Filozofia umysłu - Polski Serwis Naukowy

Filozofia umysłu to teoretyczne dociekania dotyczące natury umysłu, jego funkcji, właściwości, zdarzeń mentalnych i świadomości, a także tego czy jest jakiś związek między różnymi aspektami umysłu a ciałem: tzw. body-mind problem.

Frenologia dopatrywała się różnych funkcji mentalnych w odmiennych częściach mózgu

Dwie główne szkoły myślowe próbujące rozwiązać problem psychofizyczny to: dualizm, który wywodzi się od Platona i Arystotelesa wśród filozofów z kręgu cywilizacji zachodniej, a na wschodzie od hinduskiego nurtu sankhja. W kategoriach współczesnych dualizm został określony przez Kartezjusza, który twierdził, że istnieją dwie oddzielne substancje: ciało i umysł (ta kategoria została wprowadzona właśnie przez Kartezjusza, w miejsce arystotelejskiej "duszy").

Dylemat psychofizyczny, inaczej problem psychofizyczny lub problem stosunku duszy do ciała (ang. body-mind problem). Z racji na to, że prym w tych badaniach wiedzie filozofia anglo-saksońska, we współczesnych dyskusjach używa się określenia angielskiego.

Siunjata (pāli. suññata; sanskr. śūnyatā; शून्यता - pustka, pustość, niesubstancjonalność; chiń. 空 kōng, kongxing 空性; kor. kong 공, kongsǒng; jap. kū, kūshō; wiet. không, không tính; tyb. stong pa nyid) - pojęcie występujące we wszystkich odłamach buddyzmu. Jest kluczowym pojęciem dla zrozumienia mahajany. Zgodnie z jej doktryną wszystkie rzeczy, czyli dharmy, są przejawieniami pozbawionymi realnego istnienia czy definitywnego nieistnienia. Szkoły buddyzmu wczesnego, na ogół przyjmowały istnienie dharm, takimi jakimi wydają się przejawiać, choć zakładały brak tożsamości "ja". Niniejszy artykuł został napisany w całości z punktu widzenia buddyzmu mahajany.

Monizm, z kolei, który ma podobnie długą historię jak dualizm, znalazł swój wyraz w m.in. w filozofii Spinozy, który utrzymywał, że istnieje tylko jedna substancja, która jest jednocześnie duchem i materią. Zbliżone poglądy głosili dużo wcześniej greccy i rzymscy stoicy.

Dualistów można podzielić na dualistów substancji – takich jak Kartezjusz, którzy twierdzą, że umysł jest niezależnie istniejącą substancją i dualistów własności, którzy utrzymują, że umysł jest zbiorem różnych własności wyłaniających się, czy też mających swe podłoże w mózgu, przy czym twierdzą również, że własności te nie mogą być sprowadzone do stanów mózgu (zob. emergencja). Fizykaliści (zob. neopozytywizm) idą krok dalej i stawiają znak równoważności między umysłem, a mózgiem, z drugiej strony idealiści ontologiczni utrzymują, że umysł jest wszystkim co istnieje, moniści neutralni obstają przy pozycji, że istnieje jakaś neutralna substancja, której atrybutami są materia i umysł. Najpowszechniejszymi odmianami monizmu w XX i XXI wieku były i są różne odmiany materializmu (czy fizykalizmu), włączając w to behawioryzm, teorię identyczności własności i funkcjonalizm.

Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma – "Nauka Przebudzonego") – system filozoficzno-etyczny uznawany przez wielu ludzi za religię, rzadziej za psychologię. Założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Jako religia buddyzm zalicza się do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.

Frenologia (gr. phren - rozum, dusza) teoria z XVIII i XIX wieku opracowana przez Franza Josefa Galla (1758-1828) i Johanna Spurzheima (1776-1832), wedle której kora mózgu była podzielona na odrębne ośrodki, z których każdy zapewniał fizykalne podstawy zjawisk psychicznych. Zjawiska psychiczne o jakich stwierdza ta koncepcja, stanowią wybór, prawdopodobnie zupełnie subiektywny, różnych zdolności intelektualnych, muzycznych, cech charakteru itp. Frenolodzy zakładali, że te różne talenty i zdolności u różnych ludzi rozwijają się w różny sposób, co ma swoje odzwierciedlenie również w anatomicznych rozmiarach odpowiedniego ośrodka korowego - a więc odpowiedniej części kory mózgu. Ponieważ pewne przymioty intelektualne, o jakich koncepcja ta mówi, rozwijały się silniej, ich neuroanatomiczne podłoże również przyjmowało większe rozmiary, a tym samym, miało wpływ na rozwój kształtu czaszki. Tym samym określony ośrodek korowy (utożsamiony z określoną funkcją psychiczną) o większych rozmiarach powodował w tym właśnie miejscu uwypuklenie czaszki. W praktyce poglądy te sprowadzały się twierdzeń frenologów, że na podstawie kształtu czyjejś czaszki są w stanie określić, jakie ta osoba ma talenty i ułomności. Koncepcja ta była bardzo popularna i przez wiele osób traktowana poważnie. Przeprowadzane przez frenologów badania czaszek i wnioski wysuwane na tej podstawie były subiektywne i prowadziły do potwierdzenia istniejących ówcześnie stereotypów płciowych czy rasowych. Nauka nie potwierdza związku kształtu czaszki ze zdolnościami intelektualnymi, cechami charakteru, czy talentami muzycznymi.

Filozofię umysłu można również odnosić do doktryn związanych z hinduizmem i buddyzmem. W buddyzmie występują doktryny Czittamatra oraz Madhjamaka, gdzie najistotniejszymi pojęciami są natura Buddy oraz siunjata, które odnoszą się do natury umysłu i zarazem do natury rzeczywistości.

Doktryna - z łac. doctrina - nauczanie, wiedza; oznacza zespół twierdzeń, założeń i dogmatów religijnych, filozoficznych, politycznych lub wojskowych. System działania, myślenia.

Natura Buddy (także Tathagatagarbha, Sugatagarbha; sans. Buddhata, chin. 佛性 foxing, kor. pulsǒng, jap. 仏性 bussho, wiet. phât tinh, wylie: de bzhin gshegs pa’i snying po) – esencja umysłu, najwyższa mądrość, absolutna natura wszystkiego, co istnieje, umożliwiająca osiągnięcie Oświecenia wg buddyzmu. Nauki o naturze buddy wg nauk mahajany, obok nauk o siunjacie, są najbardziej istotnymi naukami Buddy Siakjamuniego i związane są szczególnie z tzw. Trzecim Obrotem Kołem Dharmy Buddy oraz doktrynami czittamatra i madhjamaka.

Linki zewnętrzne

Zestawienie starszych i współczesnych teorii umysłu

Zbiór artykułów z zakresu filozofii umysłu i kognitywistyki