły nadzorujące przebieg egzaminu maturalnego w poszczególnych salach oraz przewodniczących tych zespołów. Co najmniej jeden nauczyciel w tym zespole powinien być zatrudniony w innej szkole lub w placówce, wskazanej przez dyrektora komisji okręgowej. W skład zespołu nadzorującego nie mogą wchodzić nauczyciele danego przedmiotu oraz wychowawcy zdających.

Podstawy prawne matury

Przedmioty maturalne

Egzaminy pisemne z każdego przedmiotu dzielą się na część podstawową oraz rozszerzoną. Aby egzamin maturalny był zaliczony, zdający musi uzyskać co najmniej 30% punktów z części podstawowych wszystkich przedmiotów obowiązkowych; część rozszerzona nie jest wymagana do zaliczenia egzaminu. Ponadto zdający musi uzyskać powyżej 30% możliwej liczby punktów z dwóch obowiązkowych egzaminów ustnych – z języka polskiego oraz języka obcego nowożytnego. Zdający maturę dobiera zestaw zdawanych przedmiotów według poniższego schematu:
(przed przeczytaniem proszę wziąć pod uwagę punkt trzeci dyskusji pt. Artykuł nieaktualny)

Charakterystyka egzaminów ustnych

Język polski

Ustnie język polski jest zdawany na jednym poziomie – nie wyróżnia się części podstawowej ani rozszerzonej. Istotą matury ustnej z języka polskiego jest prezentacja zagadnienia literacko-naukowego, będącego wynikiem pracy i badań przez poprzedzający okres ponad 6 miesięcy. We wrześniu, uczniowie szkoły, którzy zadeklarowali chęć zdawania matury, otrzymują listę tematów obowiązujących na matury ustne. Tematów jest zazwyczaj więcej, aniżeli uczniów w szkole. Do końca września przyszły maturzysta powinien zadeklarować zagadnienie, którym się zajmie. Jeden temat może być wybrany przez kilku uczniów, ale zaleca się, by tego nie robić. W terminie około miesiąca przed egzaminem (a zatem mniej więcej w połowie kwietnia) uczeń musi dostarczyć nauczycielowi języka polskiego kompletną bibliografię, na której posiłkował się pisząc pracę. Bibliografia powinna być podzielona na cztery sekcje: literaturę przedmiotu, podmiotu, ramowy plan prezentacji, oraz niekiedy – wykaz niezbędnych środków audiowizualnych i pomocy naukowych. Kopie oddanego przez ucznia dokumentu trafią do każdego członka komisji, który w czasie miesiąca powinien zapoznać się z bibliografią uczniowską, a także tematyką jego zagadnienia. Nie oddaje się pełnej treści pracy.

Po trwającej około 15 minut prezentacji, zdający musi obronić swoją pracę w trwającej do 10 minut rozmowie z komisją. Pytania zespołu egzaminującego dotyczą zazwyczaj bibliografii (uczeń powinien być przygotowany na pytanie dotyczące każdej pozycji którą w niej zawarł, dlatego najczęściej uczniowie ograniczają listę do 3-4 lektur z literatury przedmiotu i 2-3 z literatury podmiotu). Komisja może również odwołać się do zagadnień poruszanych w prezentacji, lub ściśle z nią związanych. Czasem członek zespołu może również zapytać ucznia o powód wybrania pracy, o jego opinię na pewien powiązany temat, co sprawdza jego umiejętności językowe w spontanicznej wypowiedzi.

W czasie 15-minutowej prezentacji, zdający jest oceniany za treść merytoryczną, język i styl którym się posługuje, a także subiektywne wrażenie umiejętności przekazu i zainteresowania słuchającego. Za treści merytoryczne pracy można uzyskać do 8 punktów – do tego maksymalnie 4 za pełne i poprawne odpowiedzi na pytania komisji, oraz do 8 za język i styl – zarówno w czasie prezentacji jak i rozmowy z komisją. Łącznie do zdobycia w części ustnej jest więc 20 punktów. Aby egzamin był zdany, należy uzyskać co najmniej 6 punktów. Nie podjęcie rozmowy z członkami komisji po przedstawieniu prezentacji skutkuje otrzymaniem 0 punktów za język i styl, co skutkuje niezdaniem egzaminu.

Język obcy

Język obcy jako przedmiot obowiązkowy można zdawać na poziomie podstawowym lub rozszerzonym (można wybrać różne poziomy w części pisemnej).

Ustna matura z języków obcych sprawdza umiejętności komunikacyjne, praktyczną znajomość struktur gramatycznych i słownictwa, przedstawianie i uzasadnianie opinii.

Egzamin na poziomie podstawowym trwa 15 minut, po opuszczeniu sali przez zdającego komisja ustala wynik. W sali przebywa jedna osoba zdająca – losuje ona na początku zestaw pytań, po czym ma czas do pięciu minut na przygotowanie się. Zadania podzielone są na dwie części – pierwsza z nich to trzy rozmowy sterowane, odgrywane w interakcji z egzaminatorem. Zdający zapoznaje się z opisem sytuacji po polsku dla każdej ze scenek. Sprawdzają one trzy umiejętności komunikacyjne – uzyskiwanie i udzielanie informacji, relacjonowanie i negocjowanie. Do każdej sytuacji dołączone są po trzy podpunkty, informujące o przebiegu rozmowy (np. o co zdający powinien się dowiedzieć, co powinien negocjować itp.). Druga część polega na opisaniu wylosowanego obrazka i odpowiedzi na dwa pytania zadane przez egzaminatora, związane z tematyką obrazka. Oceniane są: przekaz informacji (a zatem przede wszystkim komunikatywność) w każdej części zestawu (maks. 15 punktów) oraz umiejętności językowe zaprezentowane podczas całego egzaminu, a więc poprawność gramatyczna, słownictwo, wymowa (maks. 5 punktów). Łącznie można uzyskać do 20 punktów. Aby zdać maturę, należy uzyskać co najmniej 6 punktów.

Charakterystyka egzaminów pisemnych

Język polski

Przykładowa pierwsza strona arkusza maturalnego z języka polskiego w 2005 roku

Maturę z języka polskiego można zdawać na poziomie podstawowym lub rozszerzonym. Wybór poziomu uczeń musi zadeklarować do 3 miesięcy przed rozpoczęciem egzaminów. Arkusz podstawowy składa się z dwóch części – testu z czytania ze zrozumieniem i wypracowania. Długość tekstu, w oparciu o który uczeń musi odpowiedzieć na ok. 15 pytań wynosi zwykle koło 1200 słów. Za tę część można zdobyć maksymalnie 20 punktów. 50 punktów można zdobyć za napisanie wypracowania. Do wyboru są dwa tematy, dotyczą one literatury i polegają najczęściej na interpretacji i analizie lub porównaniu dwóch utworów. Temat wypracowania może się odnosić do wiedzy ucznia na temat innego utworu (jego fabuły, kontekstów, wiedzy o bohaterach, ich charakterystyki, filozofii itp.). W zależności od pisma, wypracowanie powinno zawierać 250 słów lub być dłuższe niż dwie strony – w przeciwnym wypadku egzaminator nie sprawdzi poprawności językowej, nie przyznając za nią punktów. Wypracowania nie na temat nie są oceniane.

Z części rozszerzonej zdający może zdobyć 40 punktów. Poziom ten polega wyłącznie na wyborze jednego z dwóch tematów i napisaniu spójnego wypracowania na więcej niż 2 strony arkusza. Wypowiedzi nie na temat nie są sprawdzane. Tematy z części rozszerzonej są budowane na podobnej zasadzie jak te w podstawowej, wyższy jest jednak ich stopień trudności, a model punktowania jest bardziej szczegółowy.

Tak jak z każdego przedmiotu, aby zdać maturę z języka polskiego, zdający musi uzyskać ponad 30% możliwej do zdobycia liczby punktów z części podstawowej (30% z 70 pkt. to 21 pkt.). Jeśli uczeń nie pobrał arkuszy rozszerzonych, na świadectwie maturalnym wpisywana jest jedynie zdobyta ilość z poziomu podstawowego. Jeśli je pobrał, to wpisywana jest liczba zdobytych punktów także z poziomu rozszerzonego (nawet gdy zdobędzie 0 punktów). Wyniki z obu części podaje się osobno.

Na egzaminie z języka polskiego można korzystać ze słowników poprawnej polszczyzny i ortograficznych, które szkoła musi zapewnić w ilości co najmniej po jednym z każdego typu na 25 osób zdających.

Język obcy

Pisemną maturę z języka obcego nowożytnego jako przedmiotu obowiązkowego można zdawać na poziomie podstawowym lub rozszerzonym. Jeśli język obcy zostanie wybrany jako przedmiot dodatkowy, musi być zdawany na poziomie rozszerzonym (konieczne jest także wtedy zdawanie egzaminu ustnego, również na poziomie rozszerzonym).

Matura z języka obcego na poziomie podstawowym to jeden arkusz zadań, składający się z trzech części: rozumienie ze słuchu, czytanie ze zrozumieniem i wypowiedź pisemna. Pierwsza część to trwające mniej więcej 20 minut nagranie odtwarzane przez komisję z płyty CD (w skład tego czasu wchodzą dwa lub trzy odtwarzane dwukrotnie teksty oraz przerwy na zapoznanie się z poleceniami i zapisanie odpowiedzi). Do każdego tekstu odnosi się zadanie, polegające na wyborze odpowiedzi A, B, C (lub D), zaznaczeniu, czy zdanie jest w stosunku do tekstu prawdziwe czy fałszywe, dopasowaniu mówiących do podsumowań ich wypowiedzi itp. Za tę część arkusza można otrzymać do 15 punktów. Część dotycząca czytania ze zrozumieniem zawiera trzy teksty z zadaniami polegającymi na wyborze odpowiedzi A, B, C (lub D), określeniu, czy dane zdania są prawdziwe czy fałszywe w stosunku do tekstu, dopasowaniu nagłówków do akapitów, porządkowaniu kolejności akapitów itp. W tej części zdający otrzymać może do 20 punktów. Ostatnią częścią arkusza jest stworzenie dwóch własnych tekstów w oparciu o podane polecenia. Pierwszy to tzw. "krótki tekst użytkowy" (np. pocztówka, ogłoszenie, zaproszenie, ankieta, e-mail, notatka) – istotny jest tu przekaz czterech informacji oraz język poprawny na tyle, aby komunikat był czytelny. Za ten tekst można otrzymać do 5 punktów. Drugi, "dłuższy tekst użytkowy", to list prywatny lub formalny, w którym zdający musi przekazać cztery dwuczłonowe informacje, lecz już z zachowaniem odpowiedniej formy, z większym naciskiem na poprawność językową oraz bogactwo językowe. Za list można otrzymać do 10 punktów. Za cały arkusz podstawowy można zdobyć 50 punktów. Czas na pracę z nim wynosi 120 minut.

Część rozszerzona składa się z arkuszy I i II, pomiędzy którymi jest półgodzinna przerwa.

Arkusz I zawiera zadania otwarte – część gramatyczno-leksykalną, za którą zdający może otrzymać do 5 punktów (po 0,5 punktu za każdy element) oraz wypowiedź pisemną na jeden z trzech wybranych tematów, maksymalnie za 18 punktów. Zadania gramatyczno-leksykalne to np. parafrazy, wstawianie odpowiedniej formy podanego czasownika, uzupełnianie luk odpowiednim słowem, słowotwórstwo, częściowe tłumaczenie zdań. Tematy wypowiedzi pisemnej mają zawsze przypisaną do siebie formę – może to być rozprawka, opis, opowiadanie lub recenzja na 200 do 250 słów. Czas przeznaczony na rozwiązanie arkusza I to 120 minut.

Arkusz II zawiera zadania zamknięte i sprawdza umiejętność rozumienia ze słuchu, tekstu czytanego oraz rozpoznawania struktur leksykalno-gramatycznych. W części pierwszej odtworzone zostaje ok. 20-minutowe nagranie, zawierające dwa dwukrotnie odtworzone teksty oraz przerwy na zapoznanie się z poleceniami i czas na zapisanie odpowiedzi. Za tę część można otrzymać do 15 punktów. Następna część to praca z tekstami – rozwiązywanie zadań typu "prawda/fałsz", test wielokrotnego wyboru, dopasowywanie nagłówków do akapitów, wstawianie wyrwanych fragmentów tekstu w odpowiednie miejsca itp. Ostatnim zadaniem jest zawsze tekst z lukami, w które należy wstawić jedną z czterech podanych opcji (za każdą cząstkę tego zadania otrzymać można 0,5 punktu). Za arkusz II można otrzymać maksymalnie 27 punktów. Czas na jego rozwiązanie to 70 minut.

Na egzaminie z języka obcego na żadnym poziomie nie wolno korzystać ze słowników.

Inne przedmioty

1. jeśli absolwent nie zdał egzaminu z tego języka w latach poprzednich także portugalski, słowacki, szwedzki

(1) dotyczy szkół z oddziałami dwujęzycznymi. Wynik z arkusza III nie ma wpływu na zdanie matury.

(2) zdający z każdego przedmiotu ma obowiązek posiadania czarnego długopisu, dozwolony jest także ołówek z gumką.

(3) w przypadku informatyki oprócz podziału na poziom podstawowy i rozszerzony, istnieje podział na arkusz I i arkusz II.

Przeliczanie punktów

Od Matury 2007 przedmioty są zdawane tylko na jednym poziomie – podstawowym albo rozszerzonym. Aby zapewnić kompatybilność z poprzednimi maturami, wprowadzono specjalny przelicznik, dzięki któremu oblicza się ilość punktów z egzaminu podstawowego dla maturzystów, którzy zdawali tylko poziom rozszerzony (tzw. "ministerialna tabelka"):

gdzie:

Pp – liczba punktów procentowych z poziomu podstawowego

Pr – liczba punktów procentowych z poziomu rozszerzonego

Świadectwo maturalne

Świadectwa maturalne są wypełniane i drukowane poza szkołą (przez właściwą okręgową komisję egzaminacyjną), co stanowi istotną różnicę w stosunku do tych z egzaminu dojrzałości przed rokiem 2005. Na świadectwie maturalnym zawarta jest informacja o procentowym wyniku z każdego zdawanego przez ucznia przedmiotu, w tym z egzaminów ustnych z języka polskiego i języka obcego, obowiązkowego przedmiotu oraz ewentualnie przedmiotów dodatkowych. Przy liczbie punktów zaznaczony jest zdawany poziom, procentowe wyniki z arkuszów podstawowych i rozszerzonych są wyszczególnione osobno.

Przykładowe wzory świadectw maturalnych:

Przebieg egzaminu pisemnego

Wszystkie matury zaczynają się o godzinie 9.00 lub 14.00 (harmonogram ustala dyrektor Centralnej Komisji Egzaminacyjnej). Zdający, który się spóźni nie jest dopuszczany do egzaminu. W obecności uczniów zostają zaprezentowane zapakowane i zapieczętowane arkusze, które komisyjnie się otwiera. Następnie po rozdaniu, a przed rozpoczęciem pracy odbywa się etap kodowania. Wcześniej zostają zerwane plomby, które uniemożliwiają podejrzenie treści bez zerwania którejś z nalepek plombujących. Jeśli okaże się, że plomby zostały naruszone wcześniej, lub też koperta z arkuszami jest naruszona przewodniczący unieważnia cały egzamin.

Egzamin rozpoczyna się w momencie, gdy wszyscy zakodują swoje arkusze. Członek zespołu egzaminacyjnego powinien w widocznym miejscu (np. dużymi literami na tablicy) zapisać godzinę rozpoczęcia i godzinę zakończenia egzaminu. Szkoła jest również zobowiązana do umieszczenia na sali zegara. Od momentu zakodowania arkuszy zabronione są wszelkie kontakty werbalne, uzasadnione podejrzenie o próbie ściągania kończy się zakończeniem egzaminu dla ściągającego (równoznacznym z jego niezdaniem), a stosowny fakt odnotowuje się w dokumentacji.

W czasie egzaminu na ławce zdającego mogą znajdować się jedynie przybory, dopuszczone przez Ministerstwo (czarny długopis, oraz te z listy dopuszczonych pomocy) oraz materiały służące do kodowania (rozdane naklejki, paski z kodami itp.). Zabronione jest posiadanie na ławce maskotek, pożywienia i napojów. Dozwolone są specyficzne leki, zalecone przez lekarza, bez których zdający nie może obyć się na czas trwania egzaminu. Zdający zasadniczo nie może w czasie egzaminu korzystać z toalety, w nagłych przypadkach komisja pozwala jednak na wyjście z sali pod eskortą jednego z członków zespołu egzaminacyjnego.

Jeśli zdający ukończy pisanie i wyrazi chęć opuszczenia sali, zgłasza ten fakt komisji, której jeden z członków sprawdza poprawność kodowania i zabierze arkusz. Uczeń który ukończył pisanie egzaminu i oddał swoją pracę może opuścić salę. Inaczej ma się sprawa, gdy minie czas przeznaczony na dany arkusz – uczniowie zamykają go i odkładają na bok, odkładają również przybory do pisania. Komisja zbiera arkusz, i kiedy już wszystkie zostały oddane uczniowie mogą opuścić salę.

Uczeń zdaje przedmioty na takim poziomie, jaki zadeklarował pod koniec września. Nie ma możliwości zmiany pisanego poziomu w trakcie trwania egzaminu maturalnego (zezwalały na to przepisy przejściowe w 2005 roku).

Po zakończonym egzaminie, arkusze są zbierane i zabezpieczane. Pod koniec dnia odbiera je kurier. Nie są jawne ani dane egzaminatora, ani miejscowość w której sprawdzane będą arkusze danej szkoły. Wyniki są wysyłane do szkół dopiero pod koniec czerwca.

Kodowanie arkuszy

Prace uczniów z każdego przedmiotu części pisemnej są kodowane. Zwieksza to obiektywność sprawdzania pracy, gdyż egzaminator nie może zasugerować się ani nazwiskiem, ani miejscowością, z której arkusz pochodzi. Zdający mają zakaz podpisywania się w wypracowaniach (szczególnie z języków obcych, gdzie zamiast swojego imienia i nazwiska w tekstach użytkowych należy wstawić XYZ). Dane ucznia zakodowane są na trzy sposoby:

Dostosowanie

Osoby niesłyszące mają prawo do:

Osoby słabo słyszące mają prawo do:

Osoby z niepełnosprawnością ruchową (z powodu urazu kręgosłupa, porażenia mózgowego, postępującego zaniku mięśni, wrodzonej łamliwości kości, amputacji kończyn lub niewykształconych kończyn i in.) mają prawo do:

Niepełnosprawni ruchowo w zakresie kończyn górnych mają prawo do:

Niepełnosprawni ruchowo w zakresie kończyn dolnych mają prawo do:

Osoby z chorobami przewlekłymi mają prawo do:

Osoby z zaburzeniami psychicznymi i nerwicowymi (schizofrenia, psychozy afektywne, ciężkie postacie nerwic, ciężkie zaburzenia psychosomatyczne płynące ze strony układu pokarmowego, krążenia i oddechowego) mają prawo do:

Osoby z zaburzeniami w komunikacji językowej (jąkanie się) mają prawo do:

Osoby ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (dysleksja rozwojowa) mają prawo do: