Elam - Polski Serwis Naukowy

Elam – starożytne państwo powstałe około 2400 roku p.n.e. na terenach obecnego południowo-zachodniego Iranu (prowincja Chuzestan na granicy z Irakiem) oraz górskiej prowincji Lurestan sięgającej aż do Buszehr nad Zatoką Perską o strukturze federacyjnej. Jego najważniejszym miastem była odkryta w 1927 roku Suza, leżąca na wschodnim brzegu rzeki Kercha (staroż. Choaspes).

Joachim Śliwa (ur. 1940) – prof. dr. hab. Uniwersytetu Jagiellońskiego; zajmuje się zagadnieniami sztuki i archeologii Egiptu i Bliskiego Wschodu. Od roku 1998 kieruje Zakładem Archeologii Egiptu i Bliskiego Wschodu UJ. Przewodniczący Rady Naukowej Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej PAN w Warszawie. W 1975 obronił rozprawę habilitacyjną. W 1995 roku otrzymał tytuł profesora zwyczajnego

Kodeks Hammurabiego - zredagowany w XVIII w. p.n.e, to czwarty[1] z najstarszych kodeksów świata a zarazem najstarszy ze znanych prawie w całości. Został spisany za panowania króla Hammurabiego, szóstego przedstawiciela I dynastii z Babilonu.

Historia Elamu

Przybliżony zasięg państwa elamickiego, wokół niego państwa i ludy sąsiednie. Zatoka Perska ma wielkość z Epoki brązu

O historii Elamu nie wiemy dużo, jednak pewne jest iż był on bogaty i silny, gdyż był obiektem licznych militarnych ekspedycji krajów sąsiednich. W jej dziejach wyróżnić można cztery okresy:

Kurigalzu I - król Babilonii z dynastii kasyckiej, syn Kadaszman-Harbe I, panujący na przełomie XV/XIV w. p.n.e. Utrzymywał przyjazne kontakty dyplomatyczne z faraonem Amenhotepem III, o czym świadczy korespondencja amarneńska jednego z jego następców, króla Burna-Buriasza II. Jego wojna z sąsiednim Elamem zakończyła się sukcesem, uśmierzył bunty w Kraju Nadmorskim. Za jego panowania Babilonia stała się jedną z liczących się potęg ówczesnego świata. Kurigalzu I znany jest również jako wielki budowniczy, który rozpoczął szereg projektów budowlanych w zespołach świątynnych w Uruk, Ur i Eridu. Jego największym osiągnięciem było jednak wybudowanie nowego miasta zwanego Dur-Kurigalzu (obecne Akarkuf w pobliżu Bagdadu), które strzec miało szlaku handlowego z Babilonii do Wyżyny Irańskiej. Miasto to stało się główną królewską rezydencją kolejnych władców kasyckich.

Aszurbanipal, Asurbanipal (akad. Aššur-bani-apli "Aszur jest twórcą syna pierworodnego"[1]), w tradycji greckiej Sardanapal, syn Assarhaddona, był ostatnim wybitnym królem Asyrii z dynastii Sargonidów, panował w latach 669-631 p.n.e.

staroelamicki (ok. 2500-1500 r. p.n.e.)

średnioelamicki (ok. 1500-1100 r. p.n.e.)

Wieki Ciemne (ok. 1100-750 r. p.n.e.)

neoelamicki (750-640 r. p.n.e.)

Okres staroelamicki (2500-1500 r. p.n.e.)

Lud nazwany później elamickim pochodził zapewne z okolic dzisiejszego centralnego Iranu. Historycznie potwierdzony jest dość silny wpływ kultury sumeryjskiej, gdyż ludność Elamu przez wieki żyła w cieniu tego państwa. Przykładem jest to iż na pewno przejęli po Sumerach pismo klinowe. W najstarszym okresie Elam był miejscem podbojów krajów sąsiednich. Nie mógł go pominąć wielki Sargon Akadyjski w swych licznych podbojach. W swych inskrypcjach tytułuje się "Zdobywcą Elamu i Warachse". Po upadku Elamu za sprawą Sargona nastąpił wielki renesans tego państwa za sprawą dynastii z Szimaszki – kraju leżącego na północno-wschodnich granicach Elamu. Najwybitniejszym władcą tego kraju był Idadu I Inszuszinak. Przede wszystkim przeniósł on stolicę państwa do Suzy i tytułował się "Królem Szimaszki i Elamu". Za jego panowania Elam przeżywał okres prawdziwego rozkwitu właściwie w każdej z dziedzin życia. Jednak już w II połowie XX w. p.n.e. państwo niespodziewanie zaczęło chylić się ku upadkowi, czego dowodem było porzucenie przez kolejnych królów dumnego tytułu królewskiego i zadowoleniem się jeszcze sumeryjską godnością "gubernatora Suzy". Elam znalazł się w strefie wpływów już wtedy Sumero-Akadu.

Samaria (hebr. שומרון) - ruiny starożytnego miasta położonego w Samarii, w środkowej części Izraela. Miejsce wykopalisk archeologicznych znajduje się pod administracją Autonomii Palestyńskiej.

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Około 1900 r. p.n.e. nową dynastię zaczął niejaki Eparti tytułujący się królem "Anszan i Suzy". Potocznie ród ten nazywa się dynastią Epartydów lub Ukalmahów. W tym okresie Elam był zapewne federacją miast luźno ze sobą powiązanych. W 1765 r. p.n.e. rozpoczęły się pierwsze prawdziwe podboje Elamu. Zdobyto ważne miasto Esznunnę wraz z całym obszarem Mezopotamii na wschód od Tygrysu.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

Kasyci (Kaššu, Kaszszu, Kaszu[1]) to jeden ze starożytnych ludów, który zamieszkiwał rejon gór Zagros, a w latach ok. 1600-1100 p.n.e. władał Mezopotamią. Jego pochodzenie nie jest do końca jasne. Niektórzy badacze wywodzą Kasytów z południowo-zachodniego Iranu, ale teza ta nie jest dostatecznie uzasadniona. Źródła babilońskie podają, że Kasyci byli federacją kilku nomadycznych plemion.

Kampania ta zapewne miała służyć podbiciu całej Babilonii, gdyż kolejnym celem stał się sam Hammurabi. Jednak udało mu się wyjść z opresji cało i sam kilka lat później podbił na krótko Suzjanę. Jednak już za panowania Samsu-iluny Elamici odzyskali ją.

Około 1710 r. p.n.e. Szutruk-Nahhunte I najechał i złupił Babilonię. Był to czas prawdziwej potęgi dynastii Sukkalmahów, jednak prawdopodobnie ostatni. Z ostatnich 200 lat panowania tego rodu, informacje są naprawdę znikome i każda próba rekonstrukcji ówczesnych wydarzeń jest raczej skazana na niepowodzenie.

Tukulti-Ninurta I (akad. Tukulti-Ninurta, tłum. bóg Ninurta pomocą moją) – król Asyrii w latach 1243-1207 p.n.e. Podczas jego panowania państwo średnioasyryjskie znajdowało się apogeum swej świetności. Jako pierwszy władca Asyrii przekroczył Eufrat i złupił hetycką część Syrii wyprawiając się do samej Anatolii.

Federacja (łac. foederatio - sprzymierzenie) - państwo składające się z mniejszych, obdarzonych autonomią państw związkowych (np. stanów, krajów, prowincji, kantonów, landów), ale posiadających wspólny (federalny) rząd.

Okres średnioelamicki (1500-1100 r. p.n.e.)

W II połowie II tysiąclecia p.n.e. w Elamie rządziły kolejno trzy dynastie nazwane od imion ich założycieli:

Kindinuidów (ok. 1500-1400 p.n.e.)

Kidinu (ok. 1500 p.n.e.)

Tanruhurater II

Szalla

Teptiahar

Inszuszinakszarilani (ok. 1400 p.n.e.)

Igihalkidów (ok. 1350-1150 p.n.e.)

Igihalki (1350-1330 p.n.e.)

Hurpatila (ok. 1330 p.n.e.)

Pahiriszszan (1330-1310 p.n.e.)

Attarkittah (1310-1300 p.n.e.)

Hambannumena (1300-1275 p.n.e.)

Untasznapirisza (1275-1240 p.n.e.)

Unpahasznapirisza (1240-1235 p.n.e.)

Kidinhutran I (1235-1210 p.n.e.)

Kidinhutran II

Napiriszauntasz

Kidinhutran III (?- ok. 1150 p.n.e.)

Szutrukidów od Szutruknahhunte II (ok. 1205-1100 p.n.e.)

Hallutusz-Inszuszinak (1205-1185 p.n.e.)

Szutruk-Nahhunte I (1185-1155 p.n.e.)

Kutir-Nahhunte III (1155-1150 p.n.e.)

Szilhak-Inszuszinak (1150-1120 p.n.e.)

Huttelusz-Inszuszinak (1120-1110 p.n.e.)

Szilhinahamrulagamar (?-1100 p.n.e.)

W czasach Kindinuidów Elam prowadził przegrane wojny z królami babilońskimi wpadając w czasowe zależności od tego państwa. Za pierwszym razem Kurigalzu I Starszy podbił Suzjanę korzystając ze słabości nowej dynastii. Natomiast najazd Kurigalzu II Młodszego został sprowokowany próbą najazdu na Babilon ostatniego króla z tej dynastii jakim był Hurbatila. Wojska kasyckie wtargnęły wtedy do Suzy i złupiły ją, a sam Kurigalzu II zapuścił się aż po wschodnie granice ziem elamickich. Najazd ten obalił dynastię Kindinuidów.

Kutir-Nahhunte III (1155-1150 p.n.e.) - król Elamu, syn i następca Szutruk-Nahhunte I. U boku swego ojca wziął udział w podboju Babilonii, a po zdobyciu Babilonu w 1158 r. p.n.e. objął jako regent tron babiloński, pomimo iż de facto władcą Babilonii wciąż pozostawał przebywający na wygnaniu kasycki król Enlil-nadin-ahhe. W 1155 r. p.n.e., po śmierci Szutruk-Nahhunte I, Kutir-Nahhunte III objął tron elamicki. Nieustanne bunty w Babilonii przeciw władzy elamickiej doprowadziły do kolejnej inwazji Elamu na Babilonię. Według jednej z późniejszych kronik Kutir-Nahhunte III "zalał kraj jak potop", zdobył Babilon i zburzył jego świątynie, zabierając do Elamu posąg boga Marduka. Ostatni król kasycki, Enlil-nadin-ahhe, został pojmany i uprowadzony do Elamu. Elamickie źródła pisane związane z Kutir-Nahhunte III dotyczą głównie jego działalności budowlanej, przede wszystkim w świątyni boga Inszuszinaka w Suzie. Po śmierci Kutir-Nahhunte III w 1150 r. p.n.e. tron elamicki objął jego brat Szilhak-Inszuszinak.

Pismo klinowe to najstarsza, na Bliskim Wschodzie, odmiana pisma, stworzona najprawdopodobniej przez Sumerów ok. 3500 lat przed naszą erą. Pierwotnie było złożone z przedstawień rysunkowych, które wyobrażały przedmioty albo jeden charakterystyczny ich element, a przy bardziej abstrakcyjnych pojęciach – kompozycje symboliczne. Na początku system był całkowicie ideograficzny (obrazkowy). Każdy znak miał znaczenie podstawowe, do którego dochodziły znaczenia poboczne. Nazwa pochodzi od kształtu znaków odciskanych na glinianych tabliczkach za pomocą kawałka trzciny. Jego powstanie, w IV tysiącleciu p.n.e., związane było z administracyjnymi i gospodarczymi potrzebami rozwijającej się coraz bardziej cywilizacji. Do największego rozkwitu doszło w XIV-XIII w. p.n.e. z uwagi na wagę języka akadyjskiego na Bliskim Wschodzie, w którym było zapisywane. Pismo klinowe używane było aż do okresu panowania na Bliskim Wschodzie hellenistycznej dynastii Seleucydów w II w. p.n.e.

Ich następcy, ród Igihalkidów, starali się najprawdopodobniej za wszelką cenę utrzymywać przyjazne stosunki z Babilonem. Zajmowali się głównie sprawami administracyjnymi i ekonomicznymi kraju, tworząc z niego w tej dziedzinie prawdziwą potęgę. Przyjaźń z Babilonem pieczętowano przeróżnymi małżeństwami i korzystnymi sojuszami. Dopiero ostatni władca tej dynastii, Kidinhutran III, przeszedł do ofensywy. Złupił najpierw pograniczne Der, zaatakował Babilon i zdobył Nippur. Jednak ofensywa trwająca kilka lat załamała się, gdyż dowództwo nad armiami Babilonu przejął Tukulti-Ninurta I. Był to król asyryjski, jednak patronował Babilończykom. W efekcie odbito wszelkie utracone tereny i ponownie złupiono Suzę. Dynastia Igihalkidów została definitywnie odsunięta od władzy.

Kidinhutran I (1235-1210 p.n.e.), król Elamu. W czasie swego panowania podbił Der niszcząc tamtejsza świątynię, duży obszar Babilonii w tym Nippur, którego wszystkich mieszkańców deportował.

Epoka brązu – jedna z epok prehistorii, następująca po epoce kamienia, a poprzedzająca epokę żelaza. Epoka ta ma zróżnicowane ramy czasowe, zależne od terenu występowania. Najwcześniej, na Kaukazie i w obszarze Morza Egejskiego, w III tysiącleciu p.n.e., wykształciły się ośrodki, w których opanowano umiejętność obróbki metali. W Egipcie i na Bliskim Wschodzie (Dżemdet Nasr), za początek epoki brązu przyjmuje się umownie rok 3400 p.n.e., w Europie Południowej 2800 p.n.e., w Polsce 2200 p.n.e. Koniec epoki brązu przypada na lata 1000 – 700 p.n.e., kiedy to na Bliskim Wschodzie zaczęły tworzyć się pierwsze państwa i pojawiło się niewolnictwo, a na większości obszarów Europy rozpoczął się stopniowy rozkład wspólnoty pierwotnej.

Władzę ostatecznie przejęła dynastia Szutrukidów, a na tronie zasiadł jej pierwszy przedstawiciel – Szutruk-Nahhunte I. Skaza, jaką były liczne łupieskie najazdy babilońskie na ziemie elamickie, nie dawała nowemu władcy spokoju. Postanowił podbić zachodniego sąsiada. W 1157 r. p.n.e. najechał Babilonię, a efekt przerósł jego oczekiwania. Podbito całą Babilonię łupiąc ją doszczętnie, m.in. król Elamu wywiózł do Suzy stelę z kodeksem Hammurabiego. Po 400 latach panowania Kasyci utracili władzę nad Babilonem.

Suza (pers. شوش - Shūsh) - miasto w starożytnym Elamie - jedna ze stolic; obecnie są to jedynie ruiny położone w ostanie Chuzestan, ok. 24 km na pd.-zach. od miasta Dezful, w Iranie.

Hammurabi (1792-1750 p.n.e. - chronologia średnia) - – szósty, najsłynniejszy król z I dynastii z Babilonu, syn i następca Sin-muballita, twórca potęgi państwa starobabilońskiego, autor Kodeksu Praw.

Elam zarządzał krajem między dwoma rzekami aż do momentu, gdy odwet za to upokorzenie wziął słynny Nabuchodonozor I. Zdobył on i złupił Suzjanę, a ówczesny władca Elamu Huttelusz-Inszuszinak uciekł w góry. Na trzy wieki państwo pogrążyło się w chaosie Wieków Ciemnych, o których nie zachowała się właściwie żadna wzmianka źródłowa.

Seleucydzi lub też Seleukidzi - dynastia hellenistyczna wywodząca się od jednego z dowódców Aleksandra Wielkiego, Seleukosa, który w wyniku wojen diadochów został władcą (w 312 p.n.e.) wielonarodowego, ogromnego imperium rozciągającego się od Azji Mniejszej na zachodzie do granic Indii na wschodzie. Już w III wieku p.n.e. w państwie pojawiły się tendencje separatystyczne, które skutkowały stopniowym zmniejszaniem się terytorium. Imperium Seleucydów przetrwało do roku 63 p.n.e., kiedy Pompejusz przyłączył jego resztki (obejmujące już tylko Syrię i Cylicję) do Rzymu (tereny wschodnie opanowali Partowie w II wieku p.n.e.).

Palestyna (łac. Syria Palæstina, hebr. פלשתינה lub פַּלֶסְטִינָה- [Palestina], arab. فلسطين - [Filasţiinu]) - kraina w Azji, we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.

Okres neoelamicki (750-640 r. p.n.e.)

W VII w. p.n.e. doszło do kolejnej rozgrywki pomiędzy Asyrią i Elamem. Pod wodzą Aszurbanipala wojska asyryjskie odniosły nad Elamitami zwycięstwo w 653 p.n.e.- Teumman został pokonany w bitwie na rzeką Ulaya, a Suza została zajęta.

W 647 p.n.e. wojska asyryjskie jeszcze raz wkroczyły na terytorium Elamu z powodu obalenia przez Khumban-haltasza III proasyryjskiego króla i zdobyły Suzę. Tym razem miasto zostało doszczętnie zburzone, a mieszkańcy uprowadzeni w głąb państwa asyryjskiego (część z nich trafiła do Samarii w Palestynie).

Suzjana, Chuzistan – kraina historyczna, południowo-zachodni region Persji, położony w bezpośredniej bliskości Mezopotamii między górami Zagros, Zatoką Perską, rzeką Tygrys i Szatt al-Arab. Jest to nizina aluwialna zbudowana z osadów naniesionych przez rzeki. W starożytności była częścią Elamu, który obejmował oprócz Suzjany także wyżynę Farsu. Nazwa krainy pochodzi od miasta Suza - przez tysiąclecia głównego ośrodka Elamu.

Aleksander III Wielki (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας Aleksandros ho Megas) zwany też Aleksandrem Macedońskim (gr. Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ Μακεδών Aleksandros ho Tritos ho Makedon); ur. 20 albo 26 lipca 356 p.n.e. w Pelli, zm. 10 czerwca 323 p.n.e. w Babilonie – król Macedonii z dynastii Argeadów w latach 336-323 p.n.e.. Jest powszechnie uznawany za wybitnego stratega i jednego z największych zdobywców w historii ludzkości.

Po upadku imperium asyryjskiego w końcu VII w. p.n.e. Elam znalazł się w granicach państwa perskiego jako jedna z perskich prowincji o nazwie Chuza, a Suza stała się jedną ze stolic perskich władców. Po śmierci Aleksandra Wielkiego, w wyniku wojen diadochów, Elam przeszedł w ręce dynastii Seleukidów. Persowie utworzyli w Elamie nowe, wasalne królestwo, które w 139 n.e., po przegnaniu Greków z Persji i Mezopotamii, zostało podporządkowane Partom. Kiedy Sasanidzi obalili Partów w III w. n.e., Elam stał się satrapią ich państwa.

Szutruk-Nahhunte I (1185-1155 p.n.e.) - król Elamu, najprawdopodobniej założyciel nowej dynastii, zwanej od jego imienia dynastią Szutrukidów. Zostawił po sobie liczne inskrypcje i jest często wspominany w literaturze babilońskiej. W roku 1159 p.n.e. rozpoczął starannie przygotowany atak na Babilonię, zajmując Sippar i nakładając trybut na podbite miasta i wsie. W następnym roku zajął Kisz i Babilon, zmuszając kasyckiego króla Zababę-szum-iddina do ucieczki. Na tronie babilońskim Szutruk-Nahhunte I osadził swego syna, Kutir-Nahhunte III. Powrócił do Elamu z bogatymi łupami, wśród których znalazły się też m.in. obelisk Manisztusu, stela Naram-Sina i stela z kodeksem Hammurabiego. Był pierwszym królem Elamu który zbierał dzieła sztuki z innych krajów. Przypisywane jest mu wzniesienie wielu budowli w Suzie, m.in. sali kolumnowej poświęconej Inszuszinakowi, spełniającej rolę kaplicy dynastii Szutrukidów. Zmarł w 1155 r. p.n.e. Na tronie elamickim zastąpił go jego syn Kutir-Nahhunte III.

Kurigalzu II (1345-1324 p.n.e.) – król Babilonii z dynastii kasyckiej. Objął władzę w Babilonie dzięki pomocy króla asyryjskiego Aszuruballita I z którym był spokrewniony.

Zobacz też

Władcy Elamu

Przypisy

Praca zbiorowa pod redakcją naukową Joachima Śliwy, 2005, Wielka Historia Świata Tom 2 Stary i Nowy Świat od rewolucji neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, ss. 290, Oficyna Wydawnicza FOGRA, ISBN 83-85719-83-0.

Nabuchodonozor I, Nebuchadnezzar I lub Nebukadnezar (akad. Nabu-kudurrī-uṣur, tłum. "Nabu strzeż mego najstarszego syna") – czwarty król Babilonii z II dynastii z Isin, syn i następca Ninurty-nadin-szumi; panował przez 22 lata (1126-1105 p.n.e.).

Huttelusz-Inszuszinak, Huteludusz-Inszuszinak (1120-1110 p.n.e.) - król Elamu, z dynastii Szutrukidów (okres średnioelamicki), najstarszy syn Szilhak-Inszuszinaka. Uzywał tytułu Król Elamu i Suzjany. Zaprzepaścił zdobycze swego dziada, Szutruk-Nahhunte I, który w 1158 r. p.n.e. podbił Babilonię. Kres jego panowaniu zadał Nabuchodonozor I, król Babilonii zwyciężając jego wojska w bitwie nad rzeką Ulai (ok. 1110 p.n.e.).