Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Panorama Filadelfii nocą

Filadelfia (wymowa: /ˌfɪləˈdɛlfiə/)) (ang. Philadelphia) – miasto na północno-wschodnim wybrzeżu USA, w stanie Pensylwania, u ujścia rzeki Delaware do Atlantyku. Największe pod względem liczby ludności miasto w Pensylwanii i szóste w kraju.

Zgodnie z danymi z 2008 roku w Filadelfii mieszka ponad 1,4 mln osób, a w zespole miejskim określanym jako Delaware Valley powyżej 5,8 mln (5. miejsce w kraju). Miasto jest również siedzibą hrabstwa Filadelfia, którego granice pokrywają się z obecnymi granicami miasta. Miasto posiada dwie, używane potocznie, nazwy: Philly i The City of Brotherly Love (Miasto braterskiej miłości). Nazwa miasta pochodzi z greki – "Φιλαδέλφεια" – i oznacza braterską miłość (philos – "kochany, przyjaciel, kochający"; adelphos – "brat").

Będąca ośrodkiem handlowym, edukacyjnym i kulturowym Filadelfia była niegdyś drugim po Londynie miastem w Imperium Brytyjskim i centrum geograficzno-politycznym pierwotnych trzynastu kolonii. Duży wkład w rozwój miasta miała działalność Benjamina Franklina. Powstało tu wiele idei związanych z rewolucją i niepodległością Stanów Zjednoczonych. Było to również największe miasto USA i jego pierwsza stolica, aż do utworzenia Waszyngtonu.

Historia

Przed przybyciem Europejczyków na te tereny w regionie tym żyli Delawarowie, którzy utworzyli tu małą wioskę Shackamaxon.

Europejczycy przybyli do doliny rzeki Delaware na początku XVII wieku. Pierwsze osady zostały założone przez Holendrów, Brytyjczyków i Szwedów. Po pierwszej szwedzkiej ekspedycji do Ameryki Północnej w 1637 roku uzyskali oni kontrolę nad południowo-wschodnią Pensylwanią, a także nad dzisiejszymi Delaware i Maryland. W 1644 roku Nowa Szwecja została wsparta przez plemię Susquehanna podczas ich nieudanej próby wyparcia Brytyjczyków z Maryland. 11 lat później Holendrzy wysłali armię do doliny Delaware i formalnie przejęli władzę nad tą kolonią, jednak szwedzcy i fińscy osadnicy posiadali własną policję i sądownictwo, wyznawali swoją wiarę i uprawiali tutejsze ziemie. Brytyjczycy podbili te ziemie w latach 1663 – 1664, lecz sytuacja nie zmieniła się aż do założenia w 1682 roku przez Williama Penna Pensylwanii.

W 1681 r. podczas częściowej spłaty długu, Karol II Stuart nadał Williamowi Pennowi specjalną kartę, dzięki której mógł on założyć kolonię Pensylwania. Wbrew zapisom w dokumencie Penn odkupił ziemię od plemienia Delawarów, aby zapewnić pokój dla swojej kolonii. Zgodnie z lokalną legendą Penn zawarł pakt o przyjaźni z przywódcą Delawarów, Tammany'm, pod wiązem rosnącym w indiańskiej osadzie Shackamaxon. Jako członek kwakrów, Penn przeżył prześladowania religijne, chciał więc utworzyć swoją kolonię jako miejsce tolerancji religijnej.

Penn zaplanował założenie miasta nad rzeką Delaware, które miałoby służyć jako port i ośrodek administracyjny. Mając nadzieję, że Filadelfia będzie miała charakter małego, rolniczego miasteczka na wzór angielskich, rozplanował swoje miasto według systemu hippodamejskiego, które miało być otoczone ogrodami i sadami. Mieszkańcy jednak nie poddali się jego wizji. Przed ostatnim przybyciem Penna do Filadelfii, nadał on, w 1701 r. mu prawa miejskie. W niedługim czasie po tym wydarzeniu stało się ono ważnym ośrodkiem handlowym, z dość dobrymi warunkami do życia jak na połowę XVIII wieku. Benjamin Franklin, jeden z wiodących mieszkańców w tym czasie, pomógł w rozwoju usług dla ludności, m.in. w wybudowaniu pierwszego w amerykańskich koloniach szpitala.

Dzięki swojemu znaczeniu i położeniu w środkowej części trzynastu kolonii, Filadelfia stała się naturalnym ośrodkiem amerykańskiej rewolucji. Odbyły się tu: pierwszy kongres kontynentalny, drugi kongres kontynentalny, na którym uchwalono Deklarację niepodległości Stanów Zjednoczonych i kongres konstytucyjny. Podczas kampanii filadelfijskiej w mieście i jego okolicach odbyło się wiele bitew między wojskami brytyjskimi i amerykańskimi. Stała się ona w latach 90. XVIII wieku pierwszą stolicą USA. W 1793 r. największa w historii tego kraju epidemia żółtej febry zabiła 5 tys. osób, czyli 10% ówczesnej populacji miasta.

Rząd krajowy opuścił Filadelfię w latach 1799 – 1800, lecz miasto pozostało największym w ówczesnym USA, znanym jako ośrodek finansów i kultury. W niedługim czasie, pod względem liczby mieszkańców, miasto zostało wyprzedzone przez Nowy Jork, jednak dzięki budowie dróg, kanałów i linii kolejowych stało się największym ośrodkiem przemysłu w Stanach Zjednoczonych. Przez cały XIX wiek rozwijały się tu liczne firmy, jednak najwięcej zakładów działało w branży tekstylnej. Do początków XX wieku największymi korporacjami w mieście były: Baldwin Locomotive Works, Wiliam Cramp and Sons Ship and Engine Building Company i Pennsylvania Railroad. Imigranci, głównie Niemcy i Irlandczycy, licznie osiedlali się w mieście i jego okolicach. W wyniku znacznego wzrostu liczby mieszkańców w 1854 r. zatwierdzono obszar granic miasta równoznaczny z granicami hrabstwa Philadelphia. W drugiej połowie XIX wieku do Filadelfii zaczęli przybywać mieszkańcy Rosji, Europy Wschodniej i Włoch, a także Afroamerykanie z południowej części kraju.

Przez cały wiek wiek XX Filadelfia była uważana za miasto skorumpowane, lecz jednocześnie zadowolone, z mieszkańcami zakorzenionymi w przekonaniach Partii Republikańskiej. W latach 20. publiczne lekceważenie prohibicji, przemoc mafijna i zamieszanie się policji w nielegalną działalność doprowadził do mianowania Smedleya Butlera na stanowisko dyrektora ochrony publicznej, lecz polityczna presja zapobiegła wprowadzenia odpowiednich przepisów, umożliwiających zwalczenie przestępczości i korupcji.

Ludność miasta osiągnęła maksymalny pułap ponad 2 mln mieszkańców w latach 50. W późniejszym czasie zaczęło się tzw. white flight, czyli przeprowadzka białej ludności na przedmieścia. Obecnie dzielnice, takie jak Center City i University City podlegają rewitalizacji. Po przeprowadzce, bądź bankructwie, dużej części zakładów przemysłowych w Filadelfii, miasto stało się atrakcyjne dla sektora usług, z których najprężniej rozwija się turystyka.

Geografia

Topografia

Zdjęcie satelitarne Filadelfii. W środkowej części widoczna rzeka Delaware

Filadelfia jest położona na 40° 00′ N 75° 09′ W. Według spisu powszechnego, powierzchnia miasta wynosi 369,3 km², z czego 349,9 km² to ląd a 19,7 km² to wody. 5,29% ogólnej powierzchni miasta zajmują wody. Główne cieki wodne to: Delaware, Schuylkill, Cobbs, Wissahickon i Pennypack.

Najniżej położonym punktem jest brzeg morza, natomiast najwyższym punktem jest Chestnut Hill, wznoszący się na wysokość 136 m n.p.m.

Miasto położone jest na granicy Niziny Atlantyckiej i płaskowyżu Piedmont. Niegdysiejsze wodospady East Falls, położone na rzece Schuylkill zniknęły, po budowie tamy Fairmount.

Filadelfia jest stolicą hrabstwa Philadelphia. Sąsiaduje ono z hrabstwami: Montgomery od północy, Bucks od północnego wschodu, Burlington, stan New Jersey, od wschodu, Camden, stan New Jersey, od południowego wschodu, Gloucester, stan New Jersey, od południa i Delaware od zachodu.

Klimat

Filadelfia jest położona przy północnej granicy klimatu podzwrotnikowego, morskiego. Lata są zazwyczaj gorące i duszne, jesień i wiosna łagodne, a zimy chłodne. Średni roczny opad śniegu wynosi 534 mm. Opady deszczu są rozłożone równomiernie przez cały rok, średnio od dziewięciu do jedenastu deszczowych dni w miesiącu. Całoroczna średnia wynosi 1068 mm.

Najniższą temperaturę zanotowano 9 lipca 1934 r.: -24 °C, kiedy to temperatura zimą rzadko spada poniżej -18 °C. Rekordowo najwyższą temperaturę zanotowano 7 sierpnia 1918 r.: 41 °C.

Wygląd miasta

Dzielnice

Zapoznaj się również z: Dzielnice Filadelfii

Filadelfia jest podzielona na kilka większych dzielnic (North, Northeast, Northwest, West, South i Southwest) okalających Center City, czyli pierwotny obszar miasta przed zwiększeniem go w 1854 roku.

Każda z tych dzielnic jest podzielona na mniejsze osiedla, których obszar pokrywa się z granicami byłych gmin i miejscowości dawnego hrabstwa Philadelphia. Pozostałe zostały wyodrębnione ze względu na odmienność etniczną, religijną, kulturalną lub gospodarczą.

Architektura

Zapoznaj się również z: Lista najwyższych budynków w Filadelfii

Independence Hall, przykład architektury georgiańskiej w Filadelfii

Widok na dzielnice mieszkalne w zachodniej części miasta, gdzie dominują tzw. row house'y

Historia architektury w Filadelfii sięga czasów kolonialnych i jest mieszanką różnorodnych stylów. Najwcześniejszymi budowlami były drewniane domy, lecz ceglane struktury pojawiły się już około początku XVIII wieku. Przez to stulecie filadelfijskie budownictwo zostało zdominowane przez styl georgiański (np. Independence Hall).

Na początku XIX wieku budownictwo zostało zdominowane przez style Federal i greckiego odrodzenia, gdzie głównymi architektami byli: Benjamin Latrobe, William Strickland, John Haviland, John Notman, Thomas U. Walter i Samuel Sloan. Frank Furness jest uważany za największego architekta Filadelfii, tworzącego w drugiej połowie XIX wieku. W 1871 roku rozpoczęła się budowa ratusza (Philadelphia City Hall), w stylu drugiego imperium. Pomimo konstrukcji wielu wieżowców ze stali i betonu na początku XX wieku, mierzący 167 metrów wysokości ratusz pozostawał do 1987 roku najwyższym budynkiem miasta.

Od końca lat 80. XX wieku powstaje wiele wieżowców ze szkła i granitu. W 2007 roku Comcast Center stało się najwyższym budynkiem metropolii, wyprzedzając One Liberty Place.

Wizytówką domów w Filadelfii stały się tak zwane row house'y. Pierwsze z nich pojawiły się na początku XIX wieku i od tego czasu budowane były w całych Stanach Zjednoczonych, i znane są jako Philadelphia Rows. Ich wygląd jest również zróżnicowany: od budowanych w stylu wiktoriańskim w północnej Filadelfii do bliźniaczych w zachodniej części miasta. Podczas gdy nowe domy są dość rozproszone po całym mieście, większość budynków mieszkalnych pochodzi najpóźniej z początków XX wieku. Wiek tych budowli nastręcza wielu problemów. Najpoważniejszym z nich jest wiele opuszczonych domów, tak jak w dzielnicy Society Hill, która jest największym skupiskiem XVIII – wiecznej architektury w kraju. Prowadzi się jednak działania mające na celu przywrócenie świetności tym budowlom.