Ten artykuł dotyczy jednej z Ewangelii. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego terminu.

Ewangelia wg św. Mateusza [Mt lub Mat] – jedna z czterech Ewangelii Nowego Testamentu, której autorstwo tradycyjnie przypisywano Mateuszowi Ewangeliście. Ewangelia Mateusza należy do ewangelii synoptycznych. Miejsce powstania Ewangelii nie zostało dotąd rozstrzygnięte i jest przedmiotem nieustającej debaty wśród biblistów. Oryginalny język Ewangelii (hebrajski, aramejski, grecki) jest również przedmiotem debaty uczonych. Zwykle datuje się ją po roku 70, choć nie brak biblistów opowiadających się za wcześniejszym datowaniem.

Ewangelia Mateusza częściej niż inne cytuje Stary Testament, częściej nawiązuje do zwyczajów i tradycji żydowskich. Autor usiłuje wykazać, że Jezus jest oczekiwanym Mesjaszem. Uważa się, że autor pisał swą Ewangelię dla Żydów.

Treść i struktura

Papirus 1 z tekstem Mat 1,1-9

Podobnie jak w przypadku innych ksiąg Nowego Testamentu Ewangelia Mateusza dzielona jest na kilka sposobów. Wielu znanych biblistów opowiada się za pięcioczłonową strukturą Mateusza. Sugeruje się, że Mateusz nawiązuje do Pięcioksięgu. Każda z tych części kończy się powtarzającą się formułą: "I stało się, gdy Jezus dokończył tych mów" (7,28; 11,1; 13,53; 19,1; 26,1). Formuła ta wieńczy pięć długich mów Jezusa i nie jest stosowana w innych miejscach Ewangelii. Prawdopodobnie autor użył ją, by podzielić swoje dzieło na pięć części, podobnie jak pięć ksiąg Tory, pięć części Eklezjastyka, pięć części w Księdze Przysłów, pięć części Księgi Psalmów.

1. Kazanie na górze (5,3-7,29)
2. Mowa misyjna (10,5-42)
3. Mowa o królestwie niebieskim - przypowieści (13,1-52)
4. Mowa do uczniów o życiu wspólnoty (18,1-35)
5. Mowa przeciw uczonym w Piśmie i faryzeuszom oraz mowa o dniach ostatecznych (23,1-25,46)

Owe pięć części stanowią zasadniczy zrąb dzieła Mateusza, poprzedzony został opisem dzieciństwa, a zakończony opisem męki i zmartwychwstania Jezusa. Dlatego co niektórzy twierdzą, że w istocie Ewangelia Mateusza dzieli się na siedem części – dramat w siedmiu aktach.

J. D. Kingsbury oraz jego uczeń D. R. Bauer zaproponowali podział księgi w oparciu o zwrot "Odtąd zaczął Jezus" zastosowany dwukrotnie, w Mt 4,17 oraz 16,21. Formuła ta ich zdaniem wyznacza punkty zwrotne w Ewangelii. W efekcie tego powstaje podział na trzy części:

1. Osoba Jezusa (1,1-4,16)
2. Zwiastowanie Jezusa (4,17-16,20)
3. Pasja Jezusa (16,21-28,20).

Autorstwo

Mateusz spisujący Ewangelię w muzułmańskiej miniaturze

Tradycja wczesnochrześcijańska przypisuje autorstwo księgi Lewiemu Mateuszowi, synowi Alfeusza, jednemu z dwunastu apostołów, wcześniejszemu poborcy podatkowemu. Stanowisko to zostało poświadczone przez starochrześcijańskich autorów (Papiasz, Ireneusz, Orygenes).

Tradycyjne stanowisko zostało podważone w XIX wieku, uznano, że Mateusz nie jest jednym z dwunastu i nie jest naocznym świadkiem, a Lewi i Mateusz to różne osoby. Uważa się dziś, że autor najprawdopodobniej był Żydem, gdyż kładzie wielki nacisk na posłuszeństwo wobec Prawa, często odwołuje się do Starego Testamentu, na zwyczaje żydowskie oraz ze względu na semityzmy. Najprawdopodobniej posiadał znajomość języka hebrajskiego lub aramejskiego.

Nie brak jednak prób broniących tradycyjnego stanowiska. Stawia się pytanie, dlaczego opisane zostało powołanie Lewiego, jeżeli nie jest apostołem. Szereg danych wskazuje na to, że autor był poborcą podatków, apostołem i naocznym świadkiem. Autor, jeżeli tylko dotknie problemu podatków, wyraża się precyzyjnie. Stosuje takie sformułowania jak "pieniądz podatkowy" (22,19), "poborcy dwudrachmy" (17,24-27), wie, że w pobliżu Kafarnaum była komora celna (9,1.9), wie, że robotnikowi płaci się jednego denara dziennie (20,2), a podatek świątynny równa się dwudrachmie ateńskiej. Autor wie, że stater równa się czterem drachmom. Pomimo tego wśród współczesnych uczonych dominuje opinia, że dane te są sporadyczne i słabe.

Wedle tradycyjnego poglądu Ewangelia Mateusza powstała jako pierwsza wśród Ewangelii. Teza ta sięga początków Kościoła (Orygenes) - stąd kolejność wśród pism Nowego Testamentu, gdzie Ewangelia Mateusza jest pierwsza. Dzisiaj ten pogląd jest mniej rozpowszechniony. Według przeważającej opinii współczesnych biblistów autor pisząc swoją Ewangelię korzystał prawdopodobnie z Ewangelii Marka powstałej najwcześniej, ponadto ze źródła Q oraz źródła specjalnego znanego tylko Mateuszowi.

Miejsce powstania

Według dawnego poglądu Ewangelia Mateusza powstała w Palestynie (w Jerozolimie) i przeznaczona była dla chrześcijan nawróconych z judaizmu. Lokalizacja ta jest dziś niemal powszechnie odrzucana, ponieważ wymaga datowania Ewangelii na datę wcześniejszą niż rok 70, jest też mało prawdopodobnym, by w tym środowisku Ewangelia mogła być pisana w innym języku niż aramejski.

Wskazywano również na Antiochię Syryjską lub Syrię. Na rzecz tej hipotezy przemawia łatwość dostępu do tradycji galilejskiej, która po roku 70. była przechowywana głównie w Syrii. Obecnie wielu uczonych opowiada się za Antiochią, m.in. z uwagi na rolę jaką odgrywa Piotr w Ewangelii, a także ze względu na fakt, że tutaj znajdowała się liczna diaspora żydowska. Ponadto, jak na ogół się sądzi, po raz pierwszy Ewangelia ta poświadczona została w listach Ignacego z Antiochii i jedynie w Antiochii oraz Damaszku stater był równoważny dwom didrachmom (17, 24-27).

S. G. F. Brandon (w 1957) uważał, że pierwsza Ewangelia powstała w Aleksandrii. Propozycja ta miała charakter alternatywy wobec Antiochii. Jako argument podał ten, że Mateusz stosuje fundamentalną teologię, podczas gdy w Antiochii dominowała teologia liberalna. Ponadto w Antiochii powstała Ewangelia Łukasza, co jego zdaniem również wyklucza możliwość powstania Mateusza w Antiochii.

Według B. T. Viviano (1979) najwłaściwszym miejscem powstania jest Cezarea, ze względu na polemikę Ewangelii z faryzeuszami oraz sformalizowanym judaizmem. Sądził też, że powstała w mieście portowym. Powoływał się też na świadectwa późno-patrystyczne.

G. D. Kilpatrick odrzucał hipotezę antiocheńską, ponieważ jego zdaniem Ignacy Antiocheński nie czyni żadnej aluzji do Ewangelii Mateusza. Jezioro Galilejskie nie jest nazywane morzem (8,32; 14,28-29), jak u Marka, Markowa syrofenicjanka (Mk 7,26), staje się u Mateusza kananejką (15,22). Sądził, że powstała w Fenicji, najprawdopodobniej w mieście portowym, Tyrze albo Sydonie.

H. D. Slingerald wskazywał na Transjordanię ponieważ według Mt 19,1 Judea leży po drugiej stronie Jordanu. Drugim tekstem na który się powoływał jest 4,15, który określa ziemie Zabulona i Naftalego jako leżące po drugiej stronie Jordanu. Slingerald argumentuje, że zarówno paralelny tekst w Mk 10,1, jak i tekst w Iz 8,23 zawierają spójnik και (Septuaginta). Usunięcie tego spójnika oznacza, że autor znajduje się na wschód Jordanu i ma wschodnią perspektywę.