Ewangelia wg św. Jana [J, Jn lub Jan] – jedna z czterech Ewangelii Nowego Testamentu, której autorstwo przypisuje się Janowi Apostołowi, Janowi prezbiterowi lub bliżej nieidentyfikowalnemu "umiłowanemu uczniowi". Prawdopodobnie jest to ewangelia chronologicznie najpóźniejsza ze wszystkich ewangelii nowotestamentowych i wyraźnie odróżnia się od pozostałych, tzw. synoptycznych. Na ogół Ewangelię Jana datuje się na koniec I wieku, a jako miejsce jej powstania wskazuje się zwykle Efez, jakkolwiek brane są pod uwagę również i inne miejsca (Antiochia, Aleksandria).

Wskazywano, że czwarta Ewangelia uzupełnia informacje podane przez synoptyków. Wyjątkowo dużo miejsca autor poświęca wyjaśnieniu znaczenia śmierci Jezusa, słownictwo jest ubogie, wieloznaczne i celowo dobrane. Uważa się dziś, że jest inną wersją tej samej tradycji o działalności Jezusa.

Ewangelia Jana szybko zyskała uznanie i popularność, była najczęściej kopiowaną Ewangelią w I tysiącleciu. Tradycyjnie umieszczana jest na czwartej pozycji wśród Ewangelii. Jednak w Biblii koptyjskiej znajduje się na pierwszym miejscu, również niektóre greckie rękopisy umieszczają ją na takiej pozycji (minuskuł 19, 90, 382, 399, 401, 538, 599, 734). Rękopisy tekstu zachodniego umieszczają Ewangelię Jana na drugiej pozycji, w minuskule 2612 umieszczona została na trzeciej pozycji.

Czas powstania

El Greco: św. Jan Ewangelista

Według tradycyjnego poglądu, którego pierwszym wyrazicielem był Klemens Aleksandryjski, Ewangelia Jana powstała jako ostatnia spośród Ewangelii kanonicznych. Pogląd ten dominuje też wśród nowożytnych biblistów. Za późnym datowaniem przemawia korzystanie z synoptyków. Czwarta Ewangelia mogła korzystać z Ewangelii Marka bądź Łukasza, ewentualnie z obu. Zachodzi niewielkie prawdopodobieństwo, że wykorzystany został tekst Mateusza.

Na ogół Ewangelię Jana datuje się na koniec I wieku. Jako argumenty za tak późnym datowaniem podaje się brak aluzji do zniszczenia Jerozolimy w roku 70, mowa o wyłączaniu z Synagogi (J 9,22; 12,42; 16,2), co zdaniem niektórych badaczy nie miało miejsca przed latami 80. Wielu biblistów datuje ją na lata 85-90. Na rzecz późnego datowania przemawia brak wzmianki o saduceuszach, których znaczenie po roku 70. zostało zmarginalizowane.

George Allen Turner oraz Julius R. Mantey wskazali, że sposób posługiwania się terminem „Żydzi” jest bardziej charakterystyczny dla czasów sprzed roku 70. niż po nim, gdyż po tej dacie judaizm przeszedł do defensywy i nie był zdolny do prześladowania chrześcijan. Sadzawka Betesda wspomniana w J 5,2 traktowana jest przez autora jako coś, co nadal istnieje. W J 2,20 jest wzmianka o tym, że świątynię budowano 46 lat, liczba ta odnosi się do czasu, w jakim Jezus prowadził rozmowę na temat świątyni, ale fakt, że autor pamiętał ją tak dokładnie, wskazuje na bliskość opisywanych wydarzeń. John Arthur Thomas Robinson powołał się na fakt, że „umiłowany uczeń” jeszcze żył w czasie, gdy powstała czwarta Ewangelia (J 21,23), natomiast Piotr już poniósł męczeńską śmierć. Pomiędzy Ewangelią Jana a pismami qumrańskimi zachodzi wiele paralel – znacznie więcej niż z jakąkolwiek księgą Nowego Testamentu, a Qumran został zniszczony w roku 70. C. C. Tarelli jest zdania, że atmosfera czwartej Ewangelii najlepiej odpowiada atmosferze w Palestynie przed rokiem 70.

Morris jest zdania, że Ewangelia Jana prawdopodobnie powstała przez rokiem 70., jakkolwiek nie można mieć całkowitej pewności w tym względzie.

W XIX wieku niektórzy krytycy datowali czwartą Ewangelię nawet na koniec II wieku, ponieważ zauważono w niej nieco hellenistycznych naleciałości, a sądzono, że nie mogły one się pojawić w I wieku. Uważano też, że chrystologia Ewangelii jest zanadto rozwinięta, by mogła powstać w I wieku. Sądzono też, że autor zna gnostycyzm. Jeszcze Albert Schweitzer twierdził, że czwarta Ewangelia powstała w II wieku, po śmierci Ignacego Antiocheńskiego. Odkrycie pism qumrańskich w 1947 roku pokazało, że to, co traktowano jako hellenistyczne zapożyczenia, istniało w judaizmie znacznie wcześniej. Z kolei odkrycie biblioteki z Nag Hammadi rzuciło szersze światło na chrześcijański gnostycyzm.

Miejsce powstania

Początek Ew. Jana w minuskule 114 (Gregory-Aland)

Według tradycji, której pierwszym wyrazicielem był Ireneusz, Ewangelia Jana powstała w Efezie. Większość współczesnych biblistów określa jej miejsce powstania na Efez, a czas na ok. roku 90. Na rzecz efeskiego pochodzenia przemawia fakt, że montaniści posługiwali się Ewangelią Jana.

Brana jest jednak pod uwagę również Antiochia, ponieważ styl i język Ewangelii nosi znamię podwójnego wpływu, hellenistycznego i żydowskiego. Wpływy te nie zawsze się wykluczały, a ślady judaizmu ezoterycznego znajdywane są zarówno w Syrii, jak i Qumrān. Na rzecz Antiochii przemawiają też językowe związki Ewangelii z pismami Ignacego Antiocheńskiego oraz paralele z Odami Salomona.

Trzecim sugerowanym miejscem jest Aleksandria. Egipt stanowił centrum wczesnego gnostycyzmu, z którym Ewangelia walczy. Dodatkowego wsparcia dla tej hipotezy dostarcza najstarszy zachowany fragment Ewangelii Jana, który pochodzi z Egiptu.

Ewangelia powstała w środowisku, w którym toczył się spór pomiędzy Kościołem a Synagogą. Szczególną cechą Ewangelii jest to, że głównym zagrożeniem dla wspólnoty jest judaizm.

Ze studiów Ewangelii Jana wynika, że autor znał środowisko judaizmu palestyńskiego.

Pewnym jest to, że Ewangelia powstała w środowisku hellenistycznym.

Problem autorstwa

Autor Ewangelii starannie przemilcza swoje imię, lecz autorstwo na ogół przypisywano Janowi, jednemu z 12 apostołów. Świadczy o tym m.in. częste niewymienianie Jana wśród grona apostołów, a zamiast niego określenie: „uczeń, którego Jezus miłował”. Uważano dawniej, że „uczniem umiłowanym” jest Jan apostoł. Próbowano bez większego powodzenia „ucznia umiłowanego” utożsamić z Łazarzem. Przeważa dzisiaj pogląd, że identyfikacja „ucznia umiłowanego” jest niemożliwa.

Świadectwa Ojców Kościoła nie rozstrzygają kwestii autorstwa. Fragment Muratoriego wspomina, że Ewangelię napisał uczeń Jezusa, ale nie precyzuje, że był to konkretnie Jan Apostoł. Teofil Antiocheński (ok. 180 roku) jako pierwszy przypisał ją Janowi Apostołowi. Z kolei Papiasz twierdzi, że wśród uczniów Jezusa byli zarówno Jan apostoł, jak też i „prezbiter Jan”. Ireneusz z Lyonu pisał, że „uczeń Pański, który nawet spoczywał na Jego piersi”, wydał swą Ewangelię w Efezie. Prawdopodobnie wyraża opinię, która w jego czasach była szeroko rozpowszechniona w Kościele. Z drugiej strony niektórzy egzegeci zwracają uwagę na możliwość pomylenia przez Ireneusza Jana-prezbitera z Janem-apostołem.

XIX-wieczni bibliści (Bretschneider, Strauss, szkoła tybingeńska) podważyli pogląd o pochodzeniu czwartej Ewangelii od Jana Apostoła, a głosy tradycji uznali za niewielkiej wartości. Datę jej powstania na ogół wyznaczano na koniec II wieku. Podstawą tych twierdzeń była chrystologia rozwinięta do tego stopnia, że zdaniem owych biblistów nie mogła pochodzić sprzed II wieku. Zauważali też wpływy filozofii greckiej, pewne podobieństwa do spekulacji gnostyków (życie, światło). W. G. Kuemmel argumentował, że używanie terminów gnostyckich w Ewangelii Jana wyklucza możliwość, by pisał ją naoczny świadek. Odkrycie rękopisów qumrańskich pokazało jednak, że owe spekulacje istniały jeszcze przed rokiem 70 i tym samym nie ma potrzeby, by z tego powodu datować czwartą Ewangelię na II wiek.

Jan dyktuje swojemu uczniowi Prochorowi (British Library Add. 11870)

W XX wieku zwolennicy „historii redakcji” doszli do wniosku, że ostateczny kształt tej Ewangelii jest owocem długiego procesu redakcyjnego. Możliwe, że najstarsze tradycje (przede wszystkim pierwsza część: Księga znaków) pochodzą od apostoła Jana, ale opracowanie i kompozycja od ucznia Janowego. Według Fortny Ewangelia znaków zaczynała się od opisu powołania uczniów, a kończyła na J 21, zawierała opisy cudów Jezusa oraz rozmowę z Samarytanką.

Część współczesnych egzegetów uważa, że mógł ją napisać naoczny świadek. Znał on wiele szczegółów chronologicznych, jak i topograficznych z działalności Jezusa. Jest niezależny od synoptyków. Świadectwa wewnętrzne wskazują, że autor był Judejczykiem, nie Galilejczykiem, uczniem Jana Chrzciciela, wywodzącym się ze środowiska jerozolimskiego, znajomy lub krewny arcykapłana (J 18,16), prawdopodobnie naoczny świadek ukrzyżowania (J 19,35). Jako argumenty za naocznym świadkiem podaje się: powołanie uczniów (J 1,35-51), epizod z umywaniem nóg (J 13,1-20), sługa kapłana ma na imię Malchus (J 18,10), informacje o osobach nigdzie nie wzmiankowanych, tak jak Nikodem, Łazarz.

Autor zna dobrze stosunki panujące w Palestynie przed rokiem 70. Zna powiązania Eliasza z mesjanistycznymi oczekiwaniami (J 1,21), jest świadom, że rozmowa mężczyzny z kobietą jest rzeczą niezwykłą (J 4,27), wie o znaczeniu szkół religijnych (J 7,15), wrogości pomiędzy Żydami a Samarytanami (J 4,9) i pogardzie faryzeuszy względem motłochu (J 7,49), zna znaczenie sabatu i wie, że nie wolno nosić łoża (J 5,10) i że obrzezywanie wykonuje się ósmego dnia, nawet jeżeli jest to sabat (J 7,22-23). Topografia Janowa jest poprawna, jest pierwszym autorem, który wzmiankuje Kanę.

Niektórzy odnoszą wrażenie, że autor wskazuje na siebie w J 21,2 jako na jednego z dwóch anonimowych uczniów. Ewangelia odróżnia dwóch anonimowych uczniów względem trzech apostołów wymienionych imiennie (Piotr, Tomasz, Natanael) oraz dwóch synów Zebedeuszowych. Z drugiej strony próbowano dowodzić, że ostatni rozdział Ewangelii Jana został dodany po śmierci autora, aby wyjaśnić dlaczego „uczeń umiłowany” umarł.

Pewnym jest tylko to, że autor należał do innego środowiska teologicznego niż pozostali autorzy Ewangelii. Prawdopodobnie nie należał do grupy Dwunastu, która to grupa odgrywa mniejszą rolę niż u synoptyków i pochodził z innego środowiska społecznego niż inni uczniowie Jezusa (z J 18,15-16 wynika, że był znany arcykapłanowi). Być może pochodził z Jerozolimy. Wskazuje się czasem i na taką możliwość, że autor nie musiał pisać Ewangelii osobiście, mógł posłużyć się do tego celu skrybą. Hipoteza ta ma swoje oparcie na lokalnej tradycji z wyspy Patmos, zgodnie z którą sekretarzem Jana apostoła był Prochor, jeden z siedmiu diakonów (Dz 6,5).

Treść

Podział tekstu Ewangelii

Początek Ew. Jana w Ewangeliarzu Ostromira

Treść Ewangelii:

Szczególne teksty

Fragment pierwszego rozdziału Ewangelii, zwany Prologiem (J 1,1-18), różni się znacznie od pozostałych – zarówno treścią, jak i budową. Pierwszy wers bardzo przypomina początek Księgi Rodzaju. W prologu mówi się też o preegzystencji Słowa (Logos) oraz o jego boskości. Prolog zawiera główne pojęcia rozwijane w czwartej Ewangelii: życie, światłość, świadectwo, wiara, chwała, prawda.

J 3,16 w sanskrycie z 1863

Jeden z najpopularniejszych wersetów biblijnych, nazywany niekiedy „Biblią w pigułce” pochodzi z Ewangelii św. Jana (J 3,16). Stanowi on kwintesencję przekazu ewangelicznego.

Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy kto w Niego wierzy nie zginął, ale miał życie wieczne.

Kwestionowane partie

W obecnej formie Ewangelia Jana zawiera kilka fragmentów, których pochodzenie od Jana bywa kwestionowane:

1. J 5,3b-4 – krótki fragment o aniele, który miał poruszać wodę w sadzawce, do której podążali chorzy.
2. J 7,53-8,11 – tzw. Pericope adulterae, czyli perykopa o kobiecie cudzołożnej.
3. J 21, 1-15 – dodatkowy rozdział pochodzący od redaktorów.

F. H. A. Scrivener sądził, iż owe partie dodane zostały przez tego samego autora w drugiej redakcji Ewangelii. Opowiadanie o cudzołożnej kobiecie nie zostało umieszczone przez autora za pierwszym razem, ponieważ się wahał, czy to zrobić.

Ostatni rozdział w opinii biblistów stanowi dodatek dołączony po napisaniu czwartej Ewangelii, i to po śmierci „umiłowanego ucznia” (por. 21,23), ponieważ J 20,30-31 wygląda na oryginalne zakończenie. Przypuszcza się, że rozdział ten pochodzi od kogoś z kręgu Janowego, ponieważ szereg elementów wskazuje na łączność z całą Ewangelią (Natanael, Kana, umiłowany uczeń). Słownictwo tego rozdziału odbiega od czwartej Ewangelii. Jednak obecność tego rozdziału we wszystkich rękopisach wskazuje, że został dołączony przed rozpowszechnieniem dzieła. Brak również jakichkolwiek świadectw ze strony autorów wczesnochrześcijańskich.