skamieniałość Dickinsonia costata

Fauna ediakarańska (ang. Ediacaran IPA: [ˌiːdɪˈækəɹən], wcześniej fauna wendu) – zespół wymarłych organizmów okresu ediakaru, reprezentujących najstarsze znane organizmy wielokomórkowe. Pojawiły się one wkrótce po "odwilży" epoki lodowcowej okresu kriogeńskiego, i w większości zniknęły tuż przed gwałtownym wzrostem bioróżnorodności znanym jako eksplozja kambryjska, z którego to okresu pochodzą najstarsze skamieniałości organizmów o planach budowy podobnych do tych, które cechują współcześnie żyjące organizmy zwierzęce. Różnorodność fauny ediakarańskiej w niewielkim stopniu przypomina nowe schematy budowy późniejszych organizmów: były to nowe, całkiem odrębne formy organizmów kambryjskich które zdominowały zapis kopalny ediakaru.

Organizmy ediakarańskie po raz pierwszy pojawiły się około 610 milionów lat temu i pozostawały w rozkwicie do początku kambru 542 milionów lat temu, kiedy z zapisu kopalnego zniknęły ich charakterystyczne (zespoły) skamieniałości. Najmłodsze skamieniałości nie są spotykane później niż u schyłku ediakaru, pozostawiając zaledwie fragmenty wcześniej kwitnących ekosystemów, o ile cokolwiek, i tylko rzadkie skamieniałości mogące przynależeć do form które przeżyły znajdywano w warstwach tak młodych jak środkowy kambr (510-500 milionów lat temu). Sformułowano liczne hipotezy tłumaczące to zniknięcie, w tym hipotezę braku zapisu kopalnego (preservation bias), zmianę środowiska, pojawienie się drapieżnictwa i konkurencji z innymi organizmami.

Niektóre ediakarańskie organizmy mogły być blisko spokrewnione z grupami, które później osiągnęły znaczącą pozycję; przykładowo Kimberella wykazuje pewne podobieństwa do mięczaków, a u innych organizmów występuje symetria dwuboczna, cecha charakterystyczna dla podkrólestwa zwierząt dwubocznie symetrycznych – olbrzymiego taksonu obejmującego większość królestwa zwierząt. Skamieniałe ślady ryjących, przypominających robaki organizmów prawdopodobnie również zostawiły zwierzęta dwubocznie symetryczne. Jednak większość niemikroskopowych skamieniałości różni się morfologicznie od późniejszych form życia, i przypomina dyski, torby wypełnione mułem oraz pikowane materace. Klasyfikacja jest trudna, a przypisanie niektórych gatunków nawet na poziomie królestwa – zwierząt, grzybów, protistów lub innego – niepewne: paleontolog Adolf Seilacher uzyskał nawet poparcie dla idei oddzielnego królestwa Vendobionta (teraz zwanego Vendozoa). Ich dziwne kształty oraz pozorny brak podobieństwa do późniejszych organizmów spowodowały, że niektórzy uznali je za "nieudany eksperyment" wielokomórkowego życia i uważali, że późniejsze wielokomórkowe formy życia niezależnie wyewoluowały ponownie z innych organizmów jednokomórkowych.

Historia

Pierwszymi odkrytymi skamieniałościami fauny ediakarańskiej były dyskokształtne Aspidella terranovica, odkryte w 1868 roku. Ich odkrywca, A. Murray, geodeta i geolog, uznał te skamieniałości za pomocne w ustaleniu wieku skał okolic Nowej Fundlandii. Jednak, jako że warstwa, w której się znajdowały, leżała poniżej "Primordial Strata" (czyli kambryjskich)), uważanych wówczas za zawierające pierwsze ślady życia, zajęło cztery lata zanim ktoś (Elkanah Billings) odważył się wysunąć hipotezę, że mogą to być skamieniałości organizmów żywych. Ich prosty kształt był powodem, dla którego współcześni Billingsowi odrzucili jego propozycję i uznali skamieniałości za struktury powstałe skutek ucieczki gazu, nieorganiczne konkrecje lub nawet sztuczki, spłatane przez złośliwego Boga, aby odwieść ludzi od wiary. Nie znano wówczas podobnych struktur z żadnego innego miejsca na świecie, a jednostronna debata wkrótce została zapomniana. W 1933 roku Gürich odkrył skamieniałości w Namibii, ale pogląd o kambryjskich początkach życia sprawił, ze przypisano je do kambru i nie powiązano ich z Aspidella. W 1946 Reg Sprigg odnotował obecność skamieniałości "meduz" w skałach australijskich Wzgórz Ediacara w Górach Flindersa, ale w owym czasie skały te datowano na wczesny kambr, i mimo pewnego zainteresowania odkryciem nie zyskało ono należytej uwagi.

Dopiero w wyniku brytyjskiego odkrycia ikony fauny ediakarańskiej – Charnii w 1957 zaczęto poważnie rozważać możliwość, że skamieniałości ediakarańskie zawierają ślady życia. Tę przypominającą kształtem liść paproci skamieniałość odkryto w angielskim lesie Charnwood Forest, a dzięki szczegółowym mapom geologicznym British Geological Survey nie było wątpliwości, że te skamieniałości znajdują się w skałach prekambryjskich. W końcu paleontolog Martin Glaessner zauważył związek między tym i wcześniejszymi odkryciami, a połączenie poprawionego datowania istniejących okazów i nowa energia w poszukiwaniach spowodowały, że odkryto wiele innych przypadków.

Jednak wszytkie okazy odkryte przed 1967 znajdowały się w gruboziarnistym piaskowcu, w którym nie zachowały się drobne szczegóły, co utrudniało interpretację znalezisk. Dokonane przez S.B. Misra odkrycie sfosfolizowanych warstw wulkanicznego popiołu („łóżek” popiołu) w zbiorze skamieniałości w Mistaken Point w Nowej Fundlandii zmieniło to diametralnie, ponieważ delikatne szczegóły zachowane w drobnoziarnistym popiele, umożliwiły opisanie cech które były wcześniej niewidoczne. Kiepska komunikacja połączona z problemami z korelacją globalnie różnych formacji, prowadziły do nadmiaru różnych nazw na faunę. W 1960 francuską nazwę "Ediacarien" – pochodzącą od wzgórz Ediacara w południowej Australii, które z kolei zostały nazwane od aborygeńskiego „diyakra” (oznaczającego obecność wody) – dodano do konkurencyjnych form "Sinian" i "Verdian" dla oznaczenia bezpośrednio prekambryjskich skał. Nazw tych używano również względem organizmów żywych. "Ediacaran" i "Ediacarian" były później zastosowane jako nazwa epoki geologicznej i odpowiadających jej skał. W marcu 2004 Międzynarodowa Unia Nauk Geologicznych (IUGS) zakończyła niespójność, formalnie nazywając końcowy okres Neoproterozoiku, od australijskich wzgórz "ediakariańskim".