Elżbieta Luksemburska - 1409-1442 - Polski Serwis Naukowy

Albrecht II Habsburg z żoną Elżbietą Luksemburską na obrazie w Klosterneuburgu

Elżbieta Luksemburska (ur. 28 lutego 1409 r. w Koszycach, zm. 19 grudnia 1442 r. w Győr lub Budzie) – cesarzówna niemiecka, królewna i królowa niemiecka, czeska i węgierska.

Była córką Zygmunta Luksemburskiego i jego drugiej żony Barbary, córki Hermana II, hrabiego Cilli. 7 października 1411 r. Bratysławie została zaręczona z księciem Albrechtem Habsburgiem.

Jan Jiskra (też J. J. z Brandysa, czes. Jan Jiskra z Brandýsa, słow. Ján Jiskra z Brandýsa, węg. János Giskra, niem. Johann Giskra von Brandeis; urodzony ok. 1400 r., zmarł ok. 1469 r.) - czeski szlachcic, katolik, jeden z najwybitniejszych XV-wiecznych dowódców wojskowych Europy Środkowej, strateg i dyplomata. Na czele oddziałów wojskowych, złożonych początkowo głównie z byłych husytów, przez długi czas działał - głównie na terenach dzisiejszej Słowacji - jako kondotier służący Habsburgom w ich staraniach o odzyskanie tronu węgierskiego dla Władysława Pogrobowca.

Władcy Polski – lista obejmuje książąt i królów Polski. Pierwszą dynastią panującą w Polsce byli Piastowie. Rządzili od powstania państwa polskiego (około 900 roku) do 1370, z krótką przerwą na panowanie Przemyślidów (1291-1305). W latach 1138-1320 miało miejsce tzw. rozbicie dzielnicowe, kiedy władza nad ziemiami polskimi należała równocześcnie do wielu niezależnych książąt piastowskich. Od 1370 do 1399 roku panowali dwaj monarchowie z węgierskiej linii Andegawenów, zaś od 1386 do 1572 roku przedstawiciele dynastii Jagiellonów, jednej z linii litewskich Giedyminowiczów.

Ślub odbył się 28 września 1421 r. w Bratysławie. Posag Elżbiety wyniósł 100 000 dukatów. Albrecht (10 sierpnia 1397 - 27 października 1439) był synem księcia Austrii Albrechta IV i Joanny, córki księcia Bawarii-Straubing Albrechta I. Albrecht i Elżbieta mieli razem dwóch synów i dwie córki:

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Władysław III Warneńczyk (ur. 31 października 1424 w Krakowie, zm. 10 listopada 1444 pod Warną) – król Polski i najwyższy książę litewski od roku 1434, król Węgier jako Ulászló I od 1440, starszy syn Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej. Na tronie Litwy Władysław nie zasiadł, księciem litewskim obwołano jego młodszego brata, Kazimierza Jagiellończyka.

Anna (12 kwietnia 1432 - 14 listopada 1462), żona landgrafa Turyngii Wilhelma II Mężnego

Jerzy (ur. i zm. 16 lutego 1435)

Elżbieta Rakuszanka (1436 - 30 sierpnia 1505), żona króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego Kazimierza IV Jagiellończyka

Władysław Pogrobowiec (22 lutego 1440 - 23 listopada 1457), król Czech i Węgier

1 stycznia 1438 roku Elżbieta i Albrecht zostali koronowani odpowiednio na królową i króla Węgier. 18 marca 1438 r. Albrecht został wybrany na króla rzymskiego. Dopiero w kwietniu przybyło do Wiednia poselstwo stanów czeskich, które mu przedłożyło swoje żądania. Albrecht większość z nich przyjął. Ugrupowania bardziej radykalne opowiedziały się przeciw Habsburgowi, popierając kandydaturę polską (króla Polski Władysława III lub jego brata Kazimierza). 6 maja 1438 r. sejm ziemski powierzył czeską koronę Albrechtowi, który 15 czerwca 1438 r. przybył bez żony do Pragi. Elżbieta rządziła w tym czasie Węgrami. Koronacja Albrechta na króla czeskiego odbyła się 29 czerwca 1438 r. Wkrótce po niej z powodzeniem walczył z polskimi interwencjami. Albrecht zawarł w 1439 r. rozejm z Polską i powrócił na Węgry, gdzie walczył z Turkami, ale bez powodzenia. Zmarł nagle 27 października 1439 r.

Fryderyk III (ur. 21 września 1415 w Innsbrucku, zm. 19 sierpnia 1493 w Linz) – król niemiecki od 1440, cesarz rzymsko-niemiecki od 1452, arcyksiążę austriacki od 1457 (jako Fryderyk V), z dynastii Habsburgów. Syn księcia Styrii Ernesta Żelaznego i Cymbarki, córki Siemowita IV, księcia mazowieckiego.

Elżbieta Rakuszanka (Habsburżanka), niem. Elisabeth von Habsburg (ur. koniec 1436 lub początek 1437, zm. 30 sierpnia 1505 w Krakowie) – królowa polska i wielka księżna litewska. Córka króla niemieckiego i węgierskiego Albrechta II Habsburga i Elżbiety luksemburskiej, córki cesarza Zygmunta Luksemburskiego. Jej bratem był Władysław Pogrobowiec.

Władzę na Węgrzech przejęła Elżbieta. Miała wtedy 30 lat i, jako córka Zygmunta, uważała się za prawowitą dziedziczkę Węgier. Przeciwny punkt widzenia reprezentowali panowie węgierscy, który uważali tron za elekcyjny i chętnie widzieliby na nim króla polskiego. Elżbieta spodziewała się dziecka i była przekonana, że będzie to syn. Rozpoczęła tworzenie własnego stronnictwa. Mogła liczyć na poparcie swoich krewniaków z rodu hrabiów Cilli, m.in. na największego posiadacza ziemskiego na Węgrzech Ulryka Cylejskiego. Elżbietę popierały również możnowładcze rody Szécsich i Garaiów oraz książęca serbska dynastia Brankoviczów. Elżbieta mogła też liczyć na poparcie miast węgierskich. By zapewnić sobie wpływ na koronację przyszłego króla Elżbieta powołała swoich stronników na najważniejsze urzędy w kraju. Arcybiskupem ostrzyhomskim (który dokonywał koronacji) został Dionizy Szécsi, kasztelanem Wyszehradu (gdzie przechowywano insygnia) został Władysław Garai.

Kardynał (łac. cardinalis – główny, zasadniczy, mocno z czymś związany) – potocznie nazywany purpuratem z racji koloru noszonego mucetu, w Kościele katolickim najwyższa po papieżu godność kościelna.

Pius II, (Eneasz Sylwiusz (Enea Silvio) Piccolomini), (ur. 18 października 1405 w Corsignano koło Sieny, zm. 14 sierpnia 1464 w Ankonie) - włoski humanista, poeta, papież w okresie od 19 sierpnia 1458 do 14 sierpnia 1464.

Do początku 1440 r. Elżbieta przebywała w Budzie, a jej zarządzenia były powszechnie respektowane. 1 stycznia 1440 r. zebrał się sejm węgierski, który miał zadecydować o losach korony. Państwu potrzebny był monarcha, który weźmie na siebie ciężar walki z Turkami. To wykluczyło ewentualnego syna Elżbiety. Pozostawali dwaj kandydaci, którzy mieli poślubić królową - Władysław III i syn księcia serbskiego Jerzego Brandovicia, Łazarz. Ostatecznie zwyciężyła kandydatura króla polskiego wspierana przez biskupa Egeru Szymona Rozgonyiego i Jana Hunyadiego. Posłowie węgierscy wyruszyli do Krakowa, gdzie zaproponowano Władysławowi koronę św. Stefana.

Jan Długosz herbu Wieniawa (łac. Ioannes Dlugossius; ur. 1 grudnia 1415 w Brzeźnicy, zm. 19 maja 1480 w Krakowie) – polski historyk, twórca jednego z najwybitniejszych dzieł średniowiecznej historiografii europejskiej, duchowny, geograf, dyplomata; wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka.

Lista władców Litwy obejmuje imiona i lata panowania potwierdzonych przez źródła pisane monarchów litewskich. Osobny rozdział zawiera wykaz legendarnych książąt litewskich, których imiona zostały odnotowane przez XVI-wiecznych kronikarzy litewskich, a których historyczność nie został potwierdzona naukowo.

Elżbieta pozornie pogodziła się z decyzją sejmu. Wkrótce jednak wyjechała z Budy do Wyszehradu, gdzie przy pomocy zaufanych dworzan wykradła insygnia koronacyjne. Następnie ruszyła dalej na północ, w kierunku Preszburga. Po drodze, 22 lutego w mieście Győr, urodziła syna Władysława. Tymczasem 8 marca w Krakowie uroczyście ogłoszono zgodę króla polskiego na objęcie korony węgierskiej. W tej sytuacji Elżbieta postanowiła nie wpuścić Władysława na Węgry. Do wierności królowej wezwano miasta przygraniczne, a 15 maja syn Elżbiety został koronowany z pełnym obowiązującym ceremoniałem. Przysięgę koronacyjną w jego imieniu złożyła Elżbieta.

Jan Hunyady, łac. Ioannes Corvinus, węg. János Hunyadi, rum. Iancu de Hunedoara (ur. ok. 1387 w Hunyady, obecnie Hunedoara, zm. 11 sierpnia 1456 w Zemunie, dziś część Belgradu) – magnat węgierski, dowódca wojsk węgierskich, wojewoda siedmiogrodzki, węgierski bohater narodowy, pogromca Turków pod Belgradem zwany przez nich Przeklętym Jankiem. W latach 1416-1456 gubernator Węgier, a w okresie 1446-1453 regent Węgier.

Barbara Cylejska (slv. Barbara Celjska, hun. Cillei Borbála, ur. 1390/1395, zm. 11 lipca 1451 w Mělníku), królowa Węgier, Czech i Niemiec, cesarzowa, córka hrabiego Hermana II Cylejskiego i Anny, córki hrabiego Henryka VII von Schauenberg, kuzynka polskiej królowej Anny.

Władysław III wyruszył na Węgry dopiero w połowie kwietnia. Do Budy dotarł 22 maja. Sejm węgierski uznał koronację Władysława Pogrobowca za nieważną i złożył przysięgę na wierność królowi Polski, który 17 lipca został koronowany kopią korony św. Stefana przez arcybiskupa Szécsiego, który wcześniej koronował Pogrobowca. Wkrótce zresztą arcybiskup ponownie opowiedział się po stronie Habsburga.

Siedmiogród lub Transylwania (rum. Transilvania lub Ardeal, węg. Erdély, niem. Siebenbürgen) – kraina historyczna położona na Wyżynie Siedmiogrodzkiej w centralnej Rumunii. Główne miasta Siedmiogrodu to Braszów, Kluż-Napoka, Sybin i Târgu Mureş. Zamieszkany jest przez ludność narodowościowo mieszaną, większość stanowią Rumuni, ale zamieszkują ten teren także bardzo liczne mniejszości narodowe, przede wszystkim węgierska, saska (niemiecka), szeklerska i cygańska.

Anna Habsburżanka (ur. 12 kwietnia 1432 r. w Wiedniu, zm. 14 listopada 1462 r. w Eckhardsberg w Turyngii), najstarsza córka Albrechta II Habsburga i Elżbiety Luksemburskiej.

Na Węgrzech rozpoczęła się wojna domowa. Elżbieta uzyskała silne poparcie miast na północy Węgier. Pozyskała też husyckiego najemnika Jana Jiskrę z Brandysu. Na południu kraju stronnicy Elżbiety zbierali wojska w celu ataku na Budę. W grudniu 1440 r. zostali oni jednak pokonani przez ściągnięte znad granicy tureckiej wojska Hunyadiego i Mikołaja Ujlakiego. W ciągu kilku następnych miesięcy, dzięki dyplomatycznym działaniom Mikołaja Lasockiego i Grzegorza z Sanoka pozyskano południe Węgier dla sprawy jagiellońskiej.

Albert II Habsburg (Austriacki) (ur. 16 sierpnia 1397, zm. 27 października 1439 w Neszmély, Węgry) – książę Austrii od 1404 r. (jako Albrecht V), margrabia Moraw od 1423 r., król Niemiec, Czech i Węgier oraz książę Luksemburga.

Grzegorz z Sanoka herbu Strzemię (ur. ok. 1406 w okolicach Sanoka, zm. 29 stycznia 1477 w Rohatynie) – polski duchowny katolicki, profesor Akademii Krakowskiej, arcybiskup lwowski w latach 1451-1477, pierwszy przedstawiciel humanizmu w Polsce, krytyk scholastyki i poeta.

Po otrzymaniu posiłków z Polski Władysław wyruszył w 1441 r. do południowych i zachodnich Węgier całkowicie pacyfikując tą część kraju. W kwietniu zawarto ugodę z hrabiami Cilli, który przeszli do obozu Władysława. Jednocześnie Jan Hunyadi spacyfikował Siedmiogród. W czerwcu 1441 r. Elżbieta udała się do Austrii, do krewniaka swojego męża, cesarza Fryderyka III. Pożyczyła odeń pieniądze na dalsze finansowanie wojny oraz powierzyła jego opiece swoje dzieci. Tymczasem koszty wojny domowej obciążały skarb Władysława. W 1442 r. szlachta polska coraz głośniej domagała się zawarcia ugody na Węgrzech. Również strona przeciwna była wyczerpana dwuletnią wojną. Dzięki mediacji legata papieskiego, kardynała Cesariniego rozpoczęto rokowania w Győr.

Buda (niem. Ofen, chorw. Budim, słow. Budín, serb. Budim / Будим, tur. Budin) - zachodnia, w znacznej części zalesiona i górzysta, część Budapesztu, stanowiąca około 1/3 terytorium całego miasta. Buda znajduje się na prawym brzegu rzeki Dunaj, która wyznacza granicę między nią a Pesztem.

Władysław Pogrobowiec (ur. 22 lutego 1440 w Komáromie, zm. 23 listopada 1457 w Pradze) – arcyksiążę Austrii w latach 1440-1457, król Czech ("Ladislav Pohrobek") i Węgier (jako Władysław V) w latach 1453-1457 z dynastii Habsburgów. Jedyny syn króla niemieckiego, Czech i Węgier Albrechta II Habsburga i Elżbiety Luksemburskiej, córki cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, króla Czech i Węgier Zygmunta Luksemburskiego.

Ugodę podpisano 14 grudnia 1442 r. Doszło wówczas do osobistego spotkania króla Władysława z Elżbietą. Polski monarcha ofiarował królowej czarną szubę, przetykaną złotem i podbitą sobolami o wartości 260 florenów. Królowa w odpowiedzi podarowała Władysławowi kilka wierzchowców. Król zaprosił też Elżbietę na odpust do Budy po czym wyjechał 15 grudnia. Przy Elżbiecie pozostał Mikołaj Lasocki.

Dwa dni po wyjeździe Władysława Elżbieta zachorowała. Zmarła trzeciego dnia choroby 19 grudnia 1442 r. Kardynał Piccolomini pisał, że przyczyną jej śmierci była biegunka i zadawniona choroba kobieca. Podobną przyczynę podaje Jan Długosz. Z kolei kroniki austriackie mówią o otruciu Elżbiety za pomocą szuby sobolowej darowanej przez Władysława.

Przypisy

M. Duczmal, Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1996, s. 197.
B. Hammanová, Habsburkové. Životopisná encyklopedie, Praha 1996, s. 48; J. Čechura, J. Mikulec, F. Stellner, Lexikon českých panovnických dynastií, Praha 1996, s. 3

Bibliografia

Edward Potkowski, Warna 1444, wyd. Bellona, Warszawa 2004, ISBN 83-11-09830-1