Ten artykuł dotyczy mitycznego ptaka. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Śmierć feniksa gorejącego w płomieniach, Aberdeen Bestiary.

Feniks. Ilustracja z dewizą Rinasce piu gloriosa ("Odrodzi się jeszcze wspanialszy").

Feniks (gr. φοίνιξ (foinix), łac. phoenix) − mityczny ptak, uznawany za symbol Słońca oraz wiecznego odradzania się życia.

Feniks w literaturze historycznej

Herodot

Był znany wszystkim pisarzom starożytności klasycznej, poczynając już od Herodota, który jednak podawał jego istnienie w wątpliwość. Opisywał jednak związane z nim legendy. Feniks miał mieć wielkość i wygląd orła ze złoto – czerwonym upierzeniem. Przybywał do Egiptu z Arabii co 500 lat, przynosząc w kuli mirry szczątki swego poprzednika, którego składał na ołtarzu słońca w Heliopolis.

Filozof grecki nieznanego autorstwa

Wedle książki feniks miał przylatywać z Indii, skąd po 500 latach życia udawał się do Lasu Lebannon, gdzie "kąpał skrzydła w zapachu". Następnie leciał do Egiptu, gdzie na ołtarzu słońca w Heliopolis, w miesiącu Adar kapłani przygotowywali specjalny stos, na którym się spalał i zmartwychwstawał po 3 dniach.

Owidiusz

Według Owidiusza miał się żywić kroplami kadzidła i sokami kardamonu, zaś po 500 latach życia budował gniazdo wypełnione korą kasji, kolcami nardu, żółtą mirrą i cynamonem, następnie zaś umierał i odradzał się sam z siebie, zaś gniazdo zanosił do miasta Hyperion, ponownie na ołtarz poświęcony słońcu.

Pliniusz Starszy

Wedle Pliniusza ma świecie miał być tylko jeden feniks. Jego ubarwienie było purpurowe ze złotą głową oraz niebiesko – różowym ogonem. Na głowie dodatkowo posiadał grzebień z piór. Żyć miał 540 lat, potem zaś budował gniazdo z wonności i przypraw, w którym ginął. Z kości i szpiku odradzał się najpierw w czerwia, który przemieniał się w pisklę i ostatecznie w nowego ptaka feniksa. Gniazdo z resztkami poprzednika zanosił wedle Pliniusza do Miasta Słońca nieopodal Panchai.

Laktancjusz

Laktancjusz napisał cały poemat o ptaku feniksie. Ponad istniejące opisy dodaje, iż ptak mieszkał w dalekiej, przepięknej krainie, gdzie co rano pił 4 razy wodę ze strumienia życia i machał skrzydłami witając Febusa (słońce). Po 1000 latach życia wybierał się do Syrii, gdzie na drzewie palmowym budował sobie grób z soczystych ziół, akantu i mirry. Tam, śpiewając pieśni pogrzebowe, spalał się, a następnie przybierał postać jakby nasionka, następnie jajka, w końcu zaś dorosłego ptaka. Był złoto – czerwony, z ogonem żółtym z kropkami purpury, dziobem białym ze szmaragdowym połyskiem, oczami szafirowymi, pazurami różowymi i złotymi łuskami na nogach.

Izydor z Sewilli

Do istniejących opisów, Izydor z Sewilli dodaje, iż ptak po zbudowaniu stosu z gałęzi i przypraw czeka na wschód słońca. Jego promienie zapalają gniazdo, feniks zaś roznieca je machając skrzydłami i tak spala się i odradza z popiołów.

Bartłomiej Anglik

Podaje, iż feniks mógł żyć 300 lub 500 lat, zaś jego odrodzenie trwać miało 3 dni, pierwszego dnia powstawał robak o zapachu słodszym niż róża i każdy inny kwiat, drugiego pisklę, trzeciego przekształcało się w dorosłego feniksa.

Według różnych innych autorów feniks miał żyć od 300, poprzez 340, 500, 540, 1000 aż do 1461 lat. Był bezpłciowy, ponieważ rozmnażał się sam z siebie. Jego kolorystyka różni się niekiedy, jednak zwykle przeważa barwa złota i purpurowa. Zazwyczaj budował gniazdo lub stos z przypraw i gałązek wonnych roślin, w którym umierał lub spalał się, a następnie odradzał. Związany był z kultem słonecznym, toteż zazwyczaj legendy opowiadały, iż zanosił gniazdo lub szczątki swego poprzednika do świątyni słońca w Egipcie. Przez autorów chrześcijańskich był przyrównywany do Chrystusa, gdyż miał zdolność zmartwychwstawania. W wielu mitologiach można znaleźć ptaki podobne feniksowi zarówno w opisie i charakterystyce, jak i konotacji ze słońcem.

Według niektórych to greckie podanie jest być może związane ze świętą egipską czaplą, która jest symbolem wiecznie się odradzającego wschodzącego Słońca. Jej złote i purpurowe upierzenie symbolizowało wschód Słońca w Egipcie.

Feniks najczęściej był portretowany na tle Słońca ze skrzydłami wzniesionymi do lotu.

Podobno Feniks siadał tylko na paulowni cesarskiej, bo to drzewo posiada zdolność odradzania się ze ściętego pnia.