Ten artykuł dotyczy średniowiecznej filozofii zachodnioeuropejskiej. Zapoznaj się również z: średniowieczna filozofia żydowska i średniowieczna filozofia islamu.

Siedem sztuk wyzwolonych otaczających filozofię. Ilustracja z Hortus deliciarum Herrady z Landsbergu

Zachodnioeuropejska filozofia średniowieczna – okres w historii filozofii obejmujący różne nurty filozoficzne średniowiecza, uprawianych na obszarze zachodniego chrześcijaństwa.

Początek filozofii średniowiecza jest jednakże późniejszy niż daty wyznaczone dla tej epoki przez historyków – za jej lata początkowe uważa się często dopiero okres po patrystyce, czyli od ok. 750 r. Natomiast za jej kres zwykle uznaje się przełom XV i XVI wieku.

Samo to pojęcie, jak i jego zakres znaczeniowy budzą jednak spory. Od zachodniej filozofii średniowiecznej, odróżnia się filozofie uprawiane w tym okresie na obszarze wschodniego chrześcijaństwa (np. filozofię bizantyńską czy armeńską), średniowieczną filozofię żydowską, oraz filozofię islamską. Pomimo licznych związków między nimi, są one uznawane za odrębne tradycje filozoficzne.

Spory o filozofię średniowieczną

Tak jak i samo pojęcie średniowiecza, tak pojęcie filozofii średniowiecznej ukute zostało w renesansie na oznaczenie myśli filozoficznej rozwijanej pomiędzy filozofią starożytną, a renesansową. Według filozofów odrodzenia, była to epoka upadku kultury i utraty dorobku myśli antycznej. W porównaniu z racjonalną filozofią starożytną, filozofia średniowieczna przesiąknięta była religijnością. Odwaga myślenia i oryginalność były tłumione, wyżej natomiast ceniono autorytet i wierność tradycji.

Autorzy renesansowi podważali też samą zasadność wyodrębniania filozofii średniowiecznej. Miała być ona jedynie niedoskonałym (wobec słabej znajomości języka i źródeł) komentowaniem i kopiowaniem pism starożytnych filozofów (przede wszystkim Arystotelesa), lub powierzchownie filozofującą teologią.

Taki obraz filozofii średniowiecznej jako wtórnej i mało interesującej przetrwał aż do XX wieku. Kazimierz Twardowski w swoich wykładach o filozofii średniowiecznej twierdził:

Od lat osiemdziesiątych XIX w. rozwijają się badania nad średniowiecznymi tekstami źródłowymi. Pogłębienie i intensyfikacja nad filozofią średniowieczną, pociągnęły za sobą jej rewaluację. Tacy historycy filozofii jak Maurice de Wulf czy Étienne Gilson zwrócili uwagę, że średniowiecze było okresem niezwykle różnorodnym i bogatym w nowe treści. Wskazują oni, że filozofia średniowiecza nie jest jedynie zdegenerowanym arystotelizmem, lecz wypracowała własną problematykę, terminologię i metodologię. Pojęcia filozofii średniowiecznej jedynie powierzchownie odpowiadają pojęciom starożytnym, nadano im bowiem zupełnie odmienne znaczenie. Nie jest również uzasadnione traktowanie średniowiecza jako okresu "przerwy" w rozwoju myśli zachodnioeuropejskiej. Wprost przeciwnie, to w średniowieczu swoje źródło bierze wiele treści filozofii i nauki nowożytnej.

Charakter filozofii średniowiecznej

Sposób prowadzenia refleksji filozoficznej w średniowieczu w znaczący sposób różni ją zarówno od filozofii starożytnej jak i nowożytnej. W XX wieku zarzucono pogląd, jakoby filozofia średniowieczna były spójna i jednorodna, a wraz z tym, aby można było jednoznacznie określić jej "charakter". Mimo że średniowiecze było okresem bogactwa i różnorodności myśli, niektórzy badacze starają się wskazać pewien wspólny ówczesnym ludziom sposób myślenia, czy podzielany obraz świata, który odcisnął swe piętno na filozofii. On właśnie ma określać "charakter filozofii średniowiecznej".

Za główny rys filozofii średniowiecznej, uznaje się jej chrześcijański charakter. Samo pojęcie filozofii chrześcijańskiej jest niejednoznaczne i przez wielu krytykowane. Nie budzi jednak wątpliwości fakt, że filozofia średniowieczna przeniknięta była duchem chrześcijaństwa: czerpała z niego terminologię filozoficzną, problematykę i sens filozofowania. Chrześcijaństwo było zarówno inspiratorem refleksji filozoficznej, jak i ograniczeniem dla niej (np. poprzez kościelny nadzór). Biblijne Objawienie było dla wielu filozofów początkiem i celem refleksji, tym bardziej, że ogromna większość działalności filozoficznej odbywała się w ramach instytucji kościelnych (klasztory i uniwersytety).

Dla myślicieli średniowiecza cała otaczająca rzeczywistość była jedynie przejawem pewnej ponadzmysłowej rzeczywistości. Świat miał ukryty, mistyczny sens. To co zmysłowe i cielesne, uznawane było za mniej wartościowe. Cele ziemskie natomiast powinny być podporządkowane celom pozaziemskim. Z tego przekonania wynikał też obraz rzeczywistości, jako pewnego hierarchicznego porządku. Świat jest obrazem hierarchii niebieskiej. Porządek hierarchiczny przenika strukturę bytu, oraz różne sfery porządku ziemskiego (hierarchia władzy, stanów społecznych, hierarchia instytucji religijnych).

Wspólne w myśli średniowiecznej było również przyznawanie wyjątkowej roli autorytetowi. Autorytet był znacznie ważniejszy od osobistego doświadczenia. Gwarantował on ciągłość tradycji i ortodoksję myśli. Nowość była niepożądana i podejrzana. Najwyższym autorytetem było Pismo Święte, a w dziedzinie filozofii – Arystoteles. Stąd też wywodziła się średniowieczna metoda filozoficzna, bazująca przede wszystkim na dedukcji i w dużej mierze mająca charakter aprioryczny.

Scholastyka

 Osobny artykuł: Scholastyka (filozofia).

Charakterystyczna dla średniowiecza jest również metoda scholastyczna, która wpłynęła na całą ówczesną filozofię. Nauka na średniowiecznych uniwersytetach polegała w głównej mierze na lekturze i dyskutowaniu tekstów, uznawanych za autorytarne. Były to pisma chrześcijańskie (Pismo święte, pisma Ojców Kościoła), a także niektóre teksty starożytne (np. dzieła Arystotelesa). Pisma te następnie były szczegółowo objaśniane i dyskutowane. Wypracowaną tam "metodę scholastyczną" charakteryzowało rozważanie argumentów za i przeciw, a także staranne budowanie aparatury pojęciowej, opartej na subtelnych dystynkcjach. Z tej praktyki narodziła się scholastyka rozumiana jako uzasadnianie (racjonalizowanie) prawd wiary oraz uzgadnianie treści pism chrześcijańskich z pismami pogańskich filozofów (traktowanych jako prawdy rozumowe.