Elementy muzyczne - Polski Serwis Naukowy

Elementy muzyki, muzyczne, dzieła muzycznego – elementy porządkujące materiał dźwiękowy będący tworzywem dzieła muzycznego; w wyniku ich współdziałania dzieło uzyskuje określony kształt:

melodyka – wyznacza następstwo dźwięków o różnej wysokości i różnym czasie trwania,

rytmika – porządkuje materiał dźwiękowy w czasie,

dynamika – reguluje natężenie dźwięku

agogika (tempo) – określa szybkość wykonywania utworu,

artykulacja – sposób wydobywania dźwięku,

harmonika – porządkuje współbrzmienia dźwięków w utworze,

kolorystyka – określa barwę dźwięku,

frazowanie – porządkuje budowę utworu.

Melodyka

Melodyka to element dzieła muzycznego wyznaczający następstwo dźwięków o różnej wysokości i różnym czasie trwania. Rodzaje melodyki:

Portato – sposób artykulacji dźwięku muzycznego. Pośredni między legato a staccato, polegający na oddzielnym, wyraźnym, lecz nie ostrym wykonywaniu kolejnych dźwięków. Nazwa pochodząca z włoskiego portato (przenoszony) oddaje sposób artykulacji (zwłaszcza na instrumentach klawiszowych) polegający na przenoszeniu palca z klawisza na klawisz. Oznacza się poziomą kreską nad nutami lub za pomocą wyrazu portato.

Harmonika — jeden z elementów dzieła muzycznego. Harmonika określana jest przez użytą w utworze skalę dźwiękową, fakturę (np. monodia, homofonia, polifonia) oraz — jeśli faktura utworu pozwala na takie określenie — przez sposób łączenia wielodźwięków. W niektórych dziełach współczynnik harmoniczny jest dominujący (dzieła z okresu klasycyzmu oraz wczesnego romantyzmu, np. opera Wolny strzelec Carla Marii von Webera), w niektórych jest równouprawniony z innymi czynnikami, np. czynnikiem melodycznym (dzieła okresu późnego baroku, np. preludia i fugi ze zbioru Das Wohltemperierte Klavier Johanna Sebastiana Bacha), w niektórych dziełach albo nie jest on jeszcze rozwinięty (literatura renesansowa) albo też jest już w zaniku (literatura późnoromantyczna), w innych natomiast — jest on celowo zepchnięty na dalszy plan lub też unicestwiony (dzieła XX-wieczne, np. te reprezentujące linearyzm, takie jak Ludus tonalis Paula Hindemitha).

Wokalna:

kantylenowa

deklamacyjna

melizmatyczna

Instrumentalna

kantylenowa

figuracyjna

ornamentalna

Biorąc pod uwagę rodzaj interwałów wyróżnia się melodykę wznoszącą, opadającą, łukową, falującą, opartą na repetycji.

Rytmika

Rytmika to element dzieła muzycznego porządkujący materiał dźwiękowy w czasie, ustalając czas trwania dźwięków i wzajemne relacje między nimi. Z rytmiką wiąże się metrum – wyznacza ono miary czasu, porządkuje przebiegu rytmiczne za pomocą regularnie powtarzających się akcentów. Wynikiem tego jest podział utworu na takty. Rodzaje rytmiki:

Melodyka – zespół cech melodii charakterystycznych dla danego stylu, epoki, grupy kompozytorów, np. melodyka barokowa, melodyka w utworach Fryderyka Chopina. Melodyka to element dzieła muzycznego, który porządkuje następstwo dźwięków o różnych wysokościach i różnym czasie trwania.

Glissando - oznaczenie "płynnego" przejścia od jednego dźwięku do drugiego po kolei poprzez wszystkie możliwe do zagrania na danym instrumencie dźwięki leżące między nimi.

Rytmika swobodna (nie jest związana z określonym metrum)

Rytmika ustalona: (związana z określonym metrum)

Rytmikę ustaloną możemy podzielić na:

Rytmikę zmienną

Rytmikę okresową

Okresowa dzieli się zaś na:

motoryczna

miarowa

taneczna

marszowa

Harmonika

Harmonika to element dzieła muzycznego, który porządkuje współbrzmienia dźwięków w pionie (wertykalnie). Ze względu na rozwój historyczny muzyki wyróżnia się harmonikę:

modalną – od ok. IX do XVI w. Opiera się na 8 skalach kościelnych. Odgrywała wówczas mniejszą rolę, była wypadkową współbrzmiących melodii;

funkcyjną – od ok. XII do początków XX w. Opiera się na dwóch skalach: durowej i molowej. Na wszystkich stopniach tych skal budowane są akordy. Akordy główne to tonika, subdominanta i dominanta. Pozostałe zwane są akordami pobocznymi. Między akordami istnieją ściśle określone stosunki, spełniające również funkcje kumulowania napięć;

sonorystyczną – XX w. Wszystkie współbrzmienia i akordy wykorzystywane są na równych prawach i traktowane jak plamy dźwiękowane. Wzajemne ich stosunki ulegają zupełnemu rozluźnieniu. Dominują dysonanse i klastery.

Dynamika

Dynamika to element regulujący natężenie (głośność) dźwięku. Oznaczenia dynamiczne to skróty od włoskich słów, np. p (piano – cicho), f (forte – głośno). Stopniowe zmiany głośności określamy słowami crescendo, gdy głośniej i decrescendo (lub diminuendo) gdy ciszej. Działanie dynamiki w utworze wpływa na oddanie nastroju i podkreślenie kontrastów. Dynamikę można podzielić na:

Fortepian – klawiszowy, młoteczkowy, strunowy instrument muzyczny. Współczesny fortepian dysponuje skalą od A2 (niektóre modele C2) do c5 (88 dźwięków/klawiszy).

Tonika, akord toniczny, centrum tonalne, ośrodek/punkt ciążenia tonalnego (fr. tonique; często oznaczana symbolem T) – z punktu widzenia harmonii jedna z trzech funkcji głównych systemu dur-moll (obok dominanty oraz subdominanty). Toniką bywa nazywany także pierwszy stopień skali durowej lub mollowej, będący prymą toniki w rozumieniu funkcyjnym.

jednorodną

płaszczyznową

falującą

Agogika (tempo)

Agogika (tempo) – element muzyczny określający szybkość z jaką ma być wykonany utwór. Tempo można wyrażać na 3 sposoby:

Za pomocą metronomu,

Za pomocą słownych określeń włoskich:

largo – bardzo wolno

adagio – powoli

andante – wolno

moderato – umiarkowanie

allegretto – szybciej niż moderato

allegro – szybko

presto – bardzo szybko

prestissimo – jak najszybciej

przez określenie, jak długo ma trwać cały utwór.

Pierwszy i trzeci sposób wyznaczają tempo bezwzględnie, drugi sposób każdy odczuwa indywidualnie.

Barwa dźwięku – cecha dźwięku, która pozwala odróżnić brzmienia różnych instrumentów lub głosu. Uzależniona jest od ilości, rodzaju i natężenia tonów składowych, ponieważ jest związana ze spektrum harmonicznym. Barwa danego instrumentu może zmieniać się nieznacznie w zależności od

Kolorystyka jest jednym z elementów dzieła muzycznego, który wiąże się ze środkami wykonawczymi utworu. Pozwala na dostrzeganie różnic między dźwiękami o tej samej wysokości zaśpiewanymi lub zagranymi przez różne instrumenty lub głosy.

Artykulacja

Artykulacja – element dzieła muzycznego określający sposób wydobycia dźwięku. Grając na różnych instrumentach można wyróżnić trzy podstawowe rodzaje artykulacji:

legato – łącząc dźwięki ze sobą (wł: legare – łączyć)

staccato – odrywając dźwięki od siebie

portato – sposób pośredni między legato a staccato

Inne sposoby wydobycia dźwięku charakterystyczne dla danych instrumentów.

arco – gra smyczkiem

pizzicato – szarpanie struny palcem

col legno – uderzanie strun drzewcem smyczka

flażolet – lekkie dotknięcie struny w odpowiednim miejscu, dające w efekcie wyższe brzmienie dźwięku

con sordino – gra przy użyciu tłumika

tremolo – szybkie powtarzanie jednego lub kilku dźwięków (wł: tremolo – trząść się)

glissando – płynne przejście z jednego dźwięku na drugi, charakterystyczne dla instrumentów smyczkowych i puzonu

arpeggio – niejednoczesne wykonanie akordu, charakterystyczne dla harfy.

Kolorystyka

Kolorystyka (barwa dźwięku) to element dzieła muzycznego związany z barwą dźwięku. Ta sama melodia wykonana na fortepianie i zagrana przez orkiestrę za każdym razem będzie miała inne brzmienie. Kolorystyka jest nierozerwalnie związana ze środkami wykonawczymi. O zmianie barwy może decydować np. zmiana rejestru na danym instrumencie, różne rodzaje artykulacji, różne zestawienia instrumentów itd.

Harfa − instrument strunowy szarpany (chordofon) w kształcie stylizowanego trójkąta, jeden z najstarszych instrumentów muzycznych, wywodzący sie z łuku muzycznego. W starożytności spotykana była również w kształcie łuku. Harfa była znana już w Azji Mniejszej około 5000 lat temu. Znana była również w kulturze w starożytnej Mezopotamii (tzw. harfa z Ur). Mówi się, że biblijny król Dawid śpiewał psalmy akompaniując sobie na harfie kinnor, która w rzeczywistości jednak nazywana jest harfą błędnie, będąc odmianą liry. Instrumenty przypominające harfę znaleźć można w wielu kulturach. Harfę przypomina np. chiński instrument strunowy o nazwie konghou.

Klaster (ang tone cluster = grono dźwięków) to wielodźwiękowe współbrzmienie zbudowane z bardzo małych interwałów najczęściej sekund (półtony i całe tony). Używany w muzyce XX wieku. Nie jest uważany za akord.