Ewangelia wg św. Marka [Mk lub Mar] – druga z kolei, a zarazem najkrótsza i najstarsza Ewangelia nowotestamentowa. Jej autorem według tradycji chrześcijańskiej jest Jan Marek, który miał spisać w Rzymie relację Piotra Apostoła. Jest jedną z ewangelii synoptycznych. Święty Marek napisał Ewangelię dla ludzi nieznających języka aramejskiego oraz zwyczajów żydowskich. W przeciwieństwie do Mateusza terminy aramejskie zawsze są objaśniane, podobnie jak zwyczaje żydowskie. Pod względem stylu i języka ustępuje pozostałym Ewangeliom. Niewiele jest mów Jezusa i są one krótkie (poza dwoma, tj. Mk 4,1-34 oraz Mk 13,1-37). Marek koncentruje się na opisie cudów i czynów Jezusa.

Przez większą część swojej historii Ewangelia Marka była marginalizowana. Stosunek do niej zmienił się w końcu XVIII wieku, kiedy uznano ją za najbardziej pierwotną i dlatego ważną w badaniach historycznych i teologicznych dotyczących Jezusa Chrystusa, jak i badaniach nad rozwojem doktryny wczesnochrześcijańskiej. Współcześnie przeważa opinia, że "Utrata Ewangelii Marka byłaby jednak stratą niepowetowaną, widzimy w niej bowiem Jezusa w działaniu...".

Autorstwo Ewangelii

Św. Marek wg Mantegny

Ewangelia Marka nie podaje imienia swojego autora. Papiasz (prawd. 50-135) przypisuje ją Markowi Ewangeliście, kuzynowi Barnaby. Źródłem informacji Papiasza był Jan Prezbiter. Oryginał Papiasza nie zachował się do naszych czasów, jest jednak cytowany przez Euzebiusza z Cezarei (Historia Kościelna, księga III, rozdział 39):

Według starożytnych prologów łacińskich do Ewangelii Marek był tłumaczem. Z tradycją tą zgadzają się Ireneusz z Lyonu, Klemens Aleksandryjski, Orygenes, Tertulian, Euzebiusz, Hieronim i inni. Klemens Aleksandryjski pod koniec drugiego wieku wspomina starożytną tradycję, według której słuchacze nauk Piotra w Rzymie usilnie nalegali na Marka, aby spisał słowa apostoła. Tertulian stwierdził, że sporządzona przez Marka Ewangelia może być nazwana Ewangelią Piotra, ponieważ Marek był jego tłumaczem. Tradycję tę potwierdza Fragment Muratoriego. Justyn Męczennik mówi o Pamiętniku Piotra (Dial., 106,3).

Tradycja przypisuje autorstwo Markowi i brak głosów w tradycji, które przypisywałyby autorstwo komuś innemu niż Markowi. Niektórzy uczeni nie uznają cytatu Papiasza za wiarygodny, dodatkowo wskazując na brak w Ewangelii Marka śladów tradycji Piotrowej.

Miejsce powstania

Jak i w przypadku pozostałych ewangelii, miejsce powstania Ewangelii Marka pozostaje jedynie przedmiotem domysłów. Ta sama tradycja, która przypisywała autorstwo Ewangelii Markowi, wskazywała na Rzym jako miejsce jej powstania (Papiasz, Klemens Aleksandryjski). W Rzymie już w czasach działalności św. Pawła istniała gmina chrześcijańska, do której apostoł Paweł napisał list. Znaczna część współczesnych biblistów uznaje Rzym jako prawdopodobny. Do tej opinii przychyla się większość współczesnych egzegetów. Wskazówką na rzymskie pochodzenie księgi jest jej język literacki, stosujący latynizmy i kalki językowe z łaciny. Przykładem jest kalka łacińskiego zwrotu iter facere (pokonywać drogę, iść) przez greckie οδον ποιειν (hodon poiein) w Mk 2,23.

Jednak sam argument latynizmów nie wystarcza, aby udowodnić rzymskie pochodzenie, potoczna greka z czasów okupacji rzymskiej również zawierała latynizmy. Również głosy tradycji nie są tutaj całkowicie zgodne. Jan Chryzostom wskazywał na Aleksandrię jako miejsce powstania. Dlatego w XX wieku pojawiły się wskazania na wschodnie regiony Cesarstwa Rzymskiego. Marxen wskazywał na Galileę, Schulz na Transjordanię, Fuller na Syrię.

Martin Hengel w swoim Studies in the Gospel of Mark zgodził się, że latynizmy nie wykluczają palestyńskiego pochodzenia, zwrócił jednak uwagę, że Marek tłumaczy aramejskie wyrażenia (3,17; 5,41; 7,11.34), wyjaśnia żydowskie obyczaje, rzadziej niż Mateusz cytuje Stary Testament, unika sformułowań, które mogą obrażać pogan. Wszystko to wskazuje na nieżydowskich adresatów jego Ewangelii. Hengel przeanalizował świadectwa patrystyczne oraz tytuły Ewangelii w rękopisach i argumentował, że nie można ich całkowicie lekceważyć. Dokładne ustalenie miejsca nie jest możliwe, ale za pewnik uznał fakt, że druga Ewangelia powstała poza Palestyną i poza środowiskiem znającym język aramejski.

Datowanie Ewangelii

7Q5 − sugerowano, że jest to najstarszy zachowany fragment Ewangelii Marka

Zgodnie z teorią dwóch źródeł Ewangelia Marka powstała najwcześniej ze wszystkich czterech Ewangelii Nowego Testamentu. Współcześnie wielu uczonych twierdzi, że powstała w latach 64-70 pomiędzy pożarem Rzymu w 64 roku a zburzeniem Jerozolimy w 70. Zwykle datuje się ją na około 65 rok.

Ireneusz z Lyonu utrzymywał, że Marek sporządził swoją Ewangelię po śmierci apostołów Piotra i Pawła. Według starożytnych prologów łacińskich do Ewangelii Marek napisał po śmierci Piotra w Italii.

R. Pesch utrzymywał, że Ewangelia Marka powstała po 70 roku, ponieważ w rozdziale 13 zawarte są wzmianki o wojnie żydowskiej z roku 70 i zniszczeniu Jerozolimy. Jednak mowa eschatologiczna Jezusa z rozdziału 13 zawiera ogólnikowe sformułowania, "ohyda spustoszenia" przedstawiona jest bez jakichkolwiek aluzji do wydarzeń historycznych i nie opisuje faktu, który się wydarzył. Jezus poleca uczniom, by "uciekali w góry", tymczasem wierni udali się do Pelli w Transjordanii (Euzebiusz, HE, III, 5.3). Fałszywi prorocy nie posiadają cech konkretnych postaci historycznych, świątynia i "chleby pokładne" traktowane są jako ówczesne obiekty. Ponadto zniszczenie świątyni było zapowiadane w literaturze esseńczyków oraz w apokalipsach żydowskich (Test. Lewiego 10,3; 14,1-15,3; 16,1-5; Test. Judy 23,1-5). Ewangelia Marka nie jest tu wyjątkiem.

Według tradycji Ewangelia Marka została napisana jako druga, po Mateuszu. Według kolofonów wielu średniowiecznych rękopisów, została napisana 10 lat po wniebowstąpieniu Jezusa (np. Kodeks Cypryjski, rękopisy rodziny Lake'a, minuskuł 124). Rękopisy rodziny Ferrara podają, że została napisana dwanaście lat po wniebowstąpięciu.

Po odkryciu fragmentu 7Q5 J. O'Callaghan oraz C. P. Thiede sugerowali, że stanowił on pierwotnie tekst Ewangelii Marka 6,52. Tym samym druga Ewangelia zostałaby napisana jeszcze około roku 50. Fragment jest jednak bardzo niewielki (około 10 liter, pozostałe rekonstruowane), a jego tekst można również dopasować do Septuaginty, do tekstów Homera, Tykidydesa i innych tekstów antycznych.