Film polski - Polski Serwis Naukowy

Pomnik Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, Gdynia

Film polski do 1945

Początki

Tablica w Warszawie, w miejscu premiery filmu Antoś po raz pierwszy w Warszawie (1988)

Pola Negri (ok. 1922)

Wśród pionierów kina nie brakuje Polaków. Pierwszymi polskimi realizatorami filmowymi na przeł. XIX i XX w. byli: Kazimierz Prószyński – konstruktor i wynalazca pleografu – kamery i projektora nowocześniejszego niż kinematograf, filmujący krótkie scenki rodzajowe z życia codziennego Warszawy (Ślizgawka w Łazienkach), oraz Bolesław Matuszewski, który realizował krótkie filmy dokumentalne (m.in. "Koronacja cara Mikołaja II" Petersburg 1896 czy wizytę cesarza Wilhelma II w Peterhofie 1897) jako operator firmy Lumiere.

Olaf Lubaszenko, właśc. Olaf Sergiusz Linde-Lubaszenko (ur. 6 grudnia 1968 r. we Wrocławiu) – polski aktor filmowy i teatralny, reżyser i producent, także wokalista i konferansjer. Związany z Teatrem Buffo.
Rysopis - polski film obyczajowy z 1964 roku. Pierwsza część historii o Andrzeju Leszczycu, a także reżyserski debiut fabularny Jerzego Skolimowskiego.

W 1899 powstało w Łodzi przy ul. Piotrkowskiej pierwsze stałe kino w Polsce zwane "Teatrem Żywych Fotografii" (stosowano aparat projekcyjny systemu braci Lumiére).

W 1902 Kazimierz Prószyński realizował krótkie filmy inscenizowane, np. Powrót birbanta i Przygoda dorożkarza – oba z Kazimierzem Junoszą-Stępowskim w roli głównej.

W 1908 powstał pierwszy film fabularny Antoś po raz pierwszy w Warszawie z Antonim Fertnerem w roli głównej. Scenariusz – Antoni Fertner, Jakub Jasiński, Jerzy Meyer, zdjęcia – Jerzy Meyer (premiera 22 października 1908). Z Antosiem Fertnerem nakręcono jeszcze kilka niemych komedii. W tym samym roku (1908) powstał także zaledwie 8-minutowy film Pruska kultura, który jest obecnie najstarszym zachowanym polskim filmem.

Halka – polski film fabularny z 1937 roku, będący filmową inscenizacją opery Stanisława Moniuszki o takim samym tytule, do słów Włodzimierza Wolskiego. Dialogi do filmu napisał Jarosław Iwaszkiewicz.
Znachor - polski film fabularny z 1937 roku. Adaptacja powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza. Znachor okazał się sukcesem kasowym w okresie międzywojennym. W 1938 roku nakręcono drugą część pod tytułem Profesor Wilczur, a w 1939 roku część trzecią Testament profesora Wilczura.

W 1910 w Kownie Władysław Starewicz zrealizował pierwszy w świecie film lalkowy z animacją poklatkową Piękna Lukanida (premiera w 1912 w Moskwie).

Realizatorzy pierwszych filmów sięgali często po popularne dzieła literackie, tworząc ich adaptacje filmowe. Tak powstały filmy Dzieje grzechu (1911), według powieści Stefana Żeromskiego oraz Krwawa dola według Henryka Sienkiewicza.

Przede wszystkim tworzono jednak wówczas melodramaty, a wśród nich: Słodycz grzechu (1914), Niewolnica zmysłów (1914) z debiutującą Polą Negri, Bestia (1917) oraz Carska faworyta (1918).

Wielka droga - polsko-włoski film fabularny z 1946 roku. Film powstał na emigracji - został wyprodukowany przez Ośrodek Kultury i Prasy II Korpusu Polskiego. Wykorzystano materiały dokumentalne z 1939 i późniejszych lat wojny.
Komunizm (. Komunizm oparty był na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu było promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważali, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te uważają za szkodliwe i prowadzące do konfliktów.

W okresie I wojny światowej, po zajęciu Warszawy przez armię niemiecką powstawały propagandowe filmy antycarskie, takie jak Ochrana warszawska i jej tajemnice (1916).

20-lecie międzywojenne

Eugeniusz Bodo (ok. 1940)

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 nastąpił szybki rozwój kinematografii. Znacznie rozwinęła się wówczas sieć kin. W 1921 było ich około 400, a w 1938 liczba ta wzrosła do 807. Najważniejszymi polskimi wytwórniami filmowymi tego okresu były Sfinks, Leo-Film i Falanga.

Kazimierz Junosza-Stępowski (ur. 26 listopada 1880 w Wenecji, zm. 5 lipca 1943 w Warszawie) – jeden z najwybitniejszych polskich aktorów przedwojennego kina.
Moralność Pani Dulskiej – polski film z 1930 roku, wyreżyserowany przez Bolesława Newolina na podstawie dramatu Gabrieli Zapolskiej pod tym samym tytułem. Był to pierwszy polski film dźwiękowy.

W okresie kina niemego większość produkowanych filmów była adaptacjami dzieł rodzimej literatury. Były to między innymi Mogiła nieznanego żołnierza (1927) i Pan Tadeusz (1928) w reżyserii Ryszarda Ordyńskiego, Ziemia Obiecana (1927) Aleksandra Hertza oraz Przedwiośnie (1928) Henryka Szaro.

W 1930 powstał pierwszy polski film dźwiękowy – Moralność Pani Dulskiej w reżyserii Bolesława Newolina, który rozpoczął epokę kina dźwiękowego w Polsce. Podobnie jak w czasch filmu niemego, znaczną część polskich filmów stanowiły ekranizacje literatury. Spośród filmów tego okresu na uwagę zasługują melodramaty: Znachor (1937) Michała Waszyńskiego, Ordynat Michorowski (1937) Henryka Szaro oraz Trędowata (1936), Halka (1937) oraz Wrzos (1938) Juliusza Gardana.

Jerzy Kawalerowicz (ur. 19 stycznia 1922 w Gwoźdźcu koło Kołomyi na Ukrainie, zm. 27 grudnia 2007 w Warszawie) – polski reżyser i scenarzysta ormiańskiego pochodzenia, poseł na Sejm PRL (1985-1989).
To my, rugbiści – film dokumentalny produkcji polskiej, jego premiera odbyła się 12 grudnia 2000 roku. Obraz wyreżyserował Sylwester Latkowski. Dokument został poświęcony historii grupy kibiców - szalikowców zespołu piłkarskiego Arki Gdynia, którzy założyli zespół rugby, a następnie zdobyli w tej dyscyplinie tytuł Mistrza Polski. W filmie wystąpili: Jakub Szymański, Jacek Wojaczek, Dariusz Komisarczuk i Zbigniew Rybak.

Oprócz melodramatów powstawało wtedy wiele filmów historyczno-kostiumowych, z których najbardziej znane były Pan Twardowski (1936) Henryka Szaro, Wierna rzeka (1936) Leopolda Buczkowskiego, oraz Barbara Radziwiłłówna (1936) i Kościuszko pod Racławicami (1938) Józefa Lejtesa.

Ważnymi dziełami o głębszych walorach artystycznych były też filmy Młody Las, Dziewczęta z Nowolipek (1937) oraz Granica (1938) Józefa Lejtesa.

Kategorię "film nieanglojęzyczny" wprowadzono po raz pierwszy do 29. edycji Nagród Akademii Filmowej, której ceremonia odbyła się w 1957 roku. Wcześniej, na przełomie lat 1948-1956, ośmiokrotnie nagrodzono filmy zagraniczne Oscarem honorowym lub specjalnym. Statuetka wręczana jest zawsze reżyserowi, aczkolwiek za oficjalnego zdobywcę nagrody uznaje się kraj, z którego pochodzi zwycięski film.
Leon Trystan właśc. Chaim Lejb Wagman (ur. ok. 1900, zm. 1941) - polski reżyser filmowy, aktor, scenarzysta, jak również krytyk i teoretyk filmu. Jako aktor używał pseudonimu Bagrationi.

Okres międzywojenny jest także okresem powstawania licznych komedii, głównie muzycznych oraz fars, takich jak: Jadzia (1936) Mieczysława Krawicza, Ada to nie wypada (1936) oraz Zapomniana melodia (1938) Konrada Toma, czy Piętro wyżej (1937) Leona Trystana.

W latach 1929–1934 doszło do ukształtowania się ruchu filmowego, którego uczestnicy skupili się wokół Stowarzyszenia Miłośników Filmu Artystycznego "Start" i Spółdzielni Autorów Filmowych. Celem tego ruchu była walka o film "użyteczny społecznie". Realizowali oni filmy dokumentalne (m.in. Droga młodych Aleksandra Forda, Trzy etiudy Chopina Eugeniusza Cękalskiego) oraz fabularne (m.in. Strachy Cękalskiego i Karola Szołowskiego).

Polska szkoła filmowa – nazwa nadana przez francuskich krytyków filmowych kierunkowi polskiego kina, rozwijającego się w latach 1955–1965. Charakteryzował się on inspiracjami włoskim neorealizmem, analizowaniem skutków II wojny światowej oraz charakterystyką indywidualnych postaw i polskich mitów narodowych.
Przypadek (ang. Blind Chance, niem. Der Zufall möglicherweise) – dramat psychologiczno-polityczny produkcji polskiej z 1981 roku, w reżyserii Krzysztofa Kieślowskiego.

W okresie międzywojennym status gwiazd filmowych posiadali tacy aktorzy jak: Adolf Dymsza, Eugeniusz Bodo, Jadwiga Smosarska, Kazimierz Junosza-Stępowski, Ina Benita, Aleksander Żabczyński i inni. W Stanach Zjednoczonych międzynarodową karierę robiła wówczas Pola Negri (Apolonia Chałupiec).

II wojna światowa

Powstanie warszawskie w filmie dok. z 1944

Po wybuchu II wojny światowej polski przemysł filmowy przestał istnieć.

Wojna domowa – konflikt zbrojny, w którym stronami są obywatele jednego państwa, plemienia, grupy etnicznej. Wojna domowa jest częstą przyczyną osłabienia państwa czy plemienia. Jest rodzajem wojny.
Sztos – polski film fabularny (komedia sensacyjna) w reżyserii Olafa Lubaszenki, wyprodukowany w roku 1997. Część "Sztosu" kręcona była w Pułtusku.

We wrześniu 1939 obronę Warszawy filmowali m.in. Roman Banach, Jerzy Gabryjelski, Stanisław Lipiński, Henryk Vlassak, Jerzy Zarzycki (Kronika oblężonej Warszawy).

Od początku okupacji rozpoczęto akcję bojkotu kin (słynne hasło "Tylko świnie siedzą w kinie"), które okupacyjne władze niemieckie traktowały jako miejsce intensywnej propagandy.

Wielu filmowców znalazło się poza granicami kraju, gdzie głównie przy armiach polskich lub rządzie w Londynie (Biuro Filmowe Ministerstwa Informacji i Dokumentacji) organizowali grupy zdjęciowe:

Festiwal Polskich Filmów Fabularnych - festiwal filmowy, który odbywa się co roku we wrześniu w Gdyni (do 1986 odbywał się w Gdańsku), podczas którego prezentowane są najlepsze polskie filmy fabularne, powstałe w ciągu roku od poprzedniego festiwalu. Główną Nagrodą tego festiwalu są Złote Lwy.
Wilhelm II (ur. 27 stycznia 1859 w Berlinie, zm. 4 czerwca 1941 w Doorn w Holandii) – ostatni niemiecki cesarz i król Prus, przedstawiciel dynastii Hohenzollernów.

od 1940 w Wielkiej Brytanii; (Eugeniusz Cękalski, Stefan Osiecki, Franciszek Ożga),

od 1942 w ZSRR w Armii Andersa (m.in. Michał Waszyński, Stanisław Lipiński, Konrad Tom, Seweryn Steinwurzel) i na jej szlaku; w Iraku, Iranie, Palestynie, Egipcie i we Włoszech (Monte Cassino) – m.in. Kroniki wojenne, czy fabularno-dokumentalny film produkcji polsko - włoskiej Wielka droga z 1946 w reżyserii Michała Waszyńskiego wyprodukowany przez Ośrodek Kultury i Prasy II Korpusu Polskiego.

Na Zachodzie powstały filmy patriotyczne, propagandowe, dokumentalne m.in.:

Józef Lejtes, (ur. 22 listopada 1901 w Warszawie, zm. 27 maja 1983 w Santa Monica w stanie Kalifornia w USA) - reżyser i scenarzysta filmowy, najwybitniejszy twórca polskiego kina okresu przedwojennego.
Królik po berlińsku (ang. Rabbit à la Berlin, niem. Mauerhase) – polsko-niemiecki film dokumentalny z 2009 w reżyserii Bartosza Konopki. Nominowany do Oskarów za rok 2009.

Jeszcze Polska nie zginęła – reż. Franciszek Ożga i Zbigniew Jaszcz (1940),

Biały Orzeł (1940),

To jest Polska (1941),

Dziennik polskiego lotnika (1942),

Niedokończona podróż – reż. Eugeniusz Cękalski,

Kraj mojej matki (1943) – reż. Romuald Gantkowski, z udziałem Ewy Curie jako narratorki (z wykorzystaniem kolorowych zdjęć z reportażu Beautiful Poland z 1938–1939),

Polska parada (Polish Parade, 1943) – reż. Michał Waszyński,

Monte Cassino (1944) – reż. Michał Waszyński,

Niezwyciężeni – Idziemy (1944) – scenariusz i montaż Franciszek Ożga,

Wzywamy pana Smitha (Calling Mr Smith, 1943) – Franciszka i Stefan Themersonowie zrealizowali barwny film eksperymentalny.

W 1942 Komenda Główna Armii Krajowej powołała w Biurze Informacji i Propagandy grupę filmową kierowaną przez Antoniego Bohdziewicza w kraju. Powstanie warszawskie filmowali m.in.: Jerzy Zarzycki, Andrzej Ancuta, Stefan Bagiński, Jerzy Gabryjelski, Roman Banach, Seweryn Kruszyński, Henryk Vlassak, Antoni Wawrzyniak (Kroniki z powstania warszawskiego).

Barbara Radziwiłłówna - polski dramat historyczny z czasów Rzeczpospolitej XVI wieku. Historia Barbary Radziwiłłówny i jej romans z królem Zygmuntem Augustem.
Hrabina Cosel – polski 3-odcinkowy miniserial telewizyjny, zrealizowany na podstawie powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego. Serial powstał równocześnie z wersją kinową pod tym samym tytułem.

W 1943 filmowcy, którzy wcześniej pracowali w wytwórniach sowieckich, stworzyli Czołówkę Filmową Wojska Polskiego, realizującą kroniki i filmy dokumentalne (m.in. Przysięgamy ziemi polskiej (1943) i Majdanek cmentarzysko Europy (1944) – reż. Aleksander Ford, Bitwa o Kołobrzeg (1945) – reż. Jerzy Bossak. Po zakończeniu wojny Czołówka stała się pierwszym ośrodkiem produkcji filmowej w kraju.

Kazimierz Prószyński (ur. 4 kwietnia 1875 w Warszawie, zm. 13 marca 1945 w obozie Mauthausen-Gusen) – wynalazca i konstruktor pionierskich aparatów kinematograficznych. Syn Konrada Prószyńskiego.
Złotopolscy – komediowa opera mydlana, emitowana od 3 stycznia 1998 w TVP2 (odcinek pilotowy wyświetlono 23 czerwca 1997) oraz w TVP Polonia z angielskimi napisami. Przedstawia losy dwóch gałęzi rodu Złotopolskich, zapoczątkowanych przez Dionizego Złotopolskiego i jego siostrę bliźniaczkę Eleonorę Gabriel.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)