Mozaika zawierająca tytuł Mussoliniego, Duce – "Wódz". Foro Italico, Rzym.

Faszyzm włoski (wł. fascismo) był totalitarnym ruchem politycznym, pozostającym u władzy we Włoszech od 1922 do 1943 roku. Jego przywódcą był Benito Mussolini. Podobne ruchy, takie jak nazizm, rozprzestrzeniały się w całej Europie i Ameryce Łacińskiej pomiędzy pierwszą a drugą wojną światową. Pomimo iż określenie "faszyzm" odnosi się tylko do faszyzmu włoskiego, słowo to jest często używane w celu opisania podobnych nurtów i ruchów. Postuluje się czasem, aby słowo to pisać wielką literą mając na myśli faszyzm włoski, małą chcąc opisać podobne mu ruchy. Sądzi się, iż faszyzm włoski był wzorem dla innych jego form, choć kwestią dyskusyjną jest, jakie aspekty jego struktury, taktyki, kultury i ideologii można uznać za niezbędne minimum dla uznania danego ruchu za faszystowski.

Doktryna

Faszyzm we Włoszech łączył w sobie elementy korporacjonizmu, totalitaryzmu, nacjonalizmu, militaryzmu i antykomunizmu. W artykule pochodzącym z Enciclopedia Italiana wydanej w 1932 roku, autorstwa Giovanni Gentilego, faszyzm jest opisywany jako system, w którym "Państwo nie jest tylko władzą, która rządzi i kształtuje indywidualne wole za pomocą praw i wartości życia duchowego, ale jest także siłą, której wola dominuje także zagranicą... Dla faszystów wszystko jest w Państwie i żadne indywiduum ani grupa nie może być poza państwem... Dla Faszyzmu, Państwo jest absolutne, natomiast indywidua czy grupy są tylko relatywne... Liberalizm odrzucił państwo w imię indywidualizmu; Faszyzm zapewnił prawo Państwa wyrażającego prawdziwą esencję indywiduum."

Gentile opisywał także inne polityczne i społeczne doktryny jego czasów, ukazując faszyzm jako: "śmiałą negację doktryny mającej za podstawę tak zwany naukowy i marksistowski socjalizm" i jako odrzucający (w demokracji) "absurd konwencjonalnego kłamstwa politycznego egalitaryzmu, nawyk zbiorowej nieodpowiedzialności, mit szczęścia i nieskończonego postępu". Stwierdzał także: "Faszyzm jest z całą pewnością absolutnie przeciwny doktrynom liberalizmu, zarówno w politycznej jak i ekonomicznej sferze... Podstawy Państwa Faszystowskiego to twierdzenie, iż może ono rządzić na polu ekonomicznym nie mniej niż na innych; sprawia ono iż jego działania odczuwane są wzdłuż i wszerz kraju za pomocą jego korporacyjnych, społecznych i edukacyjnych instytucji, a wszystkie polityczne, ekonomiczne i duchowe siły narodu, zorganizowane w ich poszczególne stowarzyszenia, cyrkulują w Państwie." Innym centralnym motywem we włoskim faszyzmie była walka przeciwko temu, co określił jako korupcyjną "plutokrację" tamtych czasów, mając na myśli przede wszystkim stosunki we Francji i Wielkiej Brytanii.

Faszyści włoscy określali swoją ideologie jako prawicową.

Giovanni Gentile

Giovanni Gentile, neoheglowski filozof będący "oficjalnym" filozofem faszyzmu, napisał esej pt. "Doktryna faszyzmu". Mussolini podpisał się pod tym artykułem i występował jako jego autor. W publikacji tej francuscy socjaliści: Georges Sorel, Charles Peguy i Hubert Lagardelle zostali wskazani jako źródła faszyzmu. Idee Sorela dotyczą w dużym stopniu syndykalizmu i przemocy. Pojawiają się tam również cytaty z Ernesta Renana, posiadającego jakoby "prefaszystowską intuicję". Zarówno Sorel, jak i Peguy pozostawali pod wpływem Francuza Henriego Bergsona, który odrzucał scjentyzm, ewolucję mechaniczną i materializm ideologii Marksa. Bergson propagował także ideę tzw. élan vital ("siły życiowej"). Oba te elementy pojawiały się także i w faszyzmie. Mussolini twierdził, iż faszyzm neguje doktrynę marksistowskiego socjalizmu wraz z jego materializmem historycznym. Natomiast Hubert Lagardelle, autorytatywny pisarz syndykalistyczny, znajdował się pod wpływem filozofii Pierre-Josepha Proudhona, który z kolei uważany jest za twórcę anarchosyndykalizmu.

Rerum novarum, reakcja na komunizm

Faszystowska koncepcja korporacjonizmu, a zwłaszcza jego idei współpracy klasowej oraz ekonomicznych i społecznych stosunków jest bardzo podobna do modelu leżącego u podstaw encykliki papieża Leona XIII – Rerum Novarum z 1892 roku. Encyklika odpowiadała na problemy powstałe w wyniku zmian, które zaszły w społeczeństwie XIX-wiecznym na skutek m.in. rewolucji przemysłowej. Dokument ten krytykuje kapitalizm, potępia wykorzystywanie mas robotniczych przez produkcję przemysłową. Jednakże występuje tam także ostra krytyka pod adresem marksistowskiej koncepcji walki klas i socjalistycznego rozwiązania problemu eksploatacji robotników (eliminacja bądź przynajmniej ograniczenie prywatnej własności). Rerum Novarum opowiada się za utrzymywaniem silnego rządu, będącego w stanie podjąć się zadania ochrony obywateli przed eksploatacją, ale podtrzymującego własność prywatną i odrzucającego socjalizm. Encyklika poleca także katolikom realizowanie ideałów sprawiedliwości społecznej we własnym życiu.

Chcąc zastąpić czymś marksowską doktrynę walki klas, Rerum Novarum proponuje ideę społecznej solidarności pomiędzy wyższymi a niższymi klasami. Przypomina to alegorię państwa jako ciała posiadającego "jeden umysł" – takie przedstawienie wywarło spory wpływ na poglądy wczesnych faszystów w krajach katolickich. Encyklika wskazuje także na to, iż państwo ma prawo tłumić strajki pracownicze dla dobra ogółu. Rerum Novarum proponuje także wprowadzenie rodzaju korporacjonizmu, przypominającego średniowieczny system gildii i cechów. Zostało to wykorzystane także przez ideologów brazylijskiego integralizmu. Dokument przestrzega także przed "burzycielską naturą" marksizmu i liberalizmu.

Idee i pomysły rozwijane w Rerum Novarum mogą być także odnalezione w ideologii faszyzmu stworzonej przez Mussoliniego. Należy jednak zauważyć, iż dokument kościelny zawiera również stwierdzenia następujące: "członkowie klas pracujących są obywatelami z natury i tego samego prawa co bogaci" czy też "Państwo musi z urzędu chronić prawa naturalne, nie niszczyć je; i jeśli zabrania obywatelom tworzyć stowarzyszenia, zaprzecza przesłankom własnego istnienia". To nie pasowało do włoskiego faszyzmu.

Syndykalizm i socjalizm

(1863-1938) jako Duce (Wódz) Fiume. Faszyzm włoski czerpał także z tzw. Carta del Camaro, dokumentu autorstwa Gabriele D'Annunzio. Miał on charakter pseudokonstytucji, jaką wprowadził ów poeta i dramaturg po zdobyciu przez niego na czele grupy swoich zwolenników miasta Fiume (dziś Rijeka).

Sergio Panunzio, główny teoretyk faszystowski w latach 20. XX wieku, wykorzystywał w swojej filozofii elementy syndykalistyczne. Jednak wpływ jego myśli osłabł, kiedy ideologia faszystowska oddalała się od autonomii klasy pracującej uznawanej w syndykalizmie. W nurcie tym postawiono na odróżnienie od marksizmu – według syndykalistów najlepszą drogą do wyzwolenia klasy pracującej jest tworzenie związków zawodowych, a nie partii politycznych. Włoska Partia Socjalistyczna wydaliła ze swoich szeregów syndykalistów w 1908 roku. Ruch syndykalistyczny podzielił się później na anarchosyndykalistów i na bardziej umiarkowane odłamy. Niektóre z nich zaczęły popierać "syndykaty mieszane", złożone z pracowników i pracodawców. W następstwie tego zwolennicy tych idei zaabsorbowali niektóre nauki kościoła katolickiego i rozbudowali je, pragnąc zwiększenia siły państwa. Pod wpływem myśli D'Annuniza doprowadziło to do nasilenia się tendencji nacjonalistycznych w ruchu syndykalistycznym.

Kiedy pojawiło się włoskie tłumaczenie dzieła Henriego De Mana pt. "Au-dela du marxisme", Mussolini, niezwykle podekscytowany po lekturze tej publikacji, napisał do autora iż jego krytycyzm "zniszczył wszystkie naukowe elementy, które pozostały w marksizmie". Mussolini był zdania, iż idea organizacji korporacyjnej i nowych relacji pomiędzy pracą a kapitałem wyeliminują "konflikt interesów ekonomicznych" i zneutralizują "bakcyla walki klasowej". W jego próbach odnalezienia trzeciej drogi odrzucającej kapitalizm i marksizm, wykorzystywał także myśli takich socjalistycznych filozofów jak Robert Michels, Ottavio Dinale, Agostino Lanzillo, Angelo Oliviero Olivetti, Michele Bianchi czy Edmondo Rossoni.

Faszyzm włoski a kwestie rasowe

Jak kwestia rasowa zajmowała nadrzędną pozycję w ideologii nazistowskiej a także wyznaczała kierunek polityki III Rzeszy, tak włoscy faszyści odrzucali rasizm biologiczny dążąc do budowy nowego Imperium Włoskiego w myśl nawiązującą do spuścizny Imperium Romanum ("Senat i lud rzymski"). Faszystowska wizja budowy nowego imperium zaczynała się od kroku "unifikacji wszystkich Włochów" w myśl wcześniejszego ruchu irredentismo. W momencie kiedy po dojściu Hitlera do władzy zaczęto wydawać coraz więcej ustaw rasowych, przez szesnaście lat rządów Mussoliniego nie wydano ani jednej podobnej ustawy na terenie faszystowskich Włoch i jej kolonii.

Włosi posiadający następujące kolonie zamorskie (w kolejności uzyskania); Erytrea, we Wschodniej Afryce; potem Libia, Somalia, i Etiopia, rozumieli potrzebę budowy nowego imperium ze wszystkimi jego mieszkańcami bez względu na przynależność rasową. Mieszkańcy kolonii byli poddawani intensywnej italianizacji, a także składali przysięgę na wierność il Duce. Afrykańczycy i Arabowie mogli swobodnie służyć m.in. w oddziałach militarnych włoskiej MVSN; "Milizia Volontaria per la Sicurezza Nazionale" ("Ochotnicza Milicja Narodowego Bezpieczeństwa"). W Afryce na terenie kolonii Włoskich (Włoska Afryka Północna i Włoska Afryka Wschodnia), sformowano siedem legionów MVSN;

Powyższe "legiony" zostały w późniejszym czasie zreorganizowane w Dywizję Afrykańską, która to była dywizją piechoty w ramach Armii Włoskiej; Dywizja Afrykańska została kompletnie zniszczona podczas walk w Afryce w czasie II wojny światowej.

Muzułmanie byli członkami Włoskiej Partii Faszystowskiej poprzez "Associazione Musulmana del Littorio" ("Muzułmańskie Stowarzyszenie Liktora"). Stowarzyszenie głównie operowało na terenie Libii. Podczas kolejnej wizyty Mussoliniego w Libii, w marcu 1937 roku, il Duce odwiedził m.in. Cyrenajkę (którą to uważał za bardzo ważne rzymskie terytorium w przeszłości), a także Cyrenę. 16 marca, kończąc swoją wizytę w Libii, podczas wjazdu do Tripoli, Mussoliniego powitały oddziały libijskie a także "Gioventù Araba del Littorio" ("Arabska Młodzież Liktora"), które to odśpiewały w języku arabskim Giovinezzę a także "...Rzymu synami jesteśmy, starożytnymi legionistami." Na koniec wizyty, podczas ceremonii "jedności pomiędzy Libią a państwem włoskim", Berberyjski przywódca, Yusuf Cherbisc, obdarował Mussoliniego starożytnym artefaktem Jemeńskim - Mieczem Islamu z dedykacją słowną: "W imieniu żołnierzy a także Muzułmanów Libii, dumnych z bycia synami faszystowskich Włoch"..

Sytuacja Żydów Włoskich pod rządami Mussoliniego zmieniała się stopniowo od wzrostu negatywnych wpływów Hitlera na politykę i poglądy osobiste il Duce. Do późnych lat 30-tych dwudziestego wieku, mniejszość Żydowska we Włoszech nie miała się czego obawiać; słowami Mussoliniego: "Żydzi Włoscy żyją tu od czasów Królów Rzymu" (odniesienie do Benè Romì) a także iż owi [Żydzi - przyp.] "powinni pozostać nienaruszeni". Żydzi byli także członkami Partii Faszystowskiej a kilku zajmowało prominentne pozycje w rządzie Mussoliniego jak np. minister Ettore Ovazza, który w 1935 roku ufundował gazetę dla faszystowskich Żydów La Nostra Bandiera.

W 1932 roku, ukazała się "Doktryna faszyzmu" Mussoliniego. Il Duce pisał w niej na temat ras:

"Nie rasa, ani geograficznie określony region, ale to ludzie historycznie zachowywali własne istnienie; wielu różnych zjednoczonych w idei i napojonych wolą życia, wolą siły, samoświadomości, charakteru."

Kiedy w 1933 roku, Niemiecko-Żydowski reporter, Emil Ludwig, zapytał Mussoliniego o jego pogląd na kwestie rasy, il Duce odpowiedział:

"Rasa? To jest uczucie, a nie rzeczywistość: dziewięćdziesiąt-pięć procent, co najmniej, to uczucie. Nic mnie nigdy nie przekona do tego, że czyste biologicznie rasy nadal istnieją. Wystarczająco zabawne, nikt kto głosił "szlachetność" rasy Teutońskiej nie był sam Teutonem. Gobineau był Francuzem, Chamberlain, Anglikiem; Woltmann, Żydem; Lapouge, kolejny Francuz. (...) Duma narodowa nie potrzebuje lekarstwa w kwestiach rasy."

Podczas przemowy w 1934 roku do tysięcy Włochów w Bari, Mussolini stwierdził na temat Niemieckiego rasizmu (była to także odpowiedź na obwieszczenie wyników badań eugeniki nazistowskiej, po których stwierdzono ze "Włosi są rasą pół-negroidalną"):

"Trzydzieści wieków historii pozwalam nam patrzeć z wielką żałością na niektóre doktryny, które są wykładane za Alpami przez tych, których potomkowie byli analfabetami kiedy Rzym miał Cezara, Wirgiliusza i Augusta."

Pod koniec lat 30-tych pod wpływem Niemiec nazistowskich faszyzm został uzupełniony o ideę antysemicką i rasistowską. Nowe koncepcje zostały przeszczepione na grunt włoski za sprawą "Manifestu Rasy" ("Manifesto della razza") z 14 lipca 1938r. Wynikało z niego, czysto biologiczne pojęcie rasy, jako tworu pozareligijnego i pozafilozoficznego. W związku z tym Włosi różnią się od innych narodów nie tylko językiem, kulturą, historią, ale także wyglądem i przynależnością do rasy aryjskiej o cechach nordyckich. Dokument (będący praktycznie kopią Ustaw norymberskich) podkreślał odróżnienie Europejczyków zachodnich od wschodnich oraz Afrykanów i Żydów, którzy tworzą ludność niezasymilowaną pochodzenia pozaeuropejskiego. Włoscy Żydzi zostali pozbawieni obywatelstwa a także zabroniono im pełnić ważnych funkcji państwowych. Teoria rasistowska była wyraźną ingerencją nazizmu w doktrynę faszystowską gdzie owa ingerencja spotkała się z wielkim rozczarowaniem i żalem pośród większości włoskiego społeczeństwa a także samych faszystów, stan sytuacji oddaje list wysłany przez papieża Piusa XII do Mussoliniego (w którym to papież protestuje przeciwko nowo wprowadzonym prawom rasowym) a także wypowiedź samego il Duce z sierpnia 1939:

"Zdaję sobie sprawę i wszyscy to mi mówią, że nasz kraj nie chce mieć nic wspólnego z Niemcami."

Jakkolwiek ustawa rasowa wstrząsnęła środowiskiem faszystów Włoskich, tak dziś uważa się iż Mussolini zgodził się na wydanie owego dokumentu kierując się przy tym chłodną kalkulacją, było to posunięcie czysto taktyczne aby polepszyć (nadszarpnięte) relacje pomiędzy faszystowskimi Włochami a nazistowskimi Niemcami (ważnym partnerem gospodarczo-militarnym). W grudniu 1943 roku, Mussolini wyspowiadał się Bruno Spampanato co pozwala przypuszczać iż do końca życia żałował "Manifestu Rasy":

"Manifest Rasy mógł zostać uniknięty. Owy zajmował się zawiłą nauką kilku nauczycieli i dziennikarzy, skrupulatny Niemiecki esej przetłumaczony na zły Włoski. Daleki światopoglądowo od tego co mówiłem, pisałem i podpisywałem w tym temacie. Sugeruję abyś sprawdził stare numery Il Popolo d'Italia. Z tego powodu jestem daleki od akceptacji mitu (Alfreda) Rosenberga."