Eos - mitologia - Polski Serwis Naukowy

Tzw. „Pieta Memnona”
(Eos z ciałem Memnona),
malowidło na attyckiej czarze czerwonofigurowej
Durisa, V wiek p.n.e., Luwr w Paryżu.

Stanisław Wyspiański:
Jutrzenka, Fosforos, Hesperos, Helios,
rysunek ołówkiem do Iliady,
Muzeum Narodowe w Warszawie.

William-Adolphe Bouguereau: Świt,
obraz olejny na płótnie, 1881 r.

Eos (także Świt, Jutrzenka, gr. Ἠώς Ēṓs ‘jutrzenka’, łac. Aurora ‘jutrzenka’, ‘zorza’) – w mitologii greckiej tytanida, bogini i uosobienie zorzy porannej, brzasku i świtu.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Malarstwo wazowe – wykonywane na naczyniach ceramicznych malunki, szczególnie obecne w kulturze helleńskiej. Stanowią one źródło wiedzy o rozwoju cywilizacyjnym i historii miejsca, z którego pochodzą. Pozwalają badaczom określić technikę, czas i miejsce wyrobu naczynia, a także kierunek artystyczny, w jakim rozwijał się dany styl. Dostarczają informacji o zwyczajach panujących na terenie, z którego pochodzą; mitologii, wojnach i uzbrojeniu, sposobach walki i polowań.

Należała do drugiego pokolenia tytanów. Była bóstwem związanym z kultem jutrzenki. Według wierzeń starożytnych Greków każdego świtu przemierzała niebo na lekkim rydwanie, zaprzężonym w parę białych lub różowych koni – Lamposa (Świecącego, Jasnego) i Faetona (Promiennego, Błyszczącego). Swą wędrówkę rozpoczynała (wynurzała się z fal Okeanosa) na Wschodzie i kończyła (zanurzała się w falach Okeanosa) na Zachodzie, po drugiej stronie widnokręgu. Otwierała „wrota dnia” (bramę nieba) przed wozem Heliosa. Rozpraszała mroki nocy, zwiastowała światło dnia ludziom i bogom. Jej nadejście zapowiadał Fosforos (Gwiazda Poranna) – „jaśniejący syn Jutrzenki”.

Vojtech Zamarovský, czes. Vojtěch Zamarovský, (ur. 5 października 1919 w Trenczynie lub Zamarovcach[1][2] w Czechosłowacji, ob. Słowacji, zm. 26 lipca 2006 w Pradze w Czechach) – słowacki prozaik, autor słowackiej i czeskiej literatury faktu, publicysta, badacz historii starożytnej, m.in.: Grecji, Rzymu, Egiptu, Mezopotamii, Sumeru, propagator kultury i ideologii hellenizmu, tłumacz, doktor prawa, podróżnik, agent wywiadu [3][4][5][6][7][8].

Muzeum Narodowe w Warszawie (MNW) – muzeum sztuki w Warszawie, założone w 1862 [2] jako Muzeum Sztuk Pięknych w Warszawie, narodowa instytucja kultury; jedno z największych muzeów w Polsce i największe w Warszawie.

Uchodziła za córkę tytana Hyperiona i tytanidy Tei (albo tytana Pallasa) oraz za siostrę Heliosa i Selene, przypuszczalnie także Tytana. Jej rzymską odpowiedniczką była Aurora.

Była bardzo kochliwa. Uprowadziła i uwiodła kilku mężczyzn, m.in.: olbrzyma Oriona, Kefalosa, Klejtosa. Ze swoim pierwszym mężem, tytanem Astrajosem, miała liczne potomstwo, m.in. Gwiazdy, Fosforosa (Hesperosa; bóstwo uosabiające planetę Wenus), Boreasza, Zefira, Notosa, Eurosa, przypuszczalnie także Apeliotesa, Kajkiasa, Lipsa, Skirona (bóstwa uosabiające wiatry).

Luwr (fr. Louvre, Musée du Louvre) – dawny pałac królewski w Paryżu, obecnie muzeum sztuki. Jedno z największych muzeów na świecie, najczęściej odwiedzana placówka tego typu na świecie. Stanowi jeden z ważniejszych punktów orientacyjnych Paryża, położony jest przy prawym brzegu Sekwany w obrębie Pierwszej Dzielnicy. W kompleksie budynków o całkowitej powierzchni wynoszącej 60,600 metrów kwadratowych znajdują się zbiory liczące około 35,000 dzieł sztuki od czasów najdawniejszych po połowę wieku XIX, dzieła światowego dziedzictwa o największej sławie takie jak np. stela z kodeksem Hammurabiego, Nike z Samotraki, Mona Lisa pędzla Leonarda.

Astrajos (także Astraeus, gr. Ἀστραῖος Astraios ‘Gwiezdny’, łac. Astraeus) – w mitologii greckiej tytan, bóg światła gwiezdnego i astrologii.

Ze związku z Titonosem (był jej drugim mężem) urodzili się synowie Emation i król Etiopii, Memnon, który zginął pod Troją. Długo opłakiwała swego syna Memnona, zabitego przez Achillesa (łzy jej opadły na ziemię w postaci kropel porannej rosy). Dla Titonosa uprosiła u boga Zeusa dar nieśmiertelności, ale zapomniała uprosić dar wiecznej młodości. Gdy Titonos stał się zupełnie niedołężny, Zeus zamienił go w świerszcza lub cykadę.

Zorza poranna – określenie jaśniejącego nieba tuż przed wschodem Słońca. Niebo przybiera na horyzoncie barwę żółto-pomarańczową. Podobne zjawisko zwane zorzą wieczorną (ang. afterglow) można zaobserwować po zachodzie Słońca.

Skiron (także Scirron, Skejron, Argestes, Olimpias, gr. Σκίρων Skírōn, Skeirōn, łac. Caurus, Corus ‘wiatr północno-zachodni’) – w mitologii greckiej bóg i uosobienie wiatru północno-zachodniego.

W panteonie greckim odgrywała ona drugorzędną rolę, a jej kult należał do rzadkości. W mitach pojawiała się sporadycznie.

W sztuce przedstawiana jest zwykle jako urodziwa kobieta z wielkimi skrzydłami u ramion, w peplosie szafranowego koloru, powożąca rydwanem lub w locie przed wozem Heliosa, z kwiatami i pochodnią w ręce. Starożytni Grecy nazywali ją „różanopalcą” (gr. rododáktylos ‘mająca palce w kolorze przypominającym płatki róż’), „szafranno-szatą” (gr. krokópeplos ‘w peplosie szafranowego koloru’).

Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.

Styl czerwonofigurowy (technika czerwonofigurowa, malarstwo czerwonofigurowe) – sposób zdobienia greckich wyrobów ceramicznych w starożytności. Styl ten narodził się w Atenach w VI wieku p.n.e.

Wyobrażenie o bogini przejawia się w sztukach plastycznych między innymi w greckim malarstwie wazowym (wazy z V wieku p.n.e. ukazujące skrzydlatą Eos goniącą Kefalosa oraz opłakującą Memnona), malarstwie olejnym i rzeźbie, w muzyce, w literaturze (Iliada Homera).

Imieniem bogini została nazwana jedna z planetoid – 221 Eos.

Selene (także Księżyc, gr. Σελήνη Selḗnē ‘Księżyc’, łac. Luna ‘Księżyc’) – w mitologii greckiej tytanida, bogini i uosobienie Księżyca.

Homer (st.gr. Ὅμηρος, Hómēros, nw.gr. Όμηρος) (VIII wiek p.n.e.) – grecki aojda (rapsodas). Uważa się go za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta, który zapewne przejął dziedzictwo długiej i bogatej tradycji poezji heroicznej (której istnienie jest wszakże czystym domysłem).

Zobacz też

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Eos (mitologia)

Zobacz hasło Eos w Wikisłowniku

Zobacz w Wikiźródłach:
Iliada (przekład F. K. Dmochowskiego)
Iliada (przekład P. Popiela)

bóstwa solarne

bóstwa uraniczne

drzewo genealogiczne bóstw greckich

kult solarny

kult uraniczny

Uwagi

Z pominięciem gwiazd, w które zostali przemienieni niektórzy bohaterowie, stworzenia, istoty, artefakty np. Kastor i Polideukes (Polluks), Plejady, Hiady.
Autorzy hellenistyczni identyfikowali Hesperosa z gwiazdą Fosforos.

Przypisy

Jutrzenka. W: Słownik języka polskiego, Portal Wiedzy PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 1997-2010. [dostęp 2010-05-02]. Cytat: „poet. «jasność poprzedzająca ukazanie się słońca na horyzoncie»”.
↑ Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 117–118. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
Słownik imion, nazw i rzeczy. W: Homer: Odyseja. Warszawa: Biblioteka Klasyki Polskiej i Obcej. Czytelnik, 1972, s. 367-368. ISBN O-019-277.
Carlos Parada: Titans (Second generation, descending from the first) (ang.). W: Greek Mythology Link [on-line]. [dostęp 2010-05-02].
Carlos Parada: Bestiary (Phaethon2, Lampus4) (ang.). W: Greek Mythology Link [on-line]. [dostęp 2010-05-02].
Homer: Odyseja, op.cit., s. 363, 369. ISBN O-019-277.
↑ Początki świata. W: Zygmunt Kubiak: Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 48–49. ISBN 83-7391-077-8.
Bogowie światła i powietrza. W: Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 71. ISBN 83-210-0677-9.
↑ Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 85. ISBN 83-04-04673-3.
↑ Mała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 227. ISBN 83-01-03529-3.
Homer: Iliada. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968, s. 186. ISBN L-16-1023. Cytat: „Piękna Jutrzenka z łoża Tytona się budzi Niosąc żądane światło dla bogów i ludzi [...]”..
Homer: Iliada, op.cit., s. 31. ISBN L-16-1023. Cytat: „Już Olimpowi niesie Jutrzenka zaranie, Wejście słońca zwiastując nieśmiertelnym w niebie [...]”.
↑ Mity o bogach. W: Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, 1979, s. 168–172. ISBN 83-221-0111-2.
Homer: Iliada, op.cit., s. 392. ISBN L-16-1023. Cytat: „Już gwiazda ranna bliski światła powrót głosi, Już różana Jutrzenka na niebie się wznosi [...]”.
Homer: Odyseja, op.cit., s. 201. ISBN O-019-277. Cytat: „Właśnie wzeszła najjaśniejsza gwiazda, która zwiastuje światło Jutrzenki w mgłach zrodzonej [...]”.
↑ Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003, s. 284. ISBN 83-7399-022-4.
Jan Parandowski, op.cit., s. 73. ISBN 83-210-0677-9.
Pierre Grimal, op.cit., s. 273. ISBN 83-04-04673-3.
Aaron J. Atsma: Titan (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-12-04].
Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 80. ISBN 80-8046-098-1.
Jan Parandowski, op.cit., s. 75. ISBN 83-210-0677-9. Cytat: „Każda gwiazda była niegdyś bożkiem lub boginką – śliczne potomstwo jednego z tytanów, Astrajosa. Lecz zbuntowawszy się przeciw Dzeusowi uległy te bóstwa przeraźliwej mocy jego piorunów i zdruzgotane rozsypały się po firmamencie pyłem świetlistym. Liczba gwiazd wzrastała, gdyż wola bogów umieszczała w ich gronie rozmaitych bohaterów, nimfy, a nawet przedmioty martwe”.
Pierre Grimal, op.cit., ss. 106–107. ISBN 83-04-04673-3.
Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 261. ISBN 80-8046-098-1.
Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 129. ISBN 80-8046-098-1.
Aaron J. Atsma: Eosphoros and Hesperos (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-05-02].
Homer: Iliada, op.cit., s. 132. ISBN L-16-1023. Cytat: „Już w szkarłatne Jutrzenka przybrana odzienie siała złote po całym okręgu promienie [...]”.

Bibliografia

Aaron J. Atsma: Eos (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-05-02].
Eos (ang.). W: Greek myth index [on-line]. 2007. [dostęp 2010-08-02].
Hezjod: Teogonia. Sandomierz: Armoryka, 2010. ISBN 83-62173-44-0.
Henry George Liddell, Robert Scott: A Greek-English Lexicon: ἠώς (ang.). W: Perseus Digital Library [on-line]. [dostęp 2011-08-01].
Carlos Parada: Eos (ang.). W: Greek Mythology Link [on-line]. [dostęp 2010-08-02].
William Smith: Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, 1867, T. 2, s. 21: Eos (ang.). W: The Ancient Library. The complete classics bookshelf on the web. [on-line]. 2005. [dostęp 2010-08-05].
Oskar Seyffert: Dictionary of Classical Antiquities, 1894, s. 214: Eos (ang.). W: The Ancient Library. The complete classics bookshelf on the web. [on-line]. 2005. [dostęp 2010-12-04].