Emden – niemiecki okręt – krążownik lekki z okresu międzywojennego. Był pierwszym krążownikiem i zarazem pierwszym większym okrętem zbudowanym dla marynarki niemieckiej (Reichsmarine) po I wojnie światowej. Służył bojowo podczas II wojny światowej, lecz był mało intensywnie wykorzystywany, podobnie jak inne niemieckie krążowniki lekkie. Nazwę tę nosiły także inne okręty, m.in. krążownik z 1909.

Historia powstania

Postanowienia traktatu wersalskiego, nakładające ograniczenia na rozwój niemieckiej armii po I wojnie światowej, zezwalały Niemcom na posiadanie m.in. jedynie 6 krążowników, o maksymalnej wyporności 6000 t i kalibrze dział do 150 mm. Jednocześnie, zwycięskie mocarstwa pozostawiły Niemcom jedynie przestarzałe krążowniki pancernopokładowe, odbierając nowsze krążowniki lekkie. Nowe jednostki można było budować tylko na wymianę starych, po upływie 20 lat ich służby. Już na początku lat 20. podjęto więc w Niemczech budowę nowego okrętu tej klasy, na zamianę najstarszego krążownika "Niobe" z 1900 roku. Na skutek ciężkiej sytuacji ekonomicznej po wojnie i braku czasu, nie prowadzono jednak początkowo prac projektowych nad całkowicie nowym typem, lecz konstrukcja nowego okrętu bazowała z pewnymi ulepszeniami na projekcie ostatnich krążowników lekkich okresu wojny Cöln (II). Stępkę nowego okrętu położono 8 grudnia 1921 w stoczni w Wilhelmshaven, wodowano go 7 stycznia 1925, a wszedł do służby w Reichsmarine 15 października 1925. Otrzymał nazwę "Emden" pochodzącą od miasta Emden po krążowniku "Emden" z 1909, który odznaczył się podczas I wojny światowej.

Krążownik "Emden" był okrętem udanym, choć odpowiadał konstrukcyjnie standardom I wojny światowej. Mimo ograniczonej wyporności w stosunku do nowszych projektów zagranicznych, był stosunkowo dobrze opancerzony według charakterystycznego dla niemieckich krążowników lekkich schematu – oprócz burtowego pasa pancernego w rejonie linii wodnej posiadał wewnętrzny pokład pancerny, o kształcie zbliżonym do trapezowego w przekroju poprzecznym (jak w krążownikach pancernopokładowych). Skosy pokładu pancernego, umieszczonego na wysokości górnej krawędzi pasa pancernego, schodziły do burt pod kątem 40° i stykały się z dolną krawędzią pasa burtowego, zapewniając dodatkową ochronę wnętrza kadłuba przed pociskami penetrującymi burty. Kadłub dzielił się na 23 przedziały wodoszczelne, na 56% długości było podwójne dno. Okręt miał też dobrą dzielność morską (w przeciwieństwie do późniejszych niemieckich lekkich krążowników). Jego główną wadą była przestarzała artyleria – pojedyncze działa z maskami pancernymi. Jej rozstawienie było jednak krokiem naprzód w stosunku do wcześniejszych krążowników niemieckich, w tym pierwowzoru typu Cöln (II), gdyż na dziobie ustawiono dwa działa w dwóch poziomach (superpozycji). Rozmieszczenie artylerii było charakterystyczne dla projektów tego okresu, lecz nieco lepsze niż w brytyjskich, wywodzących się z I wojny krążownikach typu D i typu E, gdyż dzięki umieszczeniu burtowych dział na dziobie i rufie, ogień w tych kierunkach na wprost mogło teoretycznie prowadzić po 4 działa (na brytyjskich – 2, natomiast salwa burtowa we wszystkich tych typach była taka sama – 6 dział). Sam kaliber dział był typowy dla krążowników lekkich.

Okręt był w pewnym zakresie modernizowany przed wojną. W 1926 zastosowany nowy maszt dziobowy. W latach 1933-34 zamieniono 4 kotły opalane węglem na opalane paliwem płynnym, przez co wszystkie 10 kotłów było opalanych w ten sposób. Wyrzutnie torped kalibru 500 mm zamieniono na nowe 533 mm, dla torped typu G-7a. W 1938 dodano małokalibrową artylerię przeciwlotniczą – 2, następnie 4 działka 37 mm i 18 działek 20 mm. W 1942 zamieniono działa artylerii głównej na nowszego modelu, tego samego kalibru 149 mm (stosowane na nowych niszczycielach).