Enos - szympans - Polski Serwis Naukowy

Enos w pojemniku-skafandrze (1961)

Szympans w ramionach opiekuna, przed lotem

Enos (z hebr. Enosh – człowiek) – szympans, uczestnik trwającego 200 minut lotu orbitalnego Mercury-Atlas 5, który rozpoczął się 29 listopada 1961 roku. Ukończył go lądując u wybrzeży Portoryko, w kapsule Mercury, w dobrej kondycji – według świadków, skakał i biegał po pokładzie okrętu, który wyłowił jego i kapsułę. Potrząsał rękoma ludzi, którzy go wydobyli z kapsuły. Miał wówczas 5 lat i ważył 17 kg. Był pierwszym szympansem, który znalazł się na orbicie okołoziemskiej.

Mercury-Atlas 5 – amerykański lot kosmiczny. Stanowił część programu Mercury. Jego "załogę" stanowił szympans imieniem Enos. Po wystrzeleniu 29 listopada 1961, okrążył dwukrotnie Ziemię, po czym kapsuła powrotna z szympansem opadła u wybrzeży Puerto Rico. Enos, po locie trwającym 3 godziny, 20 minut i 59 sekund, był w doskonałej kondycji. Lot stanowił zamknięcie przygotowań programu Mercury do załogowego lotu kosmicznego.

Bermudy – terytorium zależne Wielkiej Brytanii na Oceanie Atlantyckim położone na wyspach Bermudach. Składa się z około 100 nizinnych wysp koralowych. Na całkowitej powierzchni wynoszącej 53,3 km² mieszkają 65 773 osoby z czego 2 000 żyje w stolicy terytorium Hamilton. Temperatura waha się od 17 °C w styczniu do 26 °C w lipcu, a roczna ilość opadów wynosi 1500 mm. Na Bermudach na niewielką skalę rozwinął się przemysł i rolnictwo. Głównym źródłem dochodów jest turystyka.

Enos był samcem. Pochodził z Afryki Zachodniej, gdzie został schwytany jako szympansiątko w sierpniu 1956 roku. 3 kwietnia 1960 został zakupiony przez Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych od firmy Miami Rare Bird Farm, wraz ze stadem 65 szympansów nabytych w celu przeprowadzania eksperymentów bioastronautycznych w lotach testowych obciążonych dużym ryzykiem. Początkowo określano go jako szympansa nr 81. Przeszedł ponad 1250 godzin treningów w University of Kentucky i bazie Holloman USAF. Do lotu w misji MA-5 wybrano go trzy dni przed startem.

Dyzenteria, czerwonka (gr. dysentería) – ostra choroba zakaźna jelit, w szczególności jelita grubego, której objawem jest uporczywa biegunka i obecność krwi oraz śluzu w stolcu. Nieleczona prowadzi do śmierci.

Holloman Air Force Base - baza Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych, zlokalizowana 10 km na południe od Central Business District miasta Alamogordo w stanie Nowy Meksyk.

Głównym celem misji było wykazanie sprawności kapsuły Mercury'ego w locie orbitalnym. W takiej kapsule miał się odbyć załogowy lot orbitalny Johna Glenna.

29 listopada 1961 rakieta Atlas odpalona z Canaveral wyniosła kapsułę na orbitę okołoziemską o perygeum 158 km i apogeum 237 km. W czasie lotu Enos miał podłączoną aparaturę monitorującą pracę serca, temperaturę ciała, oddychanie i ciśnienie tętnicze. Przez 183 minuty przebywał w stanie nieważkości. Wykonywał różnorodne testy psychomotoryczne, do których był przygotowywany w czasie treningów. Testy polegały głównie na uruchamianiu właściwych przycisków lub dźwigni w ustalonej kolejności. Pomimo wadliwego działania niektórych urządzeń aparatury pokładowej (co objawiało się np. nieplanowanymi elektrowstrząsami) Enos wykonał poprawnie wszystkie zadania. Stwierdzono u niego znaczny wzrost ciśnienia tętniczego, prawdopodobnie z powodu stresu wywołanego lotem i obecnością aparatury.

Antybiotyki (z greki anti – przeciw, bios – życie) – naturalne, wtórne produkty metabolizmu drobnoustrojów, które działając wybiórczo w niskich stężeniach wpływają na struktury komórkowe lub procesy metaboliczne innych drobnoustrojów hamując ich wzrost i podziały. Antybiotyki są przedmiotem badań auksanografii, stosuje się je jako leki w leczeniu wszelkiego rodzaju zakażeń bakteryjnych. Bywają także używane profilaktycznie w zapobieganiu zakażeniom bakteryjnym w przypadku osłabienia odporności, np. neutropenii, a także w profilaktyce bakteryjnego zapalenia wsierdzia.

Portoryko (hiszp. Puerto Rico – "bogaty port") – państwo stowarzyszone z USA, leżące na wyspie w Ameryce Środkowej, nad Oceanem Atlantyckim i Morzem Karaibskim.

Planowano 3 okrążenia statku wokół Ziemi. Wadliwe działanie aparatury pokładowej skłoniło kontrolerów lotu do skrócenia misji. Po drugim okrążeniu kapsuła została sprowadzona na powierzchnię Oceanu Atlantyckiego, około 450 km od Bermudów. Po 75 minutach od wylądowaniu na wodzie została wyciągnięta na pokład USS Stormes. Enos został przekazany do bazy Holloman, gdzie poddano go badaniom i bacznej obserwacji.

Program Mercury (ang. Project Mercury) – pierwszy amerykański program załogowych lotów kosmicznych mający na celu wyniesienie astronautów na orbitę okołoziemską. Program, realizowany początkowo przez NACA a następnie przez nowo powstałą NASA, trwał od 1959 do 1963 roku.

United States Air Force (USAF) – Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych, jeden z rodzajów Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych, odpowiedzialny za pewną część działań w powietrzu (duża liczba samolotów i śmigłowców bojowych podlega także marynarce wojennej, wojskom lądowym i korpusowi piechoty morskiej).

Dublerami Enosa w locie MA-5, gotowymi do jego zastąpienia, były szympansy: Duane, Jim, Rocky i Ham, który wcześniej brał udział w locie Mercury-Redstone 2.

Po dwóch miesiącach hospitalizacji, Enos zmarł 4 listopada 1962 w bazie Holloman, w stanie Nowy Meksyk. Przyczyną zgonu była dyzenteria, oporna na ówczesne antybiotyki. Patolodzy nie stwierdzili żadnego powiązania śmierci z odbyciem przez szympansa lotu kosmicznego. Pomimo pionierskiego wyczynu szympans Enos został szybko zapomniany przez media.

Nieważkość – stan, w którym działające na układ ciał siły zewnętrzne nie wywołują wzajemnych ciśnień (nacisków) części układu na siebie, a wewnętrzne oddziaływania grawitacyjne są pomijalne.

Lot orbitalny (lub orbitalny lot kosmiczny) jest lotem kosmicznym w czasie którego pojazd kosmiczny jest umieszczony na trajektorii, na której może pozostać w przestrzeni kosmicznej przynajmniej na jedno okrążenie orbity. Aby mogło być to dokonane wokół Ziemi, pojazd musi być na swobodnej trajektorii, której pułap w perygeum (pułap w momencie największego zbliżenia) powyżej 100 km (ze względu na definicję granicy przestrzeni kosmicznej).

Przypisy

↑ Joseph A. Angelo: Human Spaceflight. Facts on File, 2007, seria: Frontiers in Space. ISBN 978-1-4381-0891-9.
↑ Souza, K., Hogan, R., Ballard, R. (red.). Life into Space: Space Life Sciences Experiments. NASA Ames Research Center 1965–1990. „Washington DC: National Aeronautics and Space Administration”, 1995 (ang.).