El Greco: św. Jan Ewangelista

Ewangelia wg św. Jana [J, Jn lub Jan] – jedna z czterech Ewangelii Nowego Testamentu, której autorstwo przypisuje się Janowi Apostołowi lub Janowi prezbiterowi, tradycyjnie umieszczana jako czwarta. Jest to ewangelia chronologicznie najpóźniejsza ze wszystkich ewangelii nowotestamentowych. Jako jedyna z nich nie jest ewangelią synoptyczną. Na ogół Ewangelię Jana datuje się na koniec I wieku, a jako miejsce jej powstania wskazuje się zwykle Efez, jakkolwiek brane są pod uwagę również i inne miejsca (Antiochia).

Ewangelia Jana szybko zyskała uznanie i popularność, była najczęściej kopiowaną Ewangelią w I tysiącleciu.

Czas powstania

Najstarszy zachowany fragment Ew. Jana, tzw. P. Rylands 457 z pocz. II wieku

W XIX wieku niektórzy krytycy datowali czwartą Ewangelię na koniec II wieku, ponieważ zauważono w niej nieco hellenistycznych naleciałości, a sądzono że nie mogły one się pojawić w wieku I. Uważano też, że chrystologia Ewangelii jest zanadto rozwinięta, by mogła powstać w I wieku. Jeszcze Albert Schweitzer twierdził, że czwarta Ewangelia powstała w II wieku, po śmierci Ignacego Antiocheńskiego. Odkrycie pism qumrańskich pokazało, że to co traktowano jako hellenistyczne zapożyczenia istniało w judaizmie znacznie wcześniej.

Za późnym datowaniem przemawia korzystanie z Synoptyków. Czwarta Ewangelia mogła korzystać z Ew. Marka bądź Łukasza, ewentualnie z obu. Zachodzi niewielkie prawdopodobieństwo, że wykorzystany został Mateusz.

Na ogół Ewangelię Jana datuje się na koniec I wieku. Jako argumenty za tak późnym datowaniem podaje się brak aluzji do zniszczenia Jerozolimy w roku 70, mowa o wyłączaniu z synagogi (9,22; 12,42; 16,2), co zdaniem niektórych badaczy nie miało miejsca przed latami 80-tymi.

Turner oraz Mantey wskazali, że sposób posługiwania się terminem "Żydzi" jest bardziej charakterystyczny dla czasów sprzed roku 70-tego niż po 70-tym, po której to dacie judaizm przeszedł do defensywy i nie był zdolny do prześladowań chrześcijan. Sadzawka Betesda wspomniana w 5,2 traktowana jest przez autora jako coś, co nadal istnieje. W 2,20 jest wzmianka o tym, że świątynię budowano 46 lat, liczba ta odnosi się czasu w jakim Jezus prowadził rozmowę na temat świątyni, jednak fakt, że autor pamiętał ją tak dokładnie wskazuje na bliskość opisywanych wydarzeń. Robinson powołał się na fakt, że "uczeń umiłowany" jeszcze żył w czasie gdy powstała czwarta Ewangelia (21,23), natomiast Piotr poniósł już męczeńską śmierć. Pomiędzy Ew. Jana a pismami qumrańskimi zachodzi wiele paralel znacznie więcej niż pomiędzy jakąkolwiek księgą Nowego Testamentu, a Qumran został zniszczony w roku 70. Tarelli jest zdania, że atmosfera czwartej Ewangelii najlepiej odpowiada atmosferze w Palestynie przed rokiem 70.

Morris jest zdania, że Ewangelia Jana prawdopodobnie powstała przez rokiem 70-tym, jakkolwiek nie można mieć całkowitej pewności w tym względzie.

Miejsce powstania

Początek Ew. Jana w minuskule 114 (Gregory-Aland)

Według tradycji, która pierwszym wyrazicielem był Ireneusz, Ewangelia Jana powstała w Efezie. Większość współczesnych biblistów określa jej miejsce powstania na Efez, a czas na ok. roku 90.

Brana jest jednak pod uwagę również Antiochia, ponieważ styl i język Ewangelii nosi znamię podwójnego wpływu, hellenistycznego i żydowskiego. Wpływy te nie zawsze się wykluczały, a ślady judaizmu ezoterycznego znajdywane są zarówno w Syrii, jak i Qumrān. Na rzecz Antiochii przemawiają też związki Ewangelii z pismami Ignacego Antiocheńskiego.

Ewangelia powstała w środowisku, w którym toczył się spór pomiędzy kościołem a synagogą. Szczególną cechą Ewangelii jest to, że głównym zagrożeniem dla wspólnoty jest judaizm. Uważa się, że powstała w środowisku hellenistycznym.

Ze studiów Ewangelii Jana wynika, że autor znał środowisko judaizmu palestyńskiego.

Problem autorstwa

Autor Ewangelii starannie przemilcza swoje imię, lecz autorstwo na ogół przypisuje się Janowi, jednemu z 12 apostołów. Świadczy o tym m.in. częste niewymienianie Jana wśród grona apostołów, a zamiast niego określenie: "uczeń, którego Jezus miłował".

Wielu współczesnych egzegetów uważa, że mógł ją napisać naoczny świadek. Znał on wiele szczegółów chronologicznych, jak i topograficznych z działalności Jezusa. Jest niezależny od Synoptyków. Świadectwa wewnętrzne wskazują, że autor był Judejczykiem, nie Galilejczykiem, uczniem Jana Chrzciciela, wywodzącym się ze środowiska jerozolimskiego, znajomy lub krewny arcykapłana (J 18,16), prawdopodobnie naoczny świadek ukrzyżowania (J 19,35). Jak argumenty za naocznym świadkiem podaje się: powołanie uczniów (1,35-51), epizod z umywaniem nóg (13,1-20), sługa kapłana ma na imię Malchus (18,10), informacje o osobach nigdzie nie wzmiankowanych, tak jak Nikodem, Łazarz.

Autor zna dobrze stosunki panujące w Palestynie przed rokiem 70. Zna powiązania Eliasza z mesjanistycznymi oczekiwaniami (1,21), wie, że rozmowa mężczyzny z kobietą jest rzeczą niezwykłą (4,27), znaczenie szkół religijnych (7,15), wrogość pomiędzy Żydami a Samarytanami (4,9), pogarda faryzeuszy do motłochu (7,49), zna znaczenie sabatu mi wie, że nie wolno nosić łoża (5,10), obrzezywanie w ósmy dzień, nawet jeżeli jest to sabat (7,22-23). Topografia Janowa jest poprawna, jest pierwszym autorem, który wzmiankuje Kanę.

Świadectwa Ojców Kościoła nie rozstrzygają kwestii autorstwa. Fragment Muratoriego wspomina, że Ewangelię napisał uczeń Jezusa, ale nie precyzuje, że był to konkretnie Jan Apostoł. Teofil Antiocheński (ok. 180 roku) jako pierwszy przypisał ją Janowi Apostołowi. Z kolei Papiasz twierdzi, że wśród uczniów Jezusa byli zarówno Jan apostoł, jak też i "prezbiter Jan". Ireneusz z Lyonu pisał, że "uczeń Pański, który nawet spoczywał na Jego piersi", wydał swą Ewangelię w Efezie. Najprawdopodobniej wyraża opinię, która w jego czasach była szeroko przyjęta w Kościele.

XIX-wieczni bibliści podważyli pogląd o pochodzeniu czwartej Ewangelii od Jana Apostoła (Bretschneider, Strauss, szkoła tybingeńska), a głosy tradycji uznali za niewielkiej wartości. Datę jej powstania na ogół wyznaczano na koniec II wieku. Podstawą tych twierdzeń była chrystologia rozwinięta do tego stopnia, że zdaniem owych biblistów nie mogła pochodzić sprzed II wieku. Zauważali też wpływy filozofii greckiej, pewne podobieństwa do spekulacji gnostyków (życie, światło). W. G. Kuemmel argumentował, że używanie terminów gnostyckich w Ewangelii Jana wyklucza możliwość, by pisał ją naoczny świadek. Odkrycie rękopisów qumrańskich pokazało jednak, że owe spekulacje istniały jeszcze przed rokiem 70 i tym samym nie ma potrzeby, by z tego powodu datować czwartą Ewangelię na II wiek.

Fragment 3:16 w sanskrycie z 1863

Obecnie wskazuje się i na taką możliwość, że autor nie musiał pisać Ewangelii osobiście, mógł posłużyć się do tego celu skrybą.

Odnosi się wrażenie, że autor wskazuje na siebie w J 21,2 jako na jednego z dwóch anonimowych uczniów. Odróżnia dwóch anonimowych uczniów względem trzech apostołów wymienionych imiennie (Piotr, Tomasz, Natanael) oraz dwóch synów Zebedeuszowych.

W procesie analizy Ewangelii Jana w świetle "historii redakcji" bibliści XX-wieczni doszli do wniosku, że ostateczny kształt tego pisma jest owocem długiego procesu redakcyjnego. Możliwe, że najstarsze tradycje (przede wszystkim pierwsza część: Księga znaków) pochodzą od apostoła Jana, ale opracowanie i kompozycja od ucznia Janowego. Według Fortny Ewangelia znaków zaczynała się od opisu powołania uczniów, a kończyła na J 21, zawierała opisy cudów Jezusa oraz rozmowę z Samarytanką.