Felicjan Zach - Polski Serwis Naukowy

Felicjan Zach - obraz autorstwa Viktora Madarásza.

Felicjan Zach (węg. Felicián Záh) (zm. 17 kwietnia 1330 w Wyszehradzie) - magnat węgierski, palatyn hrabiego trenczyńskiego i wojewody transylwańskiego Mateusza Csáka.

Życiorys

Relacje z królem węgierskim

W 1308 uczestniczył w spotkaniu nuncjusza papieskiego Gentilisa z magnatem węgierskim Mateuszem Csákiem. W tym czasie należał do grona zwolenników przeciwnego królowi magnata. Mimo klęski Csáka w bitwie pod Rozgony Zach nie przeszedł na stronę króla, za co został pozbawiony majątku. W 1315 Felicjan wstąpił ostatecznie w służbę króla węgierskiego Karola Roberta, aby odzyskać utracone dobra. Wkrótce trafił do grona zaufabych dworzan i zyskał tytuł kasztelana zamku Sempte. Miał wolny dostęp na królewski dwór, zaś jego córka Klara należała do dam dworu królowej Elżbiety Łokietkówny. Około 1328 został zwolniony z funkcji kasztelana i odsunięty od królewskiego dworu.

Wojewoda (łac. palatinus) – w dzisiejszych czasach w Polsce jest to terenowy organ administracji rządowej w województwie i zwierzchnik zespolonej administracji rządowej na terenie województwa.

Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae – Roczniki, czyli kroniki słynnego Królestwa Polskiego, autorstwa Jana Długosza, zaczęły powstawać już w 1455 roku. Zawarte tu są istotne zbiory wiedzy, z których korzysta wielu historyków. Między innymi na ich podstawie Henryk Sienkiewicz napisał Krzyżaków. Informacje te uzyskiwał Długosz ze źródeł, do których w większości inni kronikarze nie mieli dostępu, ponieważ pełnił on wcześniej dużo ważnych funkcji duchownych, a następnie został pomocnikiem króla Kazimierza Jagiellończyka. Miał przede wszystkim dostęp do dokumentów przechowywanych w kancelarii królewskiej. Z pewnością korzystał z oryginału Kroniki Konfliktu, znał również i uwzględnił relacje krzyżackie. W przypadku bitwy grunwaldzkiej bardzo wiele przejął z opowiadań jej uczestników. Należeli do nich - ojciec i stryj kronikarza, a przede wszystkim kardynał i biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki, długoletni zwierzchnik i protektor Jana Długosza. Zapis kronik kończy się na roku 1480. Pierwsze pełne wydanie ukazało się dopiero w latach 1701-1703.

Zamach na rodzinę królewską

Felicjan, kierując się żądzą władzy postanowił zgładzić rodzinę królewską. 17 kwietnia 1330 wtargnął wraz z synem i służbą na dwór królewski w pobliżu zamku wyszehradzkiego, podczas gdy rodzina królewska jadła obiad. Felicjan ranił króla w rękę, zaś królowa straciła w zamachu cztery palce u prawej ręki i zwana była odtąd Kikutą. Próbował zabić synów królewskich: Ludwika i Andrzeja, został jednak pochwycony przez rycerzy królewskich i zabity na miejscu. Zwłoki Zacha poćwiartowano i rozesłano do większych miast Królestwa Węgierskiego. Motywy zbrodni nie są jasne. Plotki krążące wówczas na terenie Węgier głosiły, że zamach Felicjana miał związek z ówczesnym pobytem królewicza polskiego Kazimierza na Węgrzech. Słynna z urody córka Felicjana Klara miała zostać zgwałcona przez polskiego dynastę. Obecnie uważa się, że zgwałcenie Zachówny nie miało większego związku z zamachem Felicjana na rodzinę królewską.

Elżbieta Łokietkówna (ur. 1305, zm. 29 grudnia 1380 w Budzie) – królewna polska, królowa węgierska, regentka w Polsce w latach 1370-1375, 1376-1377 i 1378-1380 z dynastii Piastów.

Jan Długosz herbu Wieniawa (łac. Ioannes Dlugossius; ur. 1 grudnia 1415 w Brzeźnicy, zm. 19 maja 1480 w Krakowie) – polski historyk, twórca jednego z najwybitniejszych dzieł średniowiecznej historiografii europejskiej, duchowny, geograf, dyplomata; wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka.

Zemsta króla na rodzie Zachów

Za zbrodnię popełnioną przez Felicjana, ród Zachów został doszczętnie wymordowany. Córkę Felicjana Klarę okalaczono i obwożąc ją po kraju zmuszano do wyznania ojcowskiej winy. Druga z córek Zacha Zeba została stracona pod miastem Léva koło Ostrzyhomia, zaś jej mąż Kopay Palásthy zmarł w więzieniu. Synów Zeby i Kopaya wygnano z kraju, zaś jedynego syna Felicjana włóczono przywiązanego do ogona końskiego, dopóki nie umarł. Miesiąc po zamachu sąd urzędników dworskich skazał wszystkich krewnych Felicjana do trzeciego stopnia na śmierć, a dalszych wygnano i skonfiskowano ich dobra materialne.

Kasztelan (łac. castellanus mieszkający w twierdzy; wcześniej komes grodowy, nazwa kasztelan pojawia się od XII w.) – urzędnik lokalny w średniowiecznej Polsce. Zajmował się administracją gospodarczą (ściąganiem danin na rzecz panującego), obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii. Podlegali mu chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz.

Magnat (łac. magnus - wielki) – możnowładca, arystokrata. W klasycznym znaczeniu członek jednego z rodów magnackich (magnaterii, a także w późniejszym okresie posiadaczy tytułów: książąt, hrabiów, baronów, margrabiów czyli markizów), dziedzic tytułów i majątku. Nieliczni szlachcice, zwani magnatami, posiadali olbrzymie majątki, liczące wiele folwarków i tysiące poddanych. Posiadali własne miasta, kilkadziesiąt wsi oraz własne wojsko, ale mieli takie same prawa polityczne jak pozostała część szlachty. Ponadto w okresie I Rzeczypospolitej jedyny stosowany tytuł to tytuł księcia noszony tradycyjnie przez potomków rodów kniaziów litewskich. Posiadanie tego tytułu nie wiązało się jednak ze specjalnymi prawami, ani nawet nie oznaczało uznania za magnata, jeśli dana osoba nie posiadała odpowiednich dóbr — przykład to historia rodu Czartoryskich, który wcześnie podupadł i pomimo dziedzicznego tytułu książęcego nie był uznawany za magnacki aż do czasu, kiedy August II Mocny nadał tej rodzinie wielkie dobra, tak że stała się ona bogata i potężna. Niektórzy magnaci otrzymywali od cudzoziemskich władców tamtejsze tytuły, ale w Polsce ich nie używali. Dopiero po rozbiorach wśród polskich rodów magnackich upowszechniło się używanie tytułów nadawanych przez władców państw zaborczych.

Niekiedy krewni Felicjana są błędnie uważani za protoplastów rodu Amadejów. Wynika to z błędnej identyfikacji Felicjana Zacha z innym magnatem węgierskim Amadejem Abą.

Bibliografia

Źródła

Długosz J., Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, ISBN 978-83-01-16072-2, s. 185-189 i przyp. 29-51.

Opracowania

Semkowicz W., O pochodzeniu i rozsiedleniu rodu Amadejów w Polsce [w:] Semkowicz W. (red.), Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R.5 1912 nr 9-10, Towarzystwo Heraldyczne, Lwów 1912, s. 139-143.

Sroka S. A., Zamach Felicjana Zacha w świetle najnowszej historiografii węgierskiej [w:] Kuczyński S. K. (red.), Studia źródłoznawcze, t. XLIV, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2007, ISBN 83-7181-427-5, s. 149-154.

Śliwiński J., Mariaże Kazimierza Wielkiego. Studium z zakresu obyczajowości i etyki dwor królewskiego w Polsce XIV wieku, Wydawnictwa Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie, Olsztyn 1987, ISBN 83-85010-28-9, s. 140-146.