Fado - Polski Serwis Naukowy

José Malhoa – Fado (1910)

Klasyczny akompaniament pieśni fado. Po lewej tzw. gitara portugalska – tradycyjnie 12-strunowy instrument, na którym odgrywana jest zazwyczaj główna melodia w utworze

Koncert fado w Porto

Fado (oznacza los, przeznaczenie) – gatunek muzyczny powstały w XIX wieku w biednych dzielnicach portowych miast Portugalii, głównie w lizbońskich kwartałach Alfama i Mouraria. Fado to melancholijna pieśń, wykonywana przez jednego wokalistę przy akompaniamencie dwóch gitar. Nazywane jest czasami portugalskim bluesem.

Coimbra to miasto w Portugalii, leżąca nad rzeką Mondego, w dystrykcie Coimbra, w regionie Centrum w podregionie Baixo Mondego. Mieści się tu najstarszy uniwersytet w kraju założony w 1290. Coimbra to zarazem była stolica Portugalii (do 1255 r.) i najważniejszy ośrodek życia akademickiego w tym państwie.

Porto (znane także jako Oporto, gdzie litera O występuje w roli rodzajnika męskiego[potrzebne źródło]) – miasto w Portugalii, 263 tys. mieszkańców (zespół miejski 2 200 000), drugie co do wielkości w państwie. Leży u ujścia rzeki Douro (hisz. Duero), nad Oceanem Atlantyckim, w północnej Portugalii, jest głównym miastem regionu Wielkie Porto.

Istnieją dwa podstawowe rodzaje klasycznego fado: fado z Lizbony (śpiewane zarówno przez mężczyzn jak i kobiety) i śpiewane wyłącznie przez mężczyzn fado z Coimbry. Niekiedy wyróżnia się jeszcze fado z Porto, ale większość znawców uważa je za imitację tego z Lizbony.

Pierwszą udokumentowaną pieśniarką fado była Maria Severa. Ale za największą pieśniarkę fado, uznawaną za królową, międzynarodowy symbol i wzorzec artysty tego gatunku, uważa się Amálię Rodrigues.

Alfama (z arabskiego ألحمّة / al-ḥamma – źródło, łaźnie) – najstarsza dzielnica Lizbony, zbudowana na skalistym podłożu nad brzegiem Tagu. Administracyjnie należy do kilku dzielnic.

Amália da Piedade Rodrigues (ur. 1 lipca (?) 1920, Lizbona – zm. 6 października 1999, Lizbona), portugalska śpiewaczka fado, powszechnie uważana za najwybitniejszą reprezentantkę tego gatunku. Chociaż we wszystkich jej dokumentach oficjalnych figuruje data urodzenia 23 lipca, Amália zawsze obchodziła swoje urodziny dnia 1 lipca (w sezonie na czereśnie).

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku fado zaczęło przeżywać swój renesans, głównie za sprawą pojawienia się na scenie nowego pokolenia artystów śpiewających zarówno klasyczne jak i uwspółcześnione fado. Najważniejsi z nich to Dulce Pontes, Mariza, Mísia, Cristina Branco, Mafalda Arnauth, Carminho, Aldina Duarte, Camané, Paulo Bragança i Kátia Guerreiro. Niektórzy z nich są znani również za granicami swojego kraju: Mariza odnosi duże sukcesy w Wielkiej Brytanii, Dulce Pontes – w Hiszpanii, Cristina Branco – w Holandii, a Mísia – we Francji.

Język portugalski - język z grupy romańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 210 mln osób, zamieszkujących Portugalię oraz byłe kolonie portugalskie: Brazylię, Mozambik, Angolę, Gwineę Bissau, Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą oraz Republikę Zielonego Przylądka. We wszystkich tych krajach jest on językiem urzędowym.

Dulce Pontes (ur. 8 kwietnia 1969 w Montijo koło Lizbony) – portugalska artystka. Pisze i wykonuje głównie piosenki popowe i folkowe, nie stroni również od muzyki klasycznej. Sama definiuje się zazwyczaj jako artystka world music. Jej twórczość przyczyniła się do odrodzenia w latach dziewięćdziesiątych XX wieku portugalskiej miejskiej muzyki folkowej, znanej jako fado. Obdarzona silnym, dramatycznym i łatwo przekazującym emocje głosem, Dulce jest jedną z najsłynniejszych i najbardziej cenionych portugalskich wokalistek.

Fado pozostaje gatunkiem muzycznym uprawianym prawie wyłącznie w swojej ojczyźnie – Portugalii. Wyjątkiem jest Japonia, gdzie jest garstka artystów śpiewających fado po japońsku (chociaż należy zaznaczyć, że zdaniem purystów gatunkowych fado zaśpiewane w innym języku niż portugalski przestaje być fado). Innym wyjątkiem jest holenderska artystka Nynke Laverman, która, zainspirowana twórczością Cristiny Branco, nagrała płytę z utworami fado śpiewanymi w języku fryzyjskim.

Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości (ang.: Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) - lista publikowana i sukcesywnie uzupełniana przez UNESCO, począwszy od 2001, kiedy znalazło się na niej 19 pozycji. Wskazuje na konieczność ochrony wskazanych na niej pozycji dotyczących wartości kultury oralnej i niematerialnego dziedzictwa ludzkości. Najnowsza lista została opublikowana 25 listopada 2005.

Cristina Branco (ur. 1972 w Almeirim, Ribatejo) – portugalska pieśniarka fado. W latach dojrzewania Branco zainteresowana była muzycznie gatunkami takimi jak jazz, blues czy bossa nova. Z początkiem lat dziewięćdziesiątych XX wieku rozpoczęła karierę jako wykonawczyni fado, którym się zajęła poprzez fascynację twórczością najsłynniejszej w historii pieśniarki fado, Amálii Rodrigues. Od wielu lat współpracuje z Custódio Castelo, który komponuje dla niej muzykę i akompaniuje jej recitale. Od lat koncertuje na całym świecie. Jej wykonania są postrzegane przez krytyków i konseserów tematu albo jako klasyczne fado, poniekąd przeplatane z wykonaniami z domieszką muzyki ludowej. Zawsze wybiera klasyczne teksty z kanonu poezji Portugalii.

27 listopada 2011 roku fado, jako styl popularnych pieśni został wpisany na listę Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO.

Zobacz też

saudade

Linki zewnętrzne

Portal do Fado

Portugalia on-line: fado. 2006-02-26. [dostęp 2009-10-04].

Przypisy

Encyklopedia PWN: fado. [dostęp 2009-10-04].
UNESCO, wpis dot. fado. [dostęp 2012-03-05].