Etnolekt kaszubski - Polski Serwis Naukowy

Kaszubszczyzna na mapie dialeków polskich wg Stanisława Urbańczyka

Ojcze Nasz w języku kaszubskim.

Język kaszubski, dialekt kaszubski (nazwy własne: kaszëbsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa, pòmòrsczi jãzëk, kaszëbskò-słowińskô mòwa) – mowa zachodniosłowiańska o spornym statusie – w zależności od przyjętych kryteriów uznawana za odrębny język lub dialekt języka polskiego. Często przyjmowane jest stanowisko pośrednie, unika się określania jej jako "język" lub "dialekt" albo określa się ją jako etnolekt. Z prawnego punktu widzenia kaszubszczyzna jest w Polsce językiem regionalnym. Kaszubskim posługuje się w Polsce na co dzień ponad 50 tys. Kaszubów. Jest jedyną pozostałością słowiańskich dialektów pomorskich. Należy do grupy języków lechickich, w jej centralnej odmianie, bliski standardowemu językowi polskiemu, z wpływami języka połabskiego, dolnoniemieckiego i staropruskiego.

Powiat bytowski (kasz. Bëtowsczi kréz) – powiat w Polsce (województwo pomorskie), utworzony w 1999 w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Bytów.
Pomorze Przednie d. Przedpomorze (niem. Vorpommern, pom. Przédnô Pòmòrskô) – kraina historyczna; leżąca w Niemczech zachodnia część Pomorza; wchodzi w skład kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie (Mecklenburg-Vorpommern). Po polsku dawniej zwane też "Pomorze Zaodrzańskie". Rozciąga się od Odry do Rostocku. Linia brzegowa jest zróżnicowana i bogata w wyspy m.in Rugię i Uznam.

Najstarsze teksty zawierające zapisy kaszubskie pochodzą z 1402 r., przy czym są to teksty polskojęzyczne zawierające kaszubizmy, a nie teksty zapisane w całości po kaszubsku. Za najstarsze druki kaszubskie uważane są Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Szymona Krofeya z roku 1586, jak i z roku 1643 Michała Pontanusa Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski. Używana obecnie forma pisana języka kaszubskiego jest ewolucją zaproponowanej w 1879 roku przez Floriana Ceynowę w wydanej w 1879 roku w Poznaniu Zarés do Grammatikj Kašébsko-Słovjnskjè Mòvé.

Mikrojęzyki – języki o zmniejszonych zdolnościach poliwalencyjnych, używane przez grupy słabo lub niewyraźnie uformowane pod względem etnonacjonalnym. Mikrojęzyki literackie posiadają nieznaną lub mało znaną literaturę piękną.
Ą (łac. a caudata) jest drugą literą alfabetu polskiego oznaczającą samogłoskę tylną, nosową, zamkniętą (o nosowe). W języku polskim nie zaczyna żadnego wyrazu. Jest także używana w języku litewskim i w języku navajo, z tym że w zapisie języka litewskiego występuje wyłącznie ze względów historycznych, bowiem jej nosowa wymowa zanikła i obecnie "ą" traktowane jest jako iloczas.

Status kaszubszczyzny

Kontrowersje językoznawcze

Status mowy kaszubskiej nie doczekał się bezspornego konsensusu. Często bywa traktowany jako jeden z dialektów lub gwar języka polskiego, jednak od XIX w. pojawiają się poglądy, że jest on (podobnie jak macierzysty wobec niego zespół dialektów pomorskich) odrębny w stopniu wystarczającym dla uznania go za samodzielny język. W różnych okresach przeważa jedno z tych podejść, gdyż dużą rolę w uznaniu danego etnolektu za język lub dialekt odgrywają często czynniki pozajęzykoznawcze, takie jak poczucie odrębności kulturowej lub etnicznej użytkowników. Ponadto sami językoznawcy mogą przyjmować różne kryteria i ulegać różnym tendencjom, gdyż kwestia rozdzielenia pokrewnych języków, zarówno sąsiadujących geograficznie jak i czasowo, jest umowna.

Język wysokoniemiecki (niem. hochdeutsche Sprache, neuhochdeutsche Sprache, Hochdeutsch, Neuhochdeutsch) – część kontinuum dialektalnego języków zachodniogermańskich. W węższym znaczeniu termin Hochdeutsch odnosi się do standardowego języka literackiego (język ten opisany jest w haśle język niemiecki). W szerszym znaczeniu jest to zespół dialektów, przeciwstawny dialektom dolnoniemieckim. Zespół ten jest bardzo zróżnicowany regionalnie i niektóre dialekty – takie jak dialekt używany w niemieckojęzycznej części Szwajcarii (schweizerdeutsch lub schwyzertüütsch, po polsku zwany też językiem alemańskim) – są czasem klasyfikowane jako osobne języki.
Ojcze nasz, Modlitwa Pańska, Modlitwa wzorcowa, (łac. Oratio Dominica, Pater Noster) – najstarsza modlitwa chrześcijan, którą według Nowego Testamentu przekazał swoim uczniom sam Jezus w czasie kazania na górze. Jest to formuła chwaląca wspaniałość Boga, jednocześnie mająca formę błagalną. Według Ojców Kościoła stanowi ona wzór modlitwy chrześcijańskiej. Ojcze nasz jest często używanym narzędziem w językoznawstwie porównawczym.

W XX w. w polskim językoznawstwie przeważał pogląd o przynależności kaszubszczyzny do języka polskiego w randze dialektu. Obecnie w specjalistycznych pracach językoznawczych kaszubski zwykle traktowany jest jako język odrębny od polszczyzny. Często ma to miejsce w pracach fonologicznych dotyczących palatalizacji w językach słowiańskich (m.in. rosyjskim, słowackim, polskim i kaszubskim).

Etnografia – dyscyplina naukowa zajmująca się całościowym opisem i analizą kultur ludowych różnych społeczności i grup etnicznych. Jej zakres obejmuje teorię kultury ludowej jak i badanie poszczególnych jej dziedzin i wytworów materialnych. W zależności od tradycji naukowej, pod pojęciem etnografia rozumie się wszystkie nauki etnologiczne, bądź też jedną z tych nauk.
Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

Kaszubski również w przeglądowych pracach dotyczących charakterystyki języków jest współcześnie zwykle traktowany jako odrębny język słowiański, czasem z zastrzeżeniem, że według niektórych badaczy ma status dialektu polszczyzny. Tak jest przedstawiony m.in. w encyklopedycznych publikacjach "The Slavonic languages" oraz "Encyclopedia of the languages of Europe", podczas gdy w pracy "The Slavic languages" status kaszubskiego określono jako pośredni między odrębnym językiem a dialektem języka polskiego, poświęcając mu jednak odrębne sekcje.

Jabłonkowanie (siakanie, sziakanie) – występujące w dialekcie śląskim, w gwarach znajdujących się w pobliżu Jabłonkowa (stąd nazwa) oraz w gwarze warmińskiej zjawisko polegającę na pomieszaniu lub spłynięciu się spółgłosek dziąsłowych (szumiących: sz, cz, ż, dż) z palatalnymi (ciszące: ś, ć, ź, dź) w pośredni szereg – śz, ćz, źż, dźż (głoski wymawiane są jednocześnie – właściwie [š´ č´ ž´ ǯ(dž´)] czyli [ʃʲ tʃʲ ʒʲ dʒʲ]), np. śzćziekaćz – szczekać i ściekać, śzare śzano, ćzarne ćziele. Jest wynikiem dążenia do ograniczenia liczby spółgłosek palatalnych, które w innych gwarach polskich wyraziło się mazurzeniem lub, jak w języku literackim, depalatalizacją szeregów Š´ i C´.
Język litewski (lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.

Sytuacja języka kaszubskiego i polskiego bywa porównywana do sytuacji języka białoruskiego i rosyjskiego w XX w. lub języka dolnoniemieckiego i wysokoniemieckiego.

Wśród polskich językoznawców spór nadal nie jest rozstrzygnięty, choć pogląd o odrębności kaszubskiego jako języka zyskuje coraz większą popularność, również w związku z rozwojem kaszubskiego języka standardowego.

Status prawny

Status prawny języka kaszubskiego w Polsce reguluje ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym definiując go jako język regionalny. Zgodnie z nią istnieje możliwość używania przed organami gminy, obok języka polskiego, języka kaszubskiego jako języka pomocniczego – pierwsza dokonała tego położona w powiecie bytowskim gmina Parchowo.

Wydawnictwo Wiedza Powszechna w Warszawie - wydawca słowników dwujęzycznych i podręczników do nauki języków obcych, słowników i poradników języka polskiego, podręczników do nauki języka polskiego dla cudzoziemców oraz popularnych rozmówek, a także leksykonów i książek popularnonaukowych z różnych dziedzin.
Jan Aleksander Ludwik Karłowicz (ur. 28 maja 1836 w Subortowiczach koło Merecza, zm. 14 czerwca 1903 w Warszawie) – etnograf, muzykolog, językoznawca, folklorysta, członek Akademii Umiejętności; ojciec Mieczysława.

1 czerwca 2009 r. zaczęła w Polsce obowiązywać Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych – jest to istotne dla statusu języka kaszubskiego.

W roku 2003 przydzielono językowi kaszubskiemu trzyliterowy międzynarodowy kod CSB według normy ISO 639-2.

Język kaszubski w edukacji

Obecnie w Polsce istnieje kilkadziesiąt szkół, w których dzieci uczą się kaszubskiego (ponad 10000 osób w roku szkolnym 2008-2009). Od 2005 roku istnieje możliwość zdawania z niego egzaminu maturalnego. W języku kaszubskim wydawane są książki i czasopisma, emitowane są regionalne programy radiowe i telewizyjne. W języku kaszubskim jest też odprawiana liturgia słowa w kościołach.

Uniwersytet Gdański (w skrócie UG) – uczelnia wyższa z siedzibą rektora w Gdańsku, powstała 20 marca 1970, na mocy decyzji Rady Ministrów, z połączenia Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie (założonej w 1945 jako Wyższa Szkoła Handlu Morskiego) i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (założonej w 1946).
Proteza (z greckiego pro- - "przed-" + thesis - "postawienie") - proces fonetyczny polegający na pojawieniu się etymologicznie nieuzasadnionej głoski lub grupy głosek w nagłosie (na początku wyrazu). Np. w gwarach polskich harak hameryka (preaspiracja), Jagata, janioł (prejotacja), łowies (prelabializacja), w języku język czeskim: voko (literackie: oko), vono (ono), vokno (okno). Dla języka greckiego, a także późnej łaciny i niektórych innych języków indoeuropejskich charakterystyczna jest natomiast proteza wokaliczna.

Na Uniwersytecie Gdańskim w Instytucie Filologii Polskiej od 2009 roku na kierunku filologia polska prowadzona jest specjalność nauczycielska – nauczanie języka polskiego i wiedzy o języku i kulturze kaszubskiej (kaszubistyka). Kaszubistyka jest też jedną ze specjalizacji specjalności neofilologicznych (anglistyki i germanistyki) w ośrodku zamiejscowym w Kartuzach Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi. Prowadzenie tego typu studiów jest wypełnieniem artykułu 8. obowiązującej w Polsce Europejskiej karty języków regionalnych i mniejszościowych dotyczącym możliwości nauki języków regionalnych na wszystkich poziomach – od przedszkolnego do uniwersyteckiego.

Ù - litera alfabetu kaszubskiego, wymawiana jak polskie łu. Dźwięk powstaje w procesie tzw. labializacji, na początku wyrazu oraz po spółgłoskach: b, p, k, g, ch, w, f, m.
Gwary zachodniopomorskie – etnolekt, którym posługiwano się przypuszczalnie do końca XVII wieku na Pomorzu Zachodnim i części Pomorza Gdańskiego. Od wschodu gwary zachodniopomorskie sąsiadowały z gwarami kaszubskimi, a od zachodu z połabskimi i były spoiwem pomiędzy nimi (kontinuum dialektalne).

Pismo

Osobny artykuł: Alfabet kaszubski.

Kaszubskie nuty

Do zapisów tekstów w mowie kaszubskiej początkowo używano alfabetu ogólnopolskiego (np. Hieronim Derdowski), jednak nie oddawał on w pełni cech fonetycznych kaszubszczyzny. Florian Ceynowa, badacz kaszubskiej kultury, tworząc unikalny alfabet rozwiązał problemy pojawiające się w trakcie przenoszenia mowy kaszubskiej na papier.

Z jest dwudziestą szóstą literą alfabetu łacińskiego, trzydziestą literą alfabetu polskiego. Litera ta pochodzi od fenickiej (północno-zachodnio-semickiej) litery zaîn, poprzez grecką literę ζ (dzeta, zeta). W języku polskim oznacza spółgłoskę przedniojęzykowo-zębową, szczelinową, dźwięczną [z̪], w języku niemieckim [ʦ], a w hiszpańskim [θ].
Samogłoska półotwarta tylna zaokrąglona jest to typ samogłoski spotykany w językach naturalnych. Symbol, który przedstawia ten dźwięk w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym, to ɔ (o otwarte z lewej).

Alfabet kaszubski zawiera następujące litery: Aa Ąą Ãã Bb Cc Dd Ee Éé Ëë Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń Oo Òò Óó Ôô Pp Rr Ss Tt Uu Ùù Ww Yy Zz Żż

w tym niewystępujące w alfabecie polskim:

ã – nosowe "a" (IPA: [ã]) (tzw. a z blewiązką)

é – w przybliżeniu "yj" (IPA: [e], [ej]) (tzw. e ze striszkã)

ë – między "e" i "a" (IPA: [ə]) (tzw. "szwa")

ò – "łe" (IPA: [wɛ]) (tzw. labializacja)

ô – w zależności od gwary tożsame z "o" lub bardziej pochylone w kierunku "e" (IPA: [ɞ] lub [ɔ]) (tzw. o z dakã)

ù – "łu" (IPA: [wu]).

Występują również dwuznaki ch, cz, dz, dż, rz i sz, odpowiadające podobnym głoskom, jak w języku polskim. Spółgłoski, które w wielu gwarach polskich ulegają mazurzeniu, w kaszubszczyźnie częściowo upodabniają się do ć, dź, ś, ź, które w swoim pełnym kształcie w etnolekcie tym nie pojawiają się.

Stanisław Urbańczyk (ur. 27 lipca 1909 w Kwaczale koło Krakowa, zm. 23 października 2001) – językoznawca polski, profesor Uniwersytetu Toruńskiego, Poznańskiego i Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności.
Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

Przykład (Ojcze nasz)

Òjcze nasz, jaczi jes w niebie,
niech sã swiãcy Twòje miono,
niech przińdze Twòje królestwò,
niech mdze Twòja wòlô
jakno w niebie tak téż na zemi.
Chleba najégò pòwszednégò dôj nóm dzysô
i òdpùscë nóm naje winë,
jak i më òdpùszcziwómë naszim winowajcóm.
A nie dopùscë na nas pòkùszeniô,
ale nas zbawi òde złégò. Amen

Ë, Ëë (E trema) Litera używana w języku kaszubskim, w języku francuskim, języku albańskim i w języku niderlandzkim. W języku francuskim zachowuje wymowę [ɛ] w niektórych dyftongach, a w języku albańskim i w języku kaszubskim służy do zapisu samodzielnych dźwięków. W języku niderlandzkim - tak jak w większości języków które używają tej litery - służy ona do zaznaczenia, że sąsiadujące samogłoski wymawia się oddzielnie, na przykład: "België" (Belgia) - Belchije (gdyby napisać "Belgie", wymawiało by się Belchi), czy "coëfficiënt" (współczynnik) - koefisjent (gdyby napisać "coefficient", wymawiało by się kufisint).
Meklemburgia (niem. Mecklenburg - kalka obodrzyckiej nazwy Weligard, staroniem. mikile - wielki) – kraina historyczna położona pomiędzy rzekami Łabą a Recknitz, zajmuje płaskie i faliste tereny Pojezierza Meklemburskiego. Obecnie jest to zachodnia i największa część kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie (Mecklenburg-Vorpommern) w RFN.

Zabytki piśmiennictwa kaszubskiego (pomorskiego)

Osobny artykuł: Literatura kaszubska.

Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie posiada jedne z największych zbiorów związanych z językiem pomorskim

1586 Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich męzow. Zniemieckiego w Slawięsky ięzik wilozone Przes Szymana Krofea... w Gdainsku: przes Jacuba Rhode, Tetzner 1896: z tłumaczenia bytowskiego pastora S. Krofeja, Słowińca (?) rodem z Dąbia.

1643 Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowięski to jestá z Niemieckiego języká w Słowięski wystáwiony na jáwnosc wydan..., w Gdaińsku przes Jerzego Rhetá, Gdańsk 1643. Pastor smołdziński M. Mostnika (Michał Pontanus), rodem ze Słupska.

Perykopy smołdzinskie, opracowane i wydane przez Friedhelma Hinze, Berlin (wschodni) 1967

Śpiewnik starokaszubski, opracowany i wydany przez Friedhelma Hinze, Berlin (wschodni) 1967

Przysięgi słowińskie z Wierzchocina

Jan Trepczyk (kaszb: Jón Trepczik) (ur. 22 października 1907 r. w Stryszej Budzie k. Mirachowa, zm. 3 września 1989 r. w Wejherowie) – jeden z najwybitniejszych poetów kaszubskich, pieśniarz, członek Zrzeszenia Regionalnego Kaszubów w Kartuzach i kręgu Zrzeszeńców oraz Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego ideolog kaszubski, leksykograf – autor słownika polsko-kaszubskiego, pedagog, współzałożyciel Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie.
Uniwersytet Jagielloński (historyczne nazwy: łac. Studium Generale, Akademia Krakowska, Szkoła Główna Koronna, Szkoła Główna Krakowska, Uniwersytet Krakowski) (łac. Universitas Jagellonica Cracoviensis) – najstarsza polska szkoła wyższa, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie, mieszczący się w Krakowie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)