Eugene Wigner - Polski Serwis Naukowy

Eugene Paul Wigner, pierwotna, węgierska wersja jego imion to Jenő Pál (ur. 17 listopada 1902 w Budapeszcie, zm. 1 stycznia 1995 w Princeton) – węgierski fizyk i matematyk, laureat nagrody Nobla w dziedzinie fizyki.

Biografia

Wigner pochodził z rodziny żydowskiej, należącej do ówczesnej klasy średniej Budapesztu. Ojciec Wignera, Antal, był dyrektorem garbarni, zaś matka, Erzsébet, zajmowała się wychowaniem Jenő Pála i jego dwóch sióstr. Od piątego do dziesiątego roku życia miał prywatnego guwernera, potem poszedł do szkoły powszechnej. Rok później stwierdzono u niego gruźlicę i wysłano go do sanatorium w Breitenstein (w Austrii). Po kilkutygodniowej obserwacji okazało się, że diagnoza była błędna. Pobyt w Breitenstein zaowocował jednakże zainteresowaniem się młodego Wignera matematyką.

Michael Polanyi (ur. 12 marca 1891 w Budapeszcie, zm. 22 lutego 1976 w Northampton) - węgiersko-brytyjski fizykochemik, określany mianem polihistora, jego działalność obejmowała dziedziny chemii, filozofii i ekonomii.

Teoria grup – jeden z działów matematyki, uznawany za część algebry, badający własności obiektów zwanych grupami. Wraz z zastosowaniami stanowi on obecnie ogromną, autonomiczną dziedzinę wiedzy.

W roku 1915 Wigner rozpoczął naukę w Fasori Evangélikus Gimnázium, gdzie poznał młodszego o rok Johna von Neumanna. Ich nauczycielem matematyki był pedagog László Rátz. Po uzyskaniu matury w roku 1921 Wigner podjął studia w dziedzinie inżynierii chemicznej na Technische Reichsanstalt Berlin (Instytut Techniczny Rzeszy) – dzisiejszym Technicznym Uniwersytecie Berlińskim. W czasie wolnym, w środowe popołudnia, uczęszczał na kolokwia organizowane przez Deutsche Physikalische Gesellschaft (Niemieckie Towarzystwo Fizyczne) prowadzone m.in. przez Alberta Einsteina, Maxa Plancka, Maxa von Lauge czy Walthera Hernanna Nernsta. Największy jednak wpływ na Wignera wywarł Michael Polanyi, promotor jego pracy doktorskiej, oraz Leó Szilárd. Ten ostatni stał się jego długoletnim przyjacielem. Tematem dysertacji Wignera była "Statistische Mechanik und Reaktionsgeschwindigkeit" (statystyczna mechanika i prędkość reakcji). Po obronie doktoratu Wigner wrócił na krótko do Budapesztu, by podjąć pracę w firmie prowadzonej przez ojca, lecz szybko ją porzucił.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Werner Heisenberg + Eugene Wigner (1928)

Eugene Wigner (z lewej) i Alvin Weinberg

W roku 1926 Wigner objął stanowisko asystenta w zespole Richarda Beckera w Instytucie Cesarza Wilhelma Wielkiego na dzisiejszym Technicznym Uniwersytecie Berlińskim. Tam też podjął badania nad teorią grup, tworząc podstawy fizyki statystycznej. Pod koniec lat 20. prowadził badania w dziedzinie mechaniki kwantowej, które kontynuował również po objęciu profesury w Getyndze, wraz z Schrödingerem i Diracem (ku lekkiemu niezadowoleniu Einsteina). Z powodu żydowskiego pochodzenia odebrano mu w 1933 roku profesurę, co uświadomiło mu ostatecznie powagę sytuacji w Niemczech i skłoniło do wyjazdu do USA. W 1934 Wigner zapoznał swą siostrę Manci z fizykiem Paul Diracem, co przyniosło z jednej strony w krótkim czasie ślub obojga, a z drugiej pogłębienie związków i współpracy między Eugenem i Paulem. Wigner spotkał w USA też Einsteina, który przybył tam, by objąć katedrę na Uniwersytecie w Princeton.

John von Neumann (ur. 28 grudnia 1903 w Budapeszcie, zm. 8 lutego 1957 w Waszyngtonie) – matematyk, inżynier chemik, fizyk i informatyk. Wniósł znaczący wkład do wielu dziedzin matematyki - w szczególności był głównym twórcą teorii gier, teorii automatów komórkowych (w które pewien początkowy wkład miał także Stanisław Ulam), i stworzył formalizm matematyczny mechaniki kwantowej. Uczestniczył w projekcie Manhattan. Przyczynił się do rozwoju numerycznych prognoz pogody.

Princeton – niewielkie miasto w stanie New Jersey w USA w zespole miejskim Trenton będącym w hrabstwie Mercer County. Liczy ono kilkanaście tysięcy mieszkańców. Jest silnym, znanym w świecie ośrodkiem naukowym. Jest tu bardzo znany Princeton University (założony w 1746 jako College of New Jersey w Elizabeth, w roku 1756 przeniesiony do Princeton, zreorganizowany w 1924) oraz wiele instytutów badawczych (wśród nich Institute for Advanced Study).

Kariera profesorska samego Wignera toczyła się w USA na Uniwersytecie Wisconsin, tam też poznał swoją pierwszą żonę, studentkę fizyki Amelie Frank, która w 1937 przedwcześnie zmarła. W tym samym roku przyjął obywatelstwo amerykańskie i szukając nowego otoczenia w celu ucieczki przed bólem po utracie żony, udał się do Princeton, gdzie był od 1938 do emerytury w 1971, z jednoroczną przerwą w 1946, profesorem matematyki.

Getynga (niem. Göttingen, dolnoniem. Chöttingen) – akademickie miasto powiatowe w Niemczech, nad rzeką Leine, na południowym krańcu kraju związkowego Dolna Saksonia, siedziba powiatu Getynga. W roku 2008 miasto liczyło 124 455 mieszkańców. Jeden z głównych ośrodków naukowych kraju (ponad 30 tys. studentów). Liczące się centrum turystyczne oraz kulturalne[potrzebne źródło].

Inżynieria chemiczna zwana bardziej poprawnie inżynierią procesową to nauka inżynieryjna zajmująca się projektowaniem operacji i procesów związanych z przepływem płynów, przemian cieplnych i chemicznych prowadzonych w skali przemysłowej.

Ze swoim węgierskim kolegą Leó Szilárdem rozwinął teorię nuklearnej reakcji łańcuchowej i uczestniczył w amerykańskim projekcie budowy bomby atomowej w Los Alamos, gdyż obawiał się, że hitlerowskie Niemcy jako pierwsze zbudują tę broń i użyją jej. Uczestniczył również w Projekcie Manhattan, w ramach którego zbudowano pierwszy efektywnie funkcjonujący reaktor atomowy. Reaktor ten posłużył do wzbogacania plutonu użytego w pierwszej bombie atomowej. Eugene Wigner, razem z Edwardem Tellerem, John von Neumannem i Leó Szilárdem tworzył w Los Alamos grupę naukowców, którą Szilárd nazywał ironicznie "węgierską konspiracją", a przez innych tamtejszych naukowców zwana była też "The Martians" (Marsjanie).

Los Alamos, miasto w USA, w północnej części stanu Nowy Meksyk, w Górach Skalistych, na wyżynie Pajarito, na wysokości 2225 m n.p.m. w odległości 56 km od Santa Fe oraz 149 km od Albuquerque

Reaktor jądrowy – urządzenie, w którym przeprowadza się z kontrolowaną szybkością reakcje jądrowe; na obecnym etapie rozwoju nauki i techniki (rok 2011) są to przede wszystkim reakcje rozszczepienia jąder atomowych. Reakcje te mają charakter łańcuchowy - produkty reakcji (w tym głównie neutrony) mogą zainicjować kilka następnych. Aby uniknąć lawinowego wzrostu szybkości reakcji, reaktor dzieli się na strefy wypełnione na przemian paliwem, chłodziwem oraz moderatorem, czyli substancją spowalniającą neutrony. Szybkość reakcji kontrolowana jest m.in. przez zmianę wzajemnego położenia lub proporcji tych składników, a także przez wprowadzanie dodatkowych substancji pochłaniających lub spowalniających neutrony, zawartych w tzw. prętach regulacyjnych (służących do normalnej regulacji parametrów reakcji) oraz prętach bezpieczeństwa (stosowanych do awaryjnego wyłączania reaktora). Substancjami używanymi do pochłaniania neutronów termicznych są m.in. bor i kadm, natomiast jako moderatorów używa się m.in. berylu, grafitu, a także wody, pełniącej równocześnie rolę chłodziwa.

W roku 1963 Wigner otrzymał razem z Hansem Jensenem i Marią Goeppert-Mayer nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

Zobacz też

energia Wignera

Wzór Breita-Wignera

Komórka Wignera-Seitza

Linki zewnętrzne

John J. O'Connor; Edmund F. Robertson: Eugene Wigner w MacTutor History of Mathematics archive (ang.)