Eparchia chełmska - Patriarchat Konstantynopolitański

Ten artykuł dotyczy eparchii wchodzącej w skład metropolii kijowskiej. Zapoznaj się również z: inne prawosławne administratury z siedzibą w Chełmie.

Eparchia chełmska – prawosławna administratura kościelna wchodząca w skład metropolii kijowskiej Patriarchatu Konstantynopolitańskiego. Działała w latach 1223–1596 i ponownie od 1650 do 1651.

Kościół katolicki – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu, rządzona przez biskupa i patriarchę Rzymu (jako papieża uważanego drogą sukcesji apostolskiej za następcę Świętego Piotra) oraz biskupów pozostających z nim we wspólnocie. Kościół katolicki stanowi jedną z trzech głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich.

Chełm (ukr., ros. Холм – Chołm) – miasto na prawach powiatu we wschodniej Polsce. Znajduje się na południowy wschód od Lublina, na północ od Zamościa oraz na południe od Białej Podlaskiej, w odległości 25 km od granicy z Ukrainą. Leży nad rzeką Uherką, lewym dopływem Bugu.

Historia

Funkcjonowanie do unii brzeskiej

Eparchię prawosławną z siedzibą w Uhrusku erygował w 1223 książę Daniel Halicki. W 1240 siedziba administratury została przeniesiona do Chełma. W momencie powstania eparchia obejmowała ziemie bełską i chełmską, następnie włączono w jej jurysdykcję także południowe Podlasie, ziemię drohiczyńską i mielnicką. Dwa ostatnie z wymienionych obszarów odpadły od terytorium administratury ok. 1284. W 1366 do eparchii włączono Horodło, Ratno, Kamień Kaszyrski i Luboml. Od 1377 eparchia w całości znajdowała się w granicach Rzeczypospolitej. Funkcję katedry pełnił sobór Narodzenia Matki Bożej w Chełmie.

Sylwester Kossów (ur. w Żerobyczach koło Witebska, zm. 13 kwietnia 1657 w Kijowie) – ukrainski duchowny prawosławny, metropolita kijowski, pisarz religijny.

Prawosławna metropolia kijowska - prowincja administracyjna kościoła prawosławnego z siedzibą w Kijowie. Metropolia została założona między 976 a 998 rokiem. Jej metropolici uznawali zwierzchność patriarchy konstantynopolitańskiego. Organizacja wewnętrzna była wzorowana na kościele w Cesarstwie Bizantyjskim.

Na początku XV w. własność prawosławnych biskupów chełmskich stanowiły cztery wsie w powiecie hrubieszowskim, ufundowane jeszcze w II poł. XIII stulecia. Zdaniem Antoniego Mironowicza

W 1458 eparchia chełmsko-bełska była jedną z dziesięciu administratur tworzących prawosławną metropolię kijowską i zarazem jedną z trzech eparchii na ziemiach ruskich wchodzących w skład Korony Królestwa Polskiego. Jej dokładne granice, z powodu braku źródeł, nie mogą być jednoznacznie określone. W końcu XVI w. eparchia liczyła ok. 420-440 parafii. Według innych źródeł liczyła ok. 320 placówek duszpasterskich, prowadziła kilkanaście i obejmowała obszar ok. 22 tys. km² i posiadała ok. 320 parafii.

Parafia (z łac. parochia), probostwo – podstawowa jednostka organizacyjna Kościoła katolickiego i wielu innych wyznań chrześcijańskich. Według koncepcji teologicznych to przede wszystkim określona wspólnota wiernych. Zwierzchnikiem parafii jest proboszcz, któremu mogą pomagać inni księża wikariusze, oraz kapelani czy rezydenci. Centralnym ośrodkiem życia parafii jest kościół parafialny (farny).

Monaster św. Mikołaja w Mielcach – męski klasztor prawosławny w eparchii włodzimiersko-wołyńskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego.

W 1590 biskup chełmski Dionizy (Zbirujski) wyraził swoje poparcie dla idei unii między Kościołem katolickim a Kościołem prawosławnym, przy zachowaniu zwierzchności papieża. W czerwcu 1595 podpisał się pod listem do papieża Klemensa VIII, w którym część prawosławnych biskupów metropolii kijowskiej prosiła o zawarcie unii kościelnej. W związku z poparciem przez niego unii brzeskiej eparchia chełmska została przekształcona w diecezję unicką. Decyzja biskupa spotkała się z negatywnym odbiorem większości wiernych. W Chełmie prawosławni opowiedzieli się przeciwko unii. O zachowanie dotychczasowej jurysdykcji walczyły także bractwa cerkiewnej, w tym najważniejsze – krasnostawskie (istniejące od początku XVI stulecia), lubelskie (powstałe w 1586) i zamojskie (1589).

Horodło (lit. Horodle) - wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie hrubieszowskim, w gminie Horodło, na obszarze Grzędy Horodelskiej, na lewym brzegu Bugu.

Unia brzeska – połączenie Cerkwi prawosławnej z Kościołem łacińskim w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, dokonane w Brześciu Litewskim w 1596 roku. Część duchownych prawosławnych i wyznawców prawosławia uznała papieża za głowę Kościoła i przyjęła dogmaty katolickie, zachowując bizantyjski ryt liturgiczny. Następstwem unii brzeskiej był podział społeczności prawosławnej na zwolenników unii - unitów i przeciwników - dyzunitów.

Próby odtworzenia eparchii

W 1621 patriarcha jerozolimski Teofan III wyświęcił na biskupa chełmskiego przełożonego monasteru św. Mikołaja w Mielcach Paisjusza (Czerkawskiego). Hierarcha ten nie miał jednak praktycznie możliwości pełnienia swoich obowiązków, gdyż struktury eparchii pozostawały pod kontrolą unitów. W 1633 wycofał się do monasteru św. Onufrego w Jabłecznej i przebywał w nim, jako przełożony wspólnoty, do końca życia. W 1650 król Jan Kazimierz potwierdził legalność funkcjonowania prawosławnej eparchii chełmskiej. Na mocy królewskiego uniwersału metropolita kijowski Sylwester wyświęcił na biskupa chełmskiego Dionizego (Bałabana).

Bitwa pod Beresteczkiem – jedna z największych bitew lądowych XVII-wiecznej Europy, rozegrała się w dniach 28-30 czerwca 1651 w trakcie powstania Chmielnickiego między wojskami polskimi pod dowództwem Jana Kazimierza a siłami tatarsko-kozackimi.

Daniel Romanowicz Halicki, ukr. Данило Галицький (ur. 1201, zm. 1264) – król halicko-wołyński (1253-1254), syn Romana Halickiego, z wołyńskiej gałęzi dynastii Rurykowiczów. Po babce prawnuk Bolesława Krzywoustego. Urodził się około 1201 r.

W zmienionej sytuacji politycznej w Rzeczypospolitej, po bitwa pod Beresteczkiem, Jan Kazimierz wycofał swoją zgodę na funkcjonowanie prawosławnego biskupstwa chełmskiego i ponownie przekazał je unitom. Kolejne parafie i klasztory przyjmowały unię w ciągu XVII i XVIII stulecia. Wyjątkiem był klasztor św. Onufrego w Jabłecznej, który nigdy nie wystąpił z Kościoła prawosławnego.

Jan II Kazimierz Waza (ur. 22 marca 1609 w Krakowie, zm. 16 grudnia 1672 w Nevers) – król Polski w latach 1648-1668, tytularny król Szwecji do 1660 z dynastii Wazów. Syn króla Polski i Szwecji Zygmunta III Wazy i Konstancji Habsburżanki, arcyksiężniczki austriackiej. Przyrodni brat Władysława IV Wazy.

Chełmska diecezja prawosławna została utworzona ok. 1240 r. przez księcia Daniela Romanowicza, który przeniósł do Chełma stolicę założonej przez siebie ok. 1220 r. diecezji w Uhrusku. Istniała do 1596 r., kiedy to przystąpiła do unii. W XVII w. reaktywowana na krótko. Po likwidacji w 1875 r. kościoła greckokatolickiego w Królestwie Kongresowym, istniała diecezja chełmsko-warszawska, a w latach 1905-1915 ponownie chełmska. Diecezję wznowiono w 1940 r. pod okupacją niemiecką. W 1944 została znów zlikwidowana. W 1989 r. powstała diecezja lubelsko-chełmska.

Lista znanych biskupów chełmskich

Joazaf, 1205-1223

Jan, 1223-1225

Asat, 1235-1243

Cyryl, 1243-1250

Jan, 1330-1340

Kalikst, ?-1376

Teodozjusz, 1376-?

Bazyli

Stefan

Nestor (Olgimuntowicz)

Sylwester, 1392-?

Jozafat, ?-1414

Charyton, 1414-1428

Choma, 1429-1432

Sawa, 1433-1440

Grzegorz (Depułtycki), 1440-1467

Sylwester, 1467-1471

Gerazym, 1471-1494

Symeon (Okuszkowicz), 1494-1504

Jonasz (Sosnowski), 1504-1507

Filaret (Obłazicki), 1507-1533

Jonasz (Sosnowski), 1533-1545

Michał (Sosnowski), 1545-1546

Bazyli (Baka), 1546-1552

Teodozjusz (Łazowski), 1553-1556

Zachariasz (Eliaszewicz), 1566-1577

Leoncjusz (Pełczyński), 1577-1586

Dionizy (Zbirujski), 1586-1596, następnie biskup unicki

Przypisy

↑ A. Mironowicz, Metropolia kijowska w strukturze patriarchatu konstantynopolitańskiego (988-1685), [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik, Autokefalie Kościoła prawosławnego w Polsce, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2006, ISBN 978-83-7431-062-8, s. 33.
A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 157-158.
↑ A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 161.
A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 208-210.
A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 213.
↑ Zarys dziejów prawosławnej diecezji chełmskiej.
Jakowenko N.: Historia Ukrainy. Od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku. Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2000, s. 162. ISBN 83-85854-54-1.
Błażejowśkyj D.: Ijerarchija Kyjiwśkoji cerkwy (861-1996). Lwów: Kameniar, 1996, s. 300.
A. Mironowicz, Prawosławie i unia za panowania Jana Kazimierza, Orthdruk, Białystok 1997, ISBN 83-85368-31-0, s. 34.
Ks. S. Żeleźniakowicz: Istorija Jabłoczinskogo Swiato-Onufrijewskogo Monastyria. T. I. Warszawa: Warszawska Metropolia Prawosławna, 2006, s. 131. ISBN 978-83-60311-03-5.
A. Mironowicz, Prawosławie i unia za panowania Jana Kazimierza, Orthdruk, Białystok 1997, ISBN 83-85368-31-0, s. 105.
A. Mironowicz, Prawosławie i unia za panowania Jana Kazimierza, Orthdruk, Białystok 1997, ISBN 83-85368-31-0, s. 106.
A. Mironowicz, Prawosławie i unia za panowania Jana Kazimierza, Orthdruk, Białystok 1997, ISBN 83-85368-31-0, s. 114.
A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 295.