Etnolekt śląski - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy etnolektu słowiańskiego. Zapoznaj się również z: dialekt śląski języka niemieckiego.

Dialekt śląski na mapie dialektów polskich wg Stanisława Urbańczyka

Etnolekt śląski – zespół gwar śląskich, być może łączących się w kilka dialektów, którym posługuje się rdzenna ludność Górnego Śląska oraz reliktowo część ludności Dolnego Śląska. Na kształtowanie się słownictwa etnolektu miały wpływ zapożyczenia z języków: literackiego polskiego, czeskiego (szczególnie z morawskiego, funkcjonującego dawniej jako odrębny język), niemieckiego (najczęściej z germańskiego dialektu śląskiego) oraz częściowo słowackiego. W mowie tej przeważa źródłosłów słowiański. Znaczna część wyrażeń bliższa jest językowi staropolskiemu niż współczesnej polszczyźnie.

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.
Ojcze nasz, Modlitwa Pańska, Modlitwa wzorcowa, (łac. Oratio Dominica, Pater Noster) – najstarsza modlitwa chrześcijan, którą według Nowego Testamentu przekazał swoim uczniom sam Jezus w czasie kazania na górze. Jest to formuła chwaląca wspaniałość Boga, jednocześnie mająca formę błagalną. Według Ojców Kościoła stanowi ona wzór modlitwy chrześcijańskiej. Ojcze nasz jest często używanym narzędziem w językoznawstwie porównawczym.

Dyskusyjna jest kwestia statusu mowy śląskiej. W publikacjach językoznawczych ślůnsko godka uznawana jest za dialekt języka polskiego. W Narodowym Spisie Powszechnym w 2002 r. używanie śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 56,6 tys. osób. Obecnie trwają prace kodyfikacyjne dotyczące pisowni języka. Język śląski został uwzględniony w normie ISO 639-3, gdzie Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna – ISO przydzieliła mu kod: "SZL", przy czym nie uznała gwar dolnośląskich za część języka śląskiego, tylko polskiego, pomimo historycznej, genetycznej i językowej łączności obu tych etnolektów.

Bolko (Bolesław) I Surowy (Srogi) lub jaworski (ur. pomiędzy 1252 a 1256, zm. 9 listopada 1301) - od 1278 roku książę jaworski, w latach 1278 - 1281 i od 1286 roku lwówecki , od 1291 roku świdnicki , opiekun księstwa wrocławskiego i legnickiego od 1296 roku.
Jabłonkowanie (siakanie, sziakanie) – występujące w dialekcie śląskim, w gwarach znajdujących się w pobliżu Jabłonkowa (stąd nazwa) oraz w gwarze warmińskiej zjawisko polegającę na pomieszaniu lub spłynięciu się spółgłosek dziąsłowych (szumiących: sz, cz, ż, dż) z palatalnymi (ciszące: ś, ć, ź, dź) w pośredni szereg – śz, ćz, źż, dźż (głoski wymawiane są jednocześnie – właściwie [š´ č´ ž´ ǯ(dž´)] czyli [ʃʲ tʃʲ ʒʲ dʒʲ]), np. śzćziekaćz – szczekać i ściekać, śzare śzano, ćzarne ćziele. Jest wynikiem dążenia do ograniczenia liczby spółgłosek palatalnych, które w innych gwarach polskich wyraziło się mazurzeniem lub, jak w języku literackim, depalatalizacją szeregów Š´ i C´.

Od lat 30. XX wieku istnieje śląski mikrojęzyk literacki – laski, ustandaryzowany przez frydeckiego pisarza Erwina Goja, znanego jako Óndra Łysohorsky, jednak został oparty na bazie pogranicznej śląsko-morawskiej gwary górno-ostrawskiej, więc nie jest dla zespołu dialektów śląskich reprezentatywny. Wcześniejsze próby standaryzacji literackiego języka śląskiego, podejmowane kilkakrotnie w XIX w. m.in. przez Antoniego Stabika zakończyły się niepowodzeniem.

Kąty Wrocławskie (niem. Kanth; do 1930 Canth; tuż po II wojnie światowej - Kąty Śląskie) — miasto w woj. dolnośląskim, w powiecie wrocławskim. Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Kąty Wrocławskie.
Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO, ang. International Organization for Standardization, fra. Organisation internationale de normalisation) – organizacja pozarządowa zrzeszająca krajowe organizacje normalizacyjne.

Dialekt a język

Status językowy

W polskiej literaturze naukowej dominuje pogląd, że etnolekt śląski jest zespołem gwar lub dialektów/poddialektów w ramach języka polskiego.

Określenia "dialekt śląski" używa też współczesna oficjalna śląska instytucja kulturalno-samorządowa Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego.

Język śląski, jako odrębny język słowiański klasyfikowali niektórzy slawiści. Gerd Hentschel wymienia w swoich pracach język śląski wśród języków zachodniosłowiańskich; napisał również artykuł naukowy, zatytułowany "Śląski – nowy (albo i nie nowy) język słowiański?". Natomiast Reinhold Olesch, niemiecki slawista rodem z Górnego Śląska, uważał język śląski za swój język ojczysty. Również brytyjski historyk Norman Davies uważa, że etnolekt śląski należy już klasyfikować jako odrębny język.

Schwyzertüütsch (także: Schwyzerdütsch i Schweizerdeutsch) to grupa gwar alemańskich języka niemieckiego na terenie Szwajcarii i Księstwa Liechtenstein. Dialekty te dominują w mowie, podczas gdy językiem literackim jest standardowy język niemiecki (jednakże na terenie kantonów: Sankt Gallen i Zurych wydawane są książki w miejscowych gwarach alemańskich).
Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.

W Narodowym Spisie Powszechnym w 2002 r. używanie śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowały 56 643 osoby, z czego 40,2 tys. w woj. śląskim i 16,4 tys. w woj. opolskim.

Język śląski został zarejestrowany w Międzynarodowej Organizacji Językowej, gdzie przydzielono mu kod ISO: "szl".

We wrześniu 2007 roku zorganizowano pierwszy raz Ogólnopolskie Dyktando Języka Śląskiego. Dyktando śląskiego języka ma charakter ogólnopolski, mogą brać w nim udział wszystkie osoby niezależnie od miejsca zamieszkania. Przez organizatorów w dyktandzie za poprawne akceptowane jest przynajmniej 10 różnych sposobów zapisu.

Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach, wojewódzka samorządowa instytucja kultury, która zajmuje się dokumentowaniem wartości materialnych, duchowych i przestrzennych należących do dziedzictwa kulturowego Górnego Śląska. Centrum prezentuje gromadzone materiały w formie publikacji książkowych, filmów, wystaw i seminariów. Przy centrum działa biblioteka. Placówka dysponuje zbiorem fotografii miast i osiedli wiejskich, a także zdjęć lotniczych nadających się do wykorzystania w przygotowaniu opracowań dokumentacyjnych, plakatów, folderów, albumów.
Bitwa pod Legnicą – bitwa, która rozegrała się 9 kwietnia 1241 między rycerstwem niemiecko-polskim (głównie ze Śląska ale także z ziemi krakowskiej i z Wielkopolski) i wspierającymi go posiłkami (m.in. templariusze – kilkunastu rycerzy z pachołkami oraz być może Krzyżacy w liczbie kilkudziesięciu) a Mongołami (zwanych Thartari - "z piekła rodem"[1]).

6 września 2007 roku 23 posłów Sejmu RP zgłosiło projekt ustawy ustanawiającej dla języka śląskiego status języka regionalnego.

W 2010 r. Marek Plura, poseł PO, złożył projekt ustawy nadającej śląskiemu status języka regionalnego. Projekt ustawy uzyskał pozytywną opinię sejmowego biura analiz, jednak został negatywnie zaopiniowany przez MSWiA (w uzasadnieniu stwierdzono, że śląski jest dialektem polskiego a nie osobnym językiem). Pomimo negatywnej opinii resortu spraw wewnętrznych, poseł zapowiedział skierowanie projektu do marszałka Sejmu. Ostatecznie projekt ustawy został złożony do laski marszałkowskiej. W uzasadnieniu poseł Plura podał, że wielu współczesnych językoznawców tak polskich jak i z zagranicy uznaje mowę śląską za odrębną, przywołał też prace nad kodyfikacją, wydanie elementarza ("Ślabikorza") oraz istnienie i rozwój śląskiej Wikipedii.

Dialekt śląski języka niemieckiego (dś. Schläsch , nie jest to jednak nazwa geograficznie precyzyjna, gdyż etnolekt ten obejmował również obszary należące do Górnego Śląska.
Alfabet śląski Steuera, ortografia Steuera (śl.: Steuerowy szrajbůnek) – zmodyfikowany alfabet łaciński stworzony w okresie międzywojennym przez doktora Feliksa Steuera, służący początkowo do zapisu dialektu sułkowskiego, obecnie w swej zmodyfikowanej wersji stanowi propozycję ortografii skodyfikowanego języka śląskiego. Alfabet ten składa się z 30 znaków:

Argumenty za dialektem

Pochodzenie od języka polskiego ze względu na fleksję, rdzenie tematyczne części wyrazów świadczą o języku pogranicza polsko-czeskiego, liczne germanizmy w rdzeniach tematycznych (przy zachowaniu polskich końcówek wyrazów) świadczą o napływowości, a więc wtórności wpływu na dialekt śląski ze strony języka niemieckiego. Brak wpływu niemieckiego na fleksję, szczątkowy wpływ na składnię. W publikacjach z dziedziny językoznawstwa mowa jest raczej o "gwarach śląskich", lub o "dialektach śląskich".

Pro Loquela Silesiana – Towarzystwo Kultywowania i Promowania Śląskiej Mowy - stowarzyszenie rejestrowe, działające od 2007 roku. 8 stycznia 2009 r. Pro Loquela Silesiana decyzją sądu rejestrowego otrzymała status organizacji pożytku publicznego.
Ivor Norman Richard Davies (ur. 8 czerwca 1939 w Bolton) – brytyjski historyk walijskiego pochodzenia, profesor Uniwersytetu Londyńskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Akademii Brytyjskiej, autor prac dotyczących historii Europy, Polski i Wysp Brytyjskich.

Następujące cechy świadczą o bezpośrednim powiązaniu mowy śląskiej z językiem polskim przy równoczesnym kontraście do języka czeskiego a także innych języków słowiańskich:

obecność g: śl./pol. noga, vs. czes. noha;

obecność dz w odmianie g, np. śl./pol. na nodze, czes. na noze, słow. na nohe, ros. na nogie.

twarda wymowa cz, sz, ż identyczna z polską, a różna od czeskiej; spółgłoski te na północnym Śląsku ulegają ponadto mazurzeniu podobnie jak to ma miejsce w wielu dialektach polskich; mazurzenie nie występuje w języku czeskim.

obecność i wymowa spółgłosek ś, ź, ć, dź identyczna jak w języku ogólnopolskim: siano, zielóny, jeść, dziyń. Wymowa taka silnie odróżnia polszczyznę (i mowę śląską) od sąsiedniego języka czeskiego: seno, zelený, jíst, den a także od większości innych języków słowiańskich w tym kaszubskiego;

obecność przegłosu lechickiego: śl./pol.las, miasto, siostra w odróżnieniu od innych języków słowiańskich, gdzie występują formy les, m(i)esto, s(i)estra,

obecność o w wyrazach typu chop, g(ł)owa, w(ł)osy, krowa, wróna, drogi – czes. chlap, hlava, vlasy, kráva, vrána, drahý.

brak r i l zgłoskotwórczego: śl./pol. twardy vs. czes. tvrdý; śl./pol. wilk vs. czes. vlk.

obecność spółgłoski ł, wałczenie: śl. łónka, chciała vs. czes. louka, chtěla czy słow. lúka, chcela.

w mowie śląskiej samogłoski nosowe nie uległy (jak to się często mylnie podaje) zanikowi, a jedynie są wymawiane asynchronicznie, tzn. z rozkładem na samogłoskę ustną + n/m. Asynchroniczna wymowa nie jest też zjawiskiem wyłącznie śląskim – występuje ona w innych polskich dialektach np. w gwarze podhalańskiej. Przykłady: śl. dómb – pol. dąb (wym. domp) – czes./ros. dub; śl./podh. rynka – pol. ręka – czes./ros. ruka;

obecność wyrazów staropolskich np. brusić (= ostrzyć), przechadzka (= spacer), wieczerza/wieczerzo (= kolacja), jyno/yno (= tylko), żynich (= pan młody);

odmiana rzeczowników i przymiotników jest, pomijając drobniejsze różnice fonetyczne, na ogół zgodna ze wzorem polskim, a odmienna od czeskiego np. o chop-ach vs. czes. o chlap-ech, o jynzykach, vs. czes. o jazyc-ích, s chopami/s chopóma vs. czes. s chlapy; nowo, lepszo droga do tyj staryj szkoły vs. czes. nová, lepší cesta do té staré školy,

możliwość tworzenia czasu przyszłego wg wzoru byda godała albo byda godać. W języku czeskim tylko forma budu mluvit jest poprawna, forma (!) budu mluvila jest niepoprawna i dla Czecha niezrozumiała;

miękka wymowa spółgłosek przed i. Przykładowo, wyraz lipa jest wymawiany z miękkim l' po śląsku oraz w języku ogólnopolskim, natomiast w języku czeskim oraz w polskiej wymowie warszawskiej l jest twarde, co Ślązak słyszy jako lypa.

w gwarach południowego Śląska spotyka się formy wiesieli (= wesele), czyrwióny (=czerwony), w których przechowała się staropolska fonetyka tych wyrazów, gdy tym czasem w języku ogólnopolskim stwardniały one właśnie pod wpływem czeskim. Może to świadczyć o świadomości mieszkańców regionu, że posługiwal się oni dialektem polskim, a nie czeskim.

podobna sytuacja odnosi się do ogólnośląskiego słowa gańba (=wstyd), gdy tymczasem literacki język polski przejął z czeskiego formę hańba.

Warto dodać, że spoiwem łączącym mowę śląską z polszczyzną była też wiara (w Prusach – katolicka a w Cieszyńskiem – ewangelicka), ponieważ Ślązacy również po polsku modlili się i śpiewali pieśni, korzystając z książek religijnych drukowanych w Krakowie, a później także na Śląsku.

Śląsk (śl. Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – region i kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Ta historyczna kraina dzieli się na Dolny i Górny Śląsk oraz Śląsk Cieszyński. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.
Henryk I Brodaty (Jędrzych I Brodaty) (ur. pomiędzy 1165/1170 [1], zm. 19 marca 1238 [2] w Krośnie Odrzańskim) – książę wrocławski w latach 1201-1238, opolski 1201-1202, kaliski 1206-1207 i od 1234, władca ziemi lubuskiej do 1206, 1210-1218 i od 1230, od 1232 książę krakowski, od 1234 w południowej Wielkopolsce po rzekę Wartę, od 1230 opieka nad Opolem, od 1232 opieka nad Sandomierzem, od 1234 pełnia władzy nad Opolszczyzną (przekazanie Kazimierzowicom w zamian ziemi kaliskiej pod swoim zwierzchnictwem), ze śląskiej linii dynastii Piastów, założyciel tzw. monarchii Henryków Śląskich.

Wpływ języka czeskiego na mowę śląską jest stosunkowo słaby i ogranicza się do zasobu słownego, np. cera (= córka, czes. dcera), kery/kiery (= który, czes. který), pozor (=uwaga, czes. pozor). Wpływ ten jest silniejszy w południowej części regionu np. cesta – droga, stróm – drzewo. Niewiele jest również konstrukcji składniowych pochodzenia czeskiego np. Niż my tam przijechali, uonego już ni boło dóma (= zanim przyjechaliśmy tam, nie było go już w domu, czes. Než jsme tam přijeli, tak on už nebyl doma.

Żary (łac. Sara, Sarove, niem. Sorau (do XVIII w. – Soraw), dolnołużycki Żarow, krótko po 1945 r. – Żuraw lub Żóraw) to miasto i gmina w zachodniej Polsce, w województwie lubuskim, stolica powiatu żarskiego. W latach 1950 – 1998 miasto należało do województwa zielonogórskiego.
Język mołdawski (limba moldovenească, graiul moldovenesc, лимба молдовеняскэ) to język z grupy języków wschodnioromańskich, który bywa często utożsamiany z językiem rumuńskim lub uważany za jego odmianę (dialekt). Obecnie językiem mołdawskim posługuje się ok. 2,7 mln osób w Mołdawii i Naddniestrzu, który jest językiem urzędowym tych krajów. Poza terytorium Mołdawii posługuje się tym językiem mniejszość mołdawska żyjąca przede wszystkim w Rumunii, na Ukrainie i w Rosji. Łącznie językiem tym mówi ok. 10 mln osób[4].

Sporadycznie zdarzają się wpływy języka słowackiego: czakać (= czekać, forma używana na Śląsku Cieszyńskim) odpowiada formie słowackiej čakať, natomiast forma czeska čekat jest zgodna z formą polską.

Wpływ języka niemieckiego na mowę śląską nasilił się w XIX wieku w związku z silnym uprzemysłowieniem. Wtedy też Ślązacy zaczęli używać wyrazów niemieckich na określenie przedmiotów wcześniej im nieznanych, związanych bądź z przemysłem, bądź ogólniej z życiem w miastach np. fedrować (= wydobywać, niem. fördern, bana (=tramwaj, niem. die Bahn). Ta część słownictwa pochodzenia niemieckiego jest do dziś używana niezależnie od tożsamości narodowej mówiącego, tnz. także przez osoby czujące się Ślązakami-Polakami.

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych. Nazwa nawiązuje do apostoła Słowian – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety – głagolica i później cyrylica (pismo uproszczone na bazie dużego alfabetu greckiego – majuskuły oraz głagolicy, z której zostały przeniesione niektóre litery).
Istebna – wieś gminna w powiecie cieszyńskim, województwo śląskie, położona w Beskidzie Śląskim na zboczach Złotego Gronia 590-620 m n.p.m. Krajobraz miejscowości to głównie tereny górzyste z zalesieniami. Przez miejscowość przepływa rzeka Olza.

Spora liczba germanizmów dotyczy jednak wyrażeń związanych z życiem codziennym, np. kyjza (=ser żółty, niem. der Käse; ser biały określa się słowiańskim syr), mantel (=płaszcz, niem der Mantel), ancug (=garnitur, niem der Anzug), bryle (=okulary, niem. die Brille), sztrachecle (=zapałki, niem. die Streichhölzer).

Dziennik Zachodni (pełny tytuł Polska Dziennik Zachodni) – regionalna gazeta, dziennik ukazujący się w województwie śląskim i opolskim. Jej siedziba mieściła się w Domu Prasy w Katowicach-Śródmieściu. Wydawany przez spółkę Polskapresse Oddział Prasa Śląska. Zajmuje się szeroką tematyką, przedstawia wydarzenia ze świata, kraju i regionu. Cechą charakterystyczną jest rysunkowy felieton Gwidona Miklaszewskiego, umieszczony na ostatniej stronie.
Stanisław Urbańczyk (ur. 27 lipca 1909 w Kwaczale koło Krakowa, zm. 23 października 2001) – językoznawca polski, profesor Uniwersytetu Toruńskiego, Poznańskiego i Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności.

Zazwyczaj germanizmy weszły w pełni do zasobu etnolektu śląskiego i są stosowane mimo zupełnego nieraz braku znajomości języka niemieckiego. Warto tu przytoczyć znamienny dowcip o Ślązaku, który pojechał do Berlina i żali się swemu koledze kupiół bych sie tyn ancug, yno nie wiym jak sie to po niymiecku nazywo.

W pewnych przypadkach zapożyczeń dokonano nie z języka ogólnoniemieckiego, a z jej nieistniejącej już górnośląskiej (niemieckiej) odmiany np. śl. żymła pochodzi z regionalnego niemieckiego die Semmel, a nie z ogólnoniemieckiego das Brötchen. Wyrazy niemieckie były zazwyczaj przystosowywane do śląskiego (tj. słowiańskiego/polskiego) systemu językowego i odmieniane tak jak wyrazy rodzime (np. anegdotyczne w antryju na byfyju stoi szolka tyju (= w przedpokoju na kredensie stoi filiżanka herbaty).

Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej – kościół luterański prawnie działający na terenie Polski, będący członkiem takich organizacji, jak Światowa Rada Kościołów, Światowa Federacja Luterańska, Konferencja Kościołów Europejskich, Polska Rada Ekumeniczna. Organem prasowym wspólnoty jest Zwiastun Ewangelicki. Zwierzchnikiem Kościoła jest bp Jerzy Samiec.
Slawistyka jest interdyscyplinarną dziedziną nauki, obejmującą badanie i opis najogólniej pojmowanych kultur, krajów, narodów i języków słowiańskich. Najczęściej utożsamiana z filologią słowiańską, a więc z dziedziną badającą języki słowiańskie, literatury oraz folklor narodów słowiańskich. W szerszym rozumieniu slawistyka obejmuje także archeologię oraz historię Słowian, począwszy od dziejów najstarszych, zwłaszcza z okresu wspólnoty plemiennej, aż po współczesność.

Istotnym zapożyczeniem niemieckim jest partykuła ja (=tak), która nigdy nie jest zastępowana przez tak.

W wielu wypadkach Ślązak ma do wyboru wyraz rodzimy bądź niemiecki, lub też w jednych regionach dane pojęcie opisywane jest wyrazem rodzimym (niekoniecznie zgodnym z j. polskim), w innym - wyrazem pochodzenia niemieckiego. Zjawisko to ilustruje tabela:

O wtórym wpływie niemczyzny świadczy zdolność zdrabniania i nadawania rodzimych końcówek słowom niemieckim, np. kusik (=całus, niem. der Kuss), batki (=kąpielówki, niem. die Badehose), forsztelować sie (=wyobrazić sobie, niem. sich vorstellen).

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.
Byczyna (pierwsze wzmianki jako łac. Bicina, Bicinium, niem. Pitschen) – miasto w woj. opolskim, w powiecie kluczborskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Byczyna. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do starego woj. opolskiego.

Prof. Jan Miodek ocenia słownictwo śląskie na ok. 5000 i uważa, że to zbyt mało na język.

Argumenty za językiem

Etnolekt śląski zawiera sporą liczbę słów odmiennych od polskich (w tym sporo germanizmów), co może powodować, że osoba posługująca się tylko literackim polskim może mieć trudności ze zrozumieniem mówionego tekstu śląskiego.

Oprócz odmienności leksykalnych występują też liczniej niż w języku polskim germanizmy składniowe, np. brat od Richata (=brat Ryszarda, niem. der Bruder von Richard), widza go na placu stoć (=widzę, jak stoi na placu, niem. ich sehe ihn auf dem Platz stehen), żodyn nie prziszoł (=nikt nie przyszedł, niem. keiner ist gekommen), tyś je ale gupi (=ależ ty jesteś głupi, niem. du bist aber dumm), jo jóm nie widza (=ja jej nie widzę, niem. ich sehe sie nicht; tu użycie biernika zamiast dopełniacza).

Jerzy Treska (ur. 1780 - zm. ?) – chłop (wolny zagrodnik) z Nowego Dworu pod Wrocławiem, który w 1826 stanął na czele protestu około pięcu tysięcy polskich ewangelików z okolic Wrocławia przeciwko ograniczeniu nabożeństw polskich w kościele luterańskim.
Uniwersytet Jagielloński (historyczne nazwy: łac. Studium Generale, Akademia Krakowska, Szkoła Główna Koronna, Szkoła Główna Krakowska, Uniwersytet Krakowski) (łac. Universitas Jagellonica Cracoviensis) – najstarsza polska szkoła wyższa, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie, mieszczący się w Krakowie.

Niemniej jednak podobna sytuacja, tzn. znaczna liczba różnic i zapożyczeń dotyczy zarówno np. gwary podhalańskiej – uznawanej za gwarę – i języka kaszubskiego – uznawanego za język, dlatego samo kryterium zrozumiałości i liczby zapożyczeń nie jest wystarczające samo w sobie do określenia co jest językiem a co dialektem. Można wskazać podobne przykłady: język słowacki jest w pełni zrozumiały dla Czechów, podobnie jak język duński dla Norwegów, a jego odrębność językowa nie jest podważana, m.in. z powodu odrębnej gramatyki i kilku ważnych cech fonetycznych. Z drugiej strony gwary szwajcarskie są niemal niezrozumiałe dla Niemców, a jednak są one nazywane dialektami również przez ich użytkowników.

Rawicz – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie rawickim (siedziba władz powiatu), siedziba gminy miejsko-wiejskiej Rawicz. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. leszczyńskiego.
Henryk II Pobożny (ur. 1196/1207, zm. 9 kwietnia 1241 [1]) – książę śląski, krakowski i wielkopolski 1238- 1241 (do 1239 tylko w południowej Wielkopolsce po linię rzeki Warty). Przez cały okres nad ziemią kaliską i wieluńską (rudzką) wyłącznie opieka nad małoletnimi książętami. W latach 1238 - 1239 rządy w księstwie opolskim i opieka nad sandomierskim.

Rysuje się tu następująca sytuacja: niektóre języki, np. język niemiecki cechują się wysoką akceptacją dla zróżnicowania regionalnego. Różnorakie dialekty niemieckie są wciąż żywe a posługiwanie się nimi nie jest uznawane za przejaw braku wykształcenia. W takim kontekście dialekty te mogą pozostać tylko dialektami. Z drugiej strony, inne języki, np. język polski czy język francuski cechują się wysoką standardyzacją, a posługiwanie się dialektami jest słabo tolerowane w życiu publicznym i uznawane za przejaw niskiego wykształcenia (warto tu wspomnieć częste wyśmiewanie śląskiej mowy w II RP czy PRL-u). Na gruncie takich silnie ujednoliconych języków użytkownicy dialektów, chcąc zachować możliwość posługiwania się nimi bez narażenia na dyskomfort, są skłonni podnosić prestiż swojego dialektu, określając go jako odrębny język. Na gruncie francuskim sytuacja taka ma miejsce np. w Belgii, gdzie mówi się o języku walońskim. W Polsce zjawisko to zaszło już w odniesieniu do kaszubszczyzny.

Język serbski (cрпски, srpski) – jedna z uregulowanych wersji dialektu sztokawskiego, używana głównie przez Serbów i Czarnogórców w Serbii, Czarnogórze, Bośni i Hercegowinie oraz w innych krajach.
Język staropolski – określenie dotyczące historii języka polskiego w dobie staropolskiej, która trwała od IX do XVI wieku. W początkach doby staropolskiej pojawiły się pierwsze różnice między poszczególnymi językami zachodniosłowiańskimi, zwłaszcza między grupami: czesko–słowacką a lechicką (język polski, język kaszubski, język pomorski, język połabski).

Obecnie trwają prace nad utworzeniem śląskiego języka literackiego. Do uznania śląskiego za język regionalny dąży stowarzyszenie Danga z Ciska, prace zmierzające do ujednolicenia śląskiej ortografii, gramatyki oraz leksyki inicjuje i wspomaga stowarzyszenie Pro Loquela Silesiana z Mikołowa. Język śląski jako odrębny język z grupy lechickiej języków zachodniosłowiańskich sklasyfikował serwis ethnologue.com.

Liczyrzepa (Duch Gór, Karkonosz, Rzepiór, Rzepolicz, niem. Rübezahl, czes. Krakonoš, Krkonoš) − postać fantastyczna, bohater licznych legend związany z obszarem Karkonoszy.
Leszno (niem. Lissa) – miasto w województwie wielkopolskim, położone w zachodniej części Polski, pomiędzy dwoma dużymi centrami gospodarczymi – Poznaniem i Wrocławiem. Zamieszkuje je 64 338 mieszkańców na powierzchni 31,9 km², co daje miastu siódmą lokatę pod względem wielkości w województwie.

Ewald Osers w Slavonic Encyclopedia klasyfikował słowiańskie dialekty Śląska jako odrębny język śląski. Jako język sklasyfikowała śląszczyznę organizacja SIL International, umieszczając ją w grupie zachodniosłowiańskich języków lechickich.

Za uznaniem etnolektu śląskiego za język opowiedzieli się:

dr Elżbieta Sekuła ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej,

dr Tomasz Wicherkiewicz z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu,

dr Tomasz Kamusella z Uniwersytetu Opolskiego,

ks.dr Jerzy Dadaczyński, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie.

Opinia socjolingwistów

Socjolingwiści (np. dr Tomasz Kamusella, Jerzy Molas, Agnieszka Pianka) przyjmują, że o tym, czy coś jest dialektem jakiegoś języka oraz którego języka, czy też odrębnym językiem decydują kryteria pozajęzykowe: wola użytkowników danej mowy oraz decyzje polityczne, zgodne z tą wolą lub nie.

Śląsk to miesięcznik społeczno-kulturalny ukazujący się od roku 1995 w Katowicach, wydawany przez Górnośląskie Towarzystwo Literackie w Katowicach. W czasopiśmie poruszane są problemy historyczne, społeczne, gospodarcze, ekonomiczne i kulturowe dotyczące Górnego Śląska.
Ks. Adam Gdacjusz (Gdacius, Gdak), zw. Śląskim Rejem (ur. 1610 w Kluczborku, zm. 18 września 1688 w Kluczborku) – polski pisarz religijny i duchowny luterański, związany z Kluczborkiem, gdzie od roku 1644 był najpierw diakonem, a potem proboszczem i seniorem. Kształcił się w Brzegu, Wrocławiu i Toruniu, następnie był m.in. rektorem szkoły w Bardiowie w ówczesnych Węgrzech (obecnie Słowacja).

W ten sposób istnieją języki rumuński i mołdawski, które (po przejściu mołdawskiego z cyrylicy na alfabet łaciński) praktycznie się między sobą nie różnią, podobnie jak chorwacki i bośniacki, które od serbskiego różni głównie zapis (alfabet łaciński i cyrylica), a pomiędzy sobą drobne regionalizmy. Z drugiej strony dialekty kantoński i mandaryński są dialektami języka chińskiego, chociaż są wzajemnie zupełnie niezrozumiałe. Dialekt dolnoniemiecki jest najbliższy niderlandzkiemu, a jednak zgodnie z wolą użytkowników jest dialektem języka niemieckiego.

Słowianie – kryterium lingwistyczne, ogół ludności posługującej się językami słowiańskimi, oraz kulturowe, podobne zwyczaje, obrzędy, wierzenia. Najliczniejsza indoeuropejska grupa ludnościowa w Europie, zamieszkująca wschodnią, środkową oraz południową część tego kontynentu, a także północną część Azji.
II Rzesza Niemiecka, niem. Deutsches Reich – oficjalne określenie niemieckiego państwa narodowego założonego w 1871 roku przez polityka Ottona von Bismarcka. Było ono także określane jako Deutsches Kaiserreich (Cesarstwo Niemieckie), a po jego upadku jako Druga Rzesza (Zweites Reich).

Status języka regionalnego może zostać nadany śląskiemu przez władze ustawodawcze Polski lub Republiki Czeskiej, w granicach których to państw zamieszkują użytkownicy śląskich dialektów.

Porównanie dialektów śląskich języka polskiego i języka niemieckiego (przykłady)

Dialekty śląskie języków polskiego i niemieckiego (Schlesisch) mają niewiele ze sobą wspólnego, pierwszy jest dialektem słowiańskim, drugi dialektem germańskim. Tabelka poniżej przedstawia kilka przykładów słów obu dialektów i ich polskie i niemieckie odpowiedniki.

Mikołów (niem. Nikolai / Nicolai, czes. i słow.: Mikulov) – miasto położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, w południowej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Jest siedzibą powiatu mikołowskiego. Graniczy bezpośrednio ze stolicą województwa - Katowicami oraz Łaziskami Górnymi, Ornontowicami, Orzeszem, Paniówkami, Rudą Śląską, Tychami, Wyrami. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.
Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.

Cechy etnolektu

Samogłoski

1. Samogłoska á pochylone ma (na zachodnim Górnym Śląsku) wymowę dwugłoskową o lub å. (dyftongizację spotyka się też w dialekcie wielkopolskim)

np. tro

wa (trawa)

2. Samogłoski o i ó mają również wymowę dwugłoskową, są wymawiane jako o lub ó, zwłaszcza w nagłosie

np. k

oza (koza), s

ól (sól),

ojciec (ojciec)

3. Samogłoska é ścieśnione wymawia się jako y po spółgłoskach twardych i miękkich (podobnie jest w gwarze podhalańskiej), ale niekiedy jako głoska pośrednia między e a y

Andrzej Markowski (ur. 27 listopada 1948 we Wrocławiu) - profesor dr.hab., polski językoznawca, pracownik naukowy Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego - dyrektor Instytutu Języka Polskiego Wydziału Polonistyki UW, przewodniczący Rady Języka Polskiego, członek Komisji Kultury Języka, wiceprzewodniczący Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Popularyzator wiedzy o języku i propagator kultury języka; autor licznych słowników, m.in. Nowego słownika poprawnej polszczyzny, i publikacji popularnonaukowych, takich jak 500 zagadek o języku polskim czy Język polski. Poradnik Profesora Andrzeja Markowskiego. Współtwórca programu nauczania "Pamiętajcie o ogrodach…".
Zielona Góra (niem. Grünberg, Grünberg in Schlesien, czes. Zelená Hora) – miasto na prawach powiatu i gmina w zachodniej Polsce, siedziba organów samorządu województwa, Zarządu Województwa Lubuskiego i Sejmiku Województwa Lubuskiego oraz jednostek im podporządkowanych, biskupa diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, starosty powiatu zielonogórskiego oraz władz gminy wiejskiej Zielona Góra. W latach 1950-1998 miasto było stolicą województwa zielonogórskiego. Razem z Sulechowem i Nową Solą tworzy tzw. Lubuskie Trójmiasto.

np. brzyg (brzeg), śniyg (śnieg)

4. Ogólnopolskie samogłoska ą (nosowe o) jest wymawiana:
4.1 jako ón, óm, óń przed spółgłoskami (przed szczelinowymi ewentualnie ó nosowe)

np. rómbać (rąbać), sómsiod (sąsiad), Szlónzek (Śląsk), bałamóńcić (bałamucić)

4.2 jako óm na końcu wyrazu (ewentualnie ó nosowe)

np. sóm (są), rynkóm (ręką)

5. Ogólnopolska samogłoska nosowa ę jest wymawiana:
5.1 przed spółgłoskami jako ym, yn, yŋ, yń(przed szczelinowymi ewentualnie y nosowe)

Wikinews to wolnodostępny serwis informacyjny oparty na technologii Wiki. Oznacza to, że każdy jego użytkownik (zarówno zarejestrowany, jak i niezarejestrowany) może redagować jego zawartość, dodawać nowe artykuły i tworzyć materiały dziennikarskie. Celem tego obywatelskiego dziennikarstwa jest dbałość zarówno o przestrzeganie praw autorskich, pozwalanie na łatwiejsze udostępnianie treści, lecz także dbałość o wiarygodność.
Wolsztyn (niem. Wollstein) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie wolsztyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Wolsztyn, położony w zachodniej części województwa nad rzeką Dojcą, 72 km na południowy zachód od Poznania. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. zielonogórskiego.

np. gymba (gęba), gynsty (gęsty), tyndy (tędy), keryndy (którędy), ryŋka (ręka), gymba (gęba), jynzyk (język), piynta (pięta), dziyŋki (dzięki), piyńć (pięć)

W szczególności tego typu wymowa jest charakterystyczna dla zachodniej części Górnego Śląska (Opolskie, Kozielskie, Prudnickie, Strzeleckie)
5.2 na końcu wyrazu jako a lub e bez rezonansu nosowego bądź ym

Gwara, gwara ludowa, gwara terytorialna - terytorialna odmiana języka, mowa ludności (zwłaszcza wiejskiej) na określonym terytorium, wyodrębniona z języka ogólnego i gwar sąsiadujących poprzez odrębności fonetyczne i leksykalne. Podrzędna w stosunku do dialektu. Czasem wyodrębnia się również podrzędne w stosunku do dialektu zespoły gwarowe. Granice gwar, podobnie jak granice dialektów, wyodrębniane są w badaniach językoznawczych poprzez zestawianie językowych cech dystynktywnych (cech odróżniających) na określonych terytoriach i niejednokrotnie mają charakter umowny.
Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

np. ida/idym (idę), robia (robię), sie (się), jegłe/jegłym/jegła (igłę)

6. Przed spółgłoskami nosowymi zamiast o (również z a pochylonego) jest ó, a zamiast e – y
np. wróna (wrona), pón (pan), ziymia (ziemia)

7. Przed ł zamiast i jest y lub ó
np. piyła (piła), zabiył/zabiół (zabił)

Spółgłoski i grupy głosek

8. Ogólnopolskie połączenie rzy wymawia się rzi
np. grziwa (grzywa), rzić (rzyć)

9. Spółgłoska ł, jeżeli kończy śródwyrazową grupę spółgłoskową, bardzo często jest zredukowana
Prudnik (niem. Neustadt in Oberschlesien, wcześniej do 1708 Polnisch Neustadt, cz. Prudník, łac. Neostadium) – miasto w woj. opolskim, w powiecie prudnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Prudnik. Od 1950 miasto administracyjnie należy do woj. opolskiego.
Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.

np. dugi (długi), gowa (głowa), tusty (tłusty), chop (chłop)

10. W grupach kie, gie zanika miękkość i pozostaje ke, ky, ge, gy
np. kedy (kiedy), bokym (bokiem), duge (długie), Bogym (Bogiem)

Fleksja

Czasowniki

11. Odmiana czasowników
Przy odmianie czasowników występuje słówko żeś, które jest odmieniane w czasie przeszłym i teraźniejszym (tylko dla czasownika być) przez osoby, natomiast nie jest odmieniany w tych czasach przez osoby sam czasownik i występuje on w postaciach jak dla 3. os. l.p. lub l.m. Dla 1. os. l.p. słówko żeś przyjmuje formę żech, dla 2. os. l.p. przyjmuje formę żeś, w 1.os. l.m. słówko żeś nie występuje, natomiast zamiast niego pojawia się zaimek osobowy my, dla 2. os. l.m. słówko żeś przyjmuje formę żeście. Słówko to pochodzi z połączenia partykuły że ze zredukowanymi formami czasownika być i odpowiada niepoprawnym według normy języka polskiego formom typu ale żem się najadł. Końcówka -ch w 1. os. l.p. pochodzi z aorystu, ale forma nie przypomina serbsko-chorwackiego.
Dyftongizacja – proces powstawania dwugłosek z monoftongów. Występuje np. w języku czeskim (np. u: > ou) i w pewnych gwarach polskich, np. podhalańskiej.
Germanizacja – proces przyswajania języka lub kultury niemieckiej przez jednostki i grupy społeczne funkcjonujące wcześniej w ramach innych kultur. Germanizacja może zachodzić zarówno w wyniku mniej lub bardziej wyraźnego przymusu (np. administracyjnego, edukacyjnego) jak i mieć charakter względnie dobrowolny, tzn. nie wiązać się z żadną bezpośrednią presją. Często rozumiana obecnie jako proces wynarodowienia, poprzez nakłanianie lub przymuszanie ludności rdzennej określonego terenu do przyswojenia języka niemieckiego oraz kultury niemieckiej, a także proces rozprzestrzeniania się języka, kultury i ludności poprzez asymilację lub adaptacje obcojęzycznych słów.

11.1. Odmiana czasownika być
11.2. Forma 1. os. lp czasu teraźniejszego z końcówką -ę odmieniana jest z końcówką -a (nie występująca w ogóle na Śląsku Cieszyńskim, gdzie występuje forma -ym)
np. siedza, siedzym (siedzę), biera, bierym (biorę)

11.3. Forma 1. os. lp czasu teraźniejszego z końcówką -am odmieniana jest z końcówką -om
np. łykom (łykam), zwracom (zwracam)

11.4. Forma 1. os. lm. czasu teraźniejszego ma taki temat jak 1. os. l.p.
Język duński (dansk, det danske sprog) - język z grupy skandynawskiej języków germańskich. Posługuje się nim około 5,2 mln mówiących, głównie w Danii i Szlezwiku-Holsztynie w północnych Niemczech (ok. 50 tys. osób). Duński w charakterze języka urzędowego używany jest w Danii a także na Wyspach Owczych. W Islandii, która aż do 1944 r. była posiadłością Danii, duński jest nauczany jako jeden z głównych języków obcych, obok angielskiego, norweskiego i szwedzkiego.
Samogłoska nosowa – samogłoska, podczas wymawiania której strumień powietrza przepływa zarówno przez jamę ustną jak i jamę nosową. Taki przepływ powietrza spowodowany jest opuszczeniem podniebienia miękkiego, skutkiem czego strumień powietrza uzyskuje też dostęp do jamy nosowej. Samogłoska, która nie jest nosowa to samogłoska ustna. Charakterystyczny dla samogłosek nosowych efekt nosowości spowodowany jest zaangażowaniem dodatkowej komory rezonansowej – jamy nosowej.

np. biere (biorę) – bierymy (bierzemy), moga (mogę) – mogymy (możemy)

11.5. Forma 1. os. lp czasu przeszłego z końcówką -em, -am odmieniana jest z końcówką -ech, -ach (podobnie jak w dialekcie małopolskim (czasem -ek, ak))
np. klachałach (klachałam), widziołech (widziałem)

11.6. W formie 1. os. lm czasu przeszłego zaimek my spełnia funkcję określenia osoby (również w ogólnopolskiej mowie potocznej)
np. my kurzyli (kurzyliśmy), my szli (szliśmy)

11.7. Forma 1. os. lp. czasu przyszłego z końcówką -ę w j. polskim odmieniana jest z końcówką -a lub -ym
Piekary Śląskie (niem. Deutsch Piekar, śląs. Pjekary Ślůnske) – miasto na prawach powiatu, położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Jest jednym z członków Górnośląskiego Związku Metropolitalnego (GZM). Należy do Związku Miast Polskich.
Władysław IV Waza (ur. 9 czerwca 1595 w Łobzowie, zm. 20 maja 1648 w Mereczu) – król Polski w latach 1632–1648 i tytularny król szwedzki 1632–1648, tytularny car rosyjski do 1634, syn Zygmunta III Wazy i jego pierwszej żony Anny Habsburżanki.

np. będę – byda (bydym), zobaczę – łoboca (łobejrza), pójdę – pójda (pójdym)

Przymiotniki

12. Odmiana przymiotników
12.1. W przymiotnikach rodz. żeńskiego w mianowniku lp ostatnią zgłoskę a wymawia się jako o (wynik pochylenia a)
np. gryfno (ładna), ekniynto (przekrzywiona), dekniynto (przykryta)

Rzeczowniki

13. Odmiana rzeczowników
13.1. W rzeczownikach rodz. żeńskiego obcego pochodzenia w mianowniku lp końcówki -ia, -ja wymawiane są -ija, yja (jak w staropolskim i większości innych języków słowiańskich)
Ú, Úú Litera alfabetu łacińskiego stosowana w językach czeskim, w węgierskim, w słowackim, w hiszpańskim, w islandzkim, w niderlandzkim oraz w portugalskim. Zazwyczaj jest używana do wydłużonego "u" lub do oznaczenia akcentu na U.
Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2002 został wprowadzony ustawą. Spis ludności i mieszkań był przeprowadzony na terenie całego kraju w dniach od 21 maja do 8 czerwca 2002 roku razem z powszechnym spisem rolnym według stanu na 20 maja 2002 godz. 24:00.

np. wilijo (wigilija), procesyjo (procesja), kómedyjo (komedia)

13.2 W rzeczownikach miękkotematowych rodz. żeńskiego w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku lp końcówki -i często zastępowane sa przez końcówkę -e (jak w języku polskim w okresie staropolskim (-ej) i np. w gwarach małopolskich)
np. grace (gracy), jakle (jakli), (do, ku, na) ziymie (ziemi)

13.3 W rzeczownikach rodz. męskiego w mianowniku lm często występuje zanik formy męskoosobowej
Henryk IV Prawy, także Henryk IV Probus (ur. 1257 lub 1258, zm. 23 czerwca 1290) – książę wrocławski w latach 1270-1290, książę krakowski w latach 1288-1290.
Język regionalny definiowany przez Europejską kartę języków regionalnych lub mniejszościowych to język, tradycyjnie używany na terenie państwa przez mniejszą liczebnie od reszty grupę obywateli, różniący się od oficjalnego języka urzędowego oraz nie będący ani dialektem oficjalnego języka tego państwa, ani językiem migrantów.

np. chopy (chłopi), dochtory (doktorzy)

13.4 W rzeczownikach wszystkich rodzajów w narzędniku lm końcówka -ami zastępowana jest czasami przez końcówkę -oma (głównie w północnej i zachodniej części na Górnego Śląska – ślad liczby podwójnej – ogólnopolskie rękoma obok rękami)
np. bajtloma (bajtlami), nudloma (nudlami), nogóma (nogami), wiadróma (wiadrami)

Odmiana rzeczowników przez przypadki na przykładzie wyrazu bratruła (piekarnik), spotykanego w innych dialektach polskich między innymi jako bratrula i bratrura
Słowenia, Republika Słowenii (słoweń. Slovenija, Republika Slovenija) – państwo położone w Europie Środkowej, posiadające niewielki odcinek 46,6 km dostępu do Morza Adriatyckiego. Słowenia należy do NATO od 29 marca 2004, jest też członkiem UE od 1 maja 2004 roku.
Małopolska – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.

Niekiedy mylnie uważa się, że w mowie śląskiej nie istnieje biernik, podając następujące przykłady:
Widza Ana (widzę Annę), a nie Widza Anę, podobnie Widza bratruła (widzę piekarnik).
Jest to pogląd błędny, gdyż w rodzaju męskim biernik ma formę różną od mianownika: widza kónia, widza synka. Interesujące są tu konstrukcje dla rzeczowników męskich kończących się na -a np. widza kolegi i widza woźnicy.
W rodzaju żeńskim końcówka -a jest taka sama jak w mianowniku jedynie w środkowej części Śląska. Na północy wymawia się nosowe a: widzã Anã, natomiast w Cieszyńskiem – e lub -ym: widze Hanke (Wisła), widżim Hankym (Istebna).
Bóbr (czes. Bobr; niem. Bober) – rzeka w południowo-zachodniej Polsce, płynie przez województwo dolnośląskie i lubuskie, największy z lewobrzeżnych dopływów Odry. Długość: 272 km (w Polsce 270 km, w Czechach 2 km) Powierzchnia dorzecza: 5876 km² (w Polsce 5830 km², w Czechach 46 km²)
Nysa Łużycka (cz. Lužická Nisa, niem. Lausitzer Neisse, górnołuż. Łužiska Nysa, dolnołuż. Łužyska Nysa) – rzeka w Czechach (Kraj liberecki), Niemczech (Saksonia) i Polsce (woj. dolnośląskie i lubuskie); lewobrzeżny dopływ Odry.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)