Fin. - Polski Serwis Naukowy

Język fiński na obszarze południowej Szwecji (stan na 2005)

Język fiński (suomi, IPA: /ˈsuɔmi/, suomen kieli) – język należący do podgrupy języków bałtyckofińskich, zaliczanej do podrodziny języków ugrofińskich z rodziny uralskiej. Najbliżej jest spokrewniony m.in. z językiem estońskim oraz językami ludów północno-zachodniej Rosji, dalsze pokrewieństwo łączy go z językiem węgierskim.

Celownik (łac. dativus) - forma używana jako dopełnienie dalsze (Kasia dała Ali prezent) oraz do oznaczania celu pożytku lub szkody (np. dzieci zepsuły mu telewizor - mu nie dotyczy tu bezpośrednio akcji, a jedynie jej skutków). W języku niemieckim i greckim spełnia rolę narzędnika na zasadzie tzw. synkretyzmu przypadków.
Finka, nóż fiński - nóż używany zwykle przez harcerzy i turystów. Ma ostrze długości około 12 cm, rączkę najczęściej z tworzywa sztucznego i skórzaną pochewkę. Zwykle posiada jelec.

Fiński jest obok szwedzkiego jednym z dwóch języków urzędowych w Finlandii oraz jednym z języków urzędowych Unii Europejskiej. W Finlandii za język ojczysty uważa go ok. 4,7 mln ludzi (92% populacji). W Szwecji, gdzie posługuje się nim ok. 300 000 mieszkańców pochodzenia fińskiego, jest oficjalnie uznawany jako język mniejszości, jest też oficjalnie językiem mniejszości w Republice Karelii w Rosji. Niewielkie fińskojęzyczne mniejszości znajdują się również w północnonorweskiej prowincji Finnmark oraz w Estonii.

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.
Literatura fińska – literatura piękna tworzona przez Finów, zarówno w kraju jak na emigracji. Ze względów historycznych powstaje w dwóch językach – fińskim i szwedzkim. Należy do literatur młodych, aczkolwiek dynamicznie rozwijających się. Bogata w dzieła epickie, poezję, mniej w utwory sceniczne.

Jako członek rodziny ugrofińskiej, różni się znacznie od rodziny indoeuropejskiej, w skład której wchodzi większość języków używanych w Europie. Wielowiekowe kontakty sprawiły jednak, że pod względem składni i słownictwa fiński ma pewne cechy wspólne z językami indoeuropejskimi, przede wszystkim szwedzkim. Odróżnia go przede wszystkim aglutynacyjność, piętnaście przypadków, złożona gramatyka, zwłaszcza harmonia samogłosek, wymiany spółgłoskowe, brak rodzaju gramatycznego i czasu przyszłego.

Przyrostek (sufiks) – w językoznawstwie jest to każdy fragment wyrazu (jego morfem), o ile jest dodany po jego rdzeniu (czyli podstawie słowotwórczej) i jednocześnie ma własności słowotwórcze (czyli nie jest końcówką fleksyjną, przy czym rozróżnienie na "sufiks" jako element słowotwórczy i "końcówkę" jako wykładnik fleksyjny typowe jest wyłącznie dla polonistyki i slawistyki, a nie jest stosowane w innych filologiach, stąd na przykład w angielskiej i niemieckiej wersji tego artykułu "sufiks" jest egzemplifikowany w pierwszym rzędzie jako wykładnik deklinacyjny). Danemu wyrazowi może towarzyszyć jeden sufiks, kilka lub żaden.
Väinö Linna - (ur. 20 grudnia 1920, zm. 21 kwietnia 1992), jeden z najbardziej wpływowych fińskich pisarzy XX wieku. Zyskał literacką sławę po wydaniu powieści Tuntematon Sotilas (Żołnierz nieznany), umocnił swoja pozycję trylogią Täällä Pohjantähden Alla (Tu, pod gwiazdą polarną; otrzymał za nią w 1963 r. Nagrodę literacką Rady Nordyckiej).

Jest językiem żywym, używanym w mowie i piśmie, rozwijającym się, mającym bogatą i cenioną na świecie literaturę. Po fińsku nadaje ponad dziesięć stacji telewizyjnych o zasięgu krajowym i regionalnym, ponad pięćdziesiąt rozgłośni radiowych, ponadto w języku tym wychodzi ponad 120 gazet krajowych, regionalnych i lokalnych.

Unia Europejska (oficjalny skrót w Polsce: UE) – powstały . W określeniu europejskości Unii naczelną rolę odgrywają czynniki historyczne i kulturowe oraz wspólna tożsamość i identyfikacja z wartościami demokratycznymi.
Wielkie Księstwo Finlandii (ros. Великое княжество Финляндское, łac. Magnus Ducatus Finlandiæ, szw. Storfurstendömet Finland, fin. Suomen suuriruhtinaskunta) – autonomiczne wielkie księstwo połączone unią personalną z Cesarstwem Rosyjskim. Wielkie Księstwo Finlandii istniało w latach 1809–1917. Głową państwa był cesarz rosyjski. W latach 1809-1812 stolicą było Turku, od 1812 roku Helsinki.

Klasyfikacja

Fiński zalicza się do języków ugrofińskich. Języki ugrofińskie wchodzą w skład uralo-ałtajskiej rodziny językowej, natomiast większość używanych w Europie języków należy do rodziny indoeuropejskiej. Do języków ugrofińskich należą – oprócz fińskiego – język estoński, lapoński, węgierski oraz języki używane przez niewielkie grupy w europejskiej części Rosji oraz na północnej Syberii.

Cykoria (Cichorium L.) – rodzaj roślin zielnych, należący do rodziny astrowatych. Liczy ok. 8 gatunków rosnących w umiarkowanie ciepłych strefach Europy, Azji i Afryki . Dwa gatunki są zawleczone lub uprawiane i dziczejące w wielu rejonach świata. Gatunkiem typowym jest Cichorium intybus L..
Czas przyszły - kategoria gramatyczna (czas gramatyczny) czasownika, która najczęściej wskazuje i nazywa późniejszą czynność lub późniejszy stan niż moment mówienia lub pisania o nich, np. pójdę, kupię, będę spał. W języku polskim od czasowników dokonanych tworzy się czas przyszły prosty odpowiadający formą czasowi teraźniejszemu, a od czasowników niedokonanych - czas przyszły złożony.

Pokrewieństwo między różnymi członkami tej rodziny polega przede wszystkim na zbliżonej strukturze języka, podczas gdy w słownictwie jest niewiele podobieństw. Prajęzyki, z których powstały następnie fiński i węgierski, rozdzieliły się wiele tysięcy lat temu, toteż ich podobieństwo jest nie większe niż pomiędzy członkami różnych podrodzin języków indoeuropejskich, na przykład pomiędzy polskim a niemieckim.

Adessivus - przypadek w językach aglutynacyjnych i fleksyjnych oznaczający przebywanie desygnatu na powierzchni pewnego określonego obiektu. Występuje w językach ugrofińskich, zwłaszcza węgierskim i fińskim.
Allatyw (Allativus) – przypadek w językach aglutynacyjnych i fleksyjnych oznaczający przemieszczanie się desygnatu w kierunku na zewnątrz pewnego określonego obiektu. Występuje w językach ugrofińskich (zwłaszcza węgierskim, fińskim i języku estońskim). Reliktowo formy allativu znane są także językom bałtyckim, litewskiemu i łotewskiemu, jednak nie są charakterystyczne dla współczesnych języków. Zachowane w języku litewskim formy allativu (np. vakarop "pod wieczór", velniop "do diabła") zwykle interpretowane są w opracowaniach leksykograficznych jako przysłówki.

Języki ugrofińskie tworzą, razem z niewielką grupą języków samojedzkich, uralską rodzinę języków. Fiński razem z estońskim, iżorskim, wepskim, karelskim, liwskim, võro i wotyckim tworzy grupę języków bałtyckofińskich.

Status oficjalny

Język fiński jest jednym z dwóch oficjalnych języków Republiki Finlandii, obok języka szwedzkiego, którego używa 5,49% mieszkańców. Jest jednym z 23 oficjalnych języków Unii Europejskiej. Ponadto jest formalnie uznanym językiem mniejszości narodowej w Szwecji oraz w Republice Karelii w Rosji. Zgodnie z Nordycką Konwencją językową, osoby mówiące językiem fińskim jako ojczystym mają na terenie krajów Unii Nordyckiej prawo do używania własnego języka i bezpłatnej pomocy w tłumaczeniach w sprawach urzędowych.

Niepodległość – niezależność państwa od formalnego wpływu innych jednostek politycznych. Niepodległość można również określić jako suwerenność potencjalną.
Gramatyka diachroniczna bada rozwój języka w ujęciu diachronicznym, czyli na przestrzeni wieków. W jej obrębie sprawdza się, jakie zmiany zaszły w systemie fonetycznym, słowotwórczym, fleksyjnym i składniowym. Na przykład na gruncie polskim początek tych zmian obserwować można już w Bulli z 1136 roku. Zapisano w niej po polsku około 410 nazw, które pozwalają na interpretacje fonetyczno-słowotwórcze systemu języka z XII wieku.

Historia

Wczesna historia

Pierwszy zapis języka fińskiego to jedno zdanie, zapisane cyrylicą, na korze drzewa, datowane na początek XIII wieku, znalezione w okolicach Nowogrodu Wielkiego w 1957 w Związku Radzieckim. Oryginalny zapis to: "юмолануолиїнимижи ноулисѣханолиомобоу юмоласоудьнииохови", transkrybując na alfabet łaciński – "jumolanuoli ï nimizi nouli se han oli omo bou jumola soud'ni iohovi". Jest to najstarszy znany tekst w języku fińskim i we wszystkich językach fińskiej grupy językowej.

Nowy Testament (gr. Καινή Διαθήκη, Kainē Diathēkē) - druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, powstała na przestrzeni 51-96 r. n.e.; stanowi zbiór 27 ksiąg, przedstawiających wydarzenia z życia Jezusa i wczesnego Kościoła oraz pouczenia skierowane do wspólnot chrześcijańskich, tradycyjnie datowanych na drugą połowę I wieku; niektórzy bibliści datują część ksiąg również na pierwszą połowę II wieku; główne źródło chrześcijańskiej doktryny i etyki. Niektóre wyznania używają jako nazwy Nowego Testamentu określenia Chrześcijańskie Pisma Greckie.
Język liwski (inna nazwa: język liwoński) Līvõ kēļ, także rāndakēļ ("język z wybrzeża") – język ugrofiński z rodziny uralskiej, blisko spokrewniony z estońskim.

Języki uralskie wywodzą się od wspólnego prajęzyka, który rozdzielił się początkowo na prajęzyk samojedzki i ugrofiński. Później miał miejsce podział prajęzyka ugrofińskiego na fińsko-permski i ugryjski. Z prajęzyka fińsko-permskiego powstały następnie najwcześniejsze formy języków bałtyckofińskich, z których oddzielił się język lapoński.

Spółgłoska szczelinowa krtaniowa bezdźwięczna - rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczana jest symbolem: [h]
Literatura wagonowa - gwarowe określenie na jeden z najsłabszych rodzajów prozy literackiej, który jest jednak uprawiany z myślą o konkretnym, specyficznym, chociaż dość licznym odbiorcy. Jest to rodzaj literatury skierowany do czytelnika o niewygórowanych potrzebach i niewielkich aspiracjach intelektualnych, który czyta książki dla zabicia nudy, lub wypełnienia wolnego czasu.

Określenie ram czasowych powyższych zmian ewolucyjnych, których rekonstrukcja opiera się przede wszystkim na analizie słownictwa i struktury współczesnych języków, sprawia duży kłopot. Przypuszcza się jednak, że oddzielenie się języka lapońskiego od wczesnego fińskiego miało miejsce ok. roku 1000 p.n.e. Fiński pozostawał już w prehistorii w bliskich kontaktach z językami germańskimi i bałtyckimi i wziął z nich wiele zapożyczeń.

Czas – skalarna wielkość fizyczna określająca kolejność zdarzeń oraz odstępy między zdarzeniami zachodzącymi w tym samym miejscu. Pojęcie to było również przedmiotem rozważań filozoficznych.
Szwedzkojęzyczna mniejszość w Finlandii (szw. finlandssvenskar, fin. suomenruotsalatset) – mniejszość językowa w Finlandii, używająca fińskiej odmiany języka szwedzkiego. Grupa ta stanowi 5,5 proc. populacji Finlandii – 275 tys. osób. 25 000 osób używających języka szwedzkiego mieszka na Wyspach Alandzkich, gdzie język szwedzki jest jedynym obowiązującym i ma ten status zagwarantowany politycznie. Większość Szwedofinów jest dwujęzyczna. Szwedzkojęzyczna mniejszość językowa bywa również postrzegana jako odrębna grupa etniczna, rozróżnialna zarówno od fińskojęzycznych Finów jak i Szwedów.

Chociaż mieszkańcy ówczesnej Finlandii mówili w całości językami ugrofińskimi, wspólny język fiński rozwinął się dopiero w czasach nowożytnych. W przeszłości mieszkańcy Finlandii dzielili się zasadniczo na trzy grupy, zgodnie z różnicami kulturowymi i językowymi. Na południowym zachodzie mieszkał lud określany później jako „prawdziwi Finowie“ (varsinaissuomalaiset). W tym regionie z mieszkańcami mieszali się germańscy przybysze ze Skandynawii, którzy przynieśli wiele zapożyczeń pochodzenia germańskiego. Na wschodzie mieszkali Karelowie, a w lasach w głębi lądu – Hämowie, którzy z początku nie różnili się wiele od Lapończyków. Z wymieszania powyższych grup, ale już w średniowieczu, powstał dialekt Savo.

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych. Nazwa nawiązuje do apostoła Słowian – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety – głagolica i później cyrylica (pismo uproszczone na bazie dużego alfabetu greckiego – majuskuły oraz głagolicy, z której zostały przeniesione niektóre litery).
Prasa (łac. presso tłoczyć) – określenie dzienników, czasopism i "środków masowego przekazywania powstałych w wyniku postępu technicznego" o charakterze informacyjnym, wydawanych periodycznie, nie rzadziej niż raz do roku, wyróżniających się stałym tytułem i kolejnym numerem. Określenie "prasa" pochodzi od nazwy maszyny drukarskiej i sposobu powstawania "prasy", który polega na odciskaniu znaków na papierze. Informacja jest podawana za pomocą pisma i obrazu stałego lub, w przypadku mediów elektronicznych, za pomocą dźwięku, wizji lub innej metody przekazywania informacji. Prasa zalicza się do mediów jednokierunkowych, co oznacza pewną pasywność i powoduje brak bezpośredniej reakcji odbiorcy w stronę nadawcy.

Od czasu aneksji Finlandii przez Szwecję język fiński ukształtował się jako język mówiony. Na terenie Finlandii językiem urzędowym był szwedzki, w handlu używano jednej z odmian niemieckiego, a w sprawach wyznaniowych dominowała łacina. Pierwszym zapisanym zdaniem w języku fińskim było zdanie z kroniki podróży z roku 1450 Mynna tachton gernast spuho somen gelen Emyna dayda. Współcześnie zdanie brzmiałoby:Minä tahdon kernaasti puhua suomen kieltä, (mutta) en minä taida; pol. – naprawdę chcę mówić po fińsku ale nie potrafię. Zdanie to miał wypowiedzieć fiński biskup.

Języki pidżinowe (pidgin, pidżyn) - języki pomocnicze o uproszczonej morfologii i składni, a także o ograniczonym słownictwie powstały na bazie dwóch (lub więcej) języków. Nazwa pidżin pochodzi od chińskiej wymowy angielskiego słowa "business" ("biznes").
Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Rozwój języka pisanego

Mikael Agricola na dziewiętnastowiecznym rysunku Alberta Edelfelta

Powstaniu jednolitego języka fińskiego, a zwłaszcza języka pisanego, sprzyjała reformacja. Król Gustaw I Waza zerwał w 1524 r. stosunki z Kościołem katolickim i wprowadził nauczanie luterańskie. Nakazywało ono, żeby Słowo Boże było tłumaczone na język ludu. W konsekwencji proboszczowie zaczęli również zapisywać niezbędne teksty liturgiczne.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
Literatura to wszystkie "sensowne twory słowne" (jak to ujęła Stefania Skwarczyńska), czyli dzieła artystyczne, tj. literatura piękna, oraz teksty użytkowe, tj. literatura stosowana, zachowane w formie pisanej lub w przekazie ustnym.

Publikacja pierwszego drukowanego tekstu w języku fińskim była zasługą biskupa Mikaela Agricoli. Uczeń Marcina Lutra już w czasach studenckich zaczął tłumaczyć teksty religijne, szczególnie Nowy Testament. Pierwszą wydrukowaną fińską książką był wydany w 1543 roku elementarz Abckirja, który był ukierunkowany religijnie i zawierał katechizm. Fińskie tłumaczenie Nowego Testamentu ukazało się w roku 1548.

Samogłoska półotwarta tylna zaokrąglona jest to typ samogłoski spotykany w językach naturalnych. Symbol, który przedstawia ten dźwięk w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym, to ɔ (o otwarte z lewej).
Meänkieli (dosł. nasz język) - nazwa używana w Szwecji w stosunku do dialektów języka fińskiego, używanych na północy kraju, w dolinie rzeki Torne. Szacuje się, że używa ich od 30 tys. do 70 tys. osób.

Agricola opracował ortografię na podstawie łacińskiej, niemieckiej i szwedzkiej i stworzył podstawy fińskiego języka pisanego. Wykorzystał przy tym przede wszystkim dialekt z Turku, który dzięki temu stał się podstawą późniejszego wspólnego języka fińskiego. Agricola pracował również nad ujednoliceniem i rozwojem słownictwa – wprowadził do fińszczyzny nowe słowa, z których część ostała się aż po dziś, np. armo – łaska. Ponad połowa wynalezionych przez niego słów funkcjonuje obecnie.

Helsingin Sanomat – dziennik w języku fińskim wydawany w Helsinkach. W roku 2004 jego nakład wynosił 410.000 egzemplarzy i był największy w Finlandii. Ma zasięg ogólnofiński.
Samogłoski to głoski, przy powstawaniu których uczestniczą jedynie wiązadła głosowe, a strumień powietrza swobodnie przepływa przez kanał głosowy. Charakteryzują się regularnym rozkładem energii akustycznej, mają wyraźną strukturę formantową, która decyduje o ich barwie.

Od mowy chłopów do języka kultury

Mimo powstania systemu zapisu języka, forma pisana przez ponad wiek była praktycznie nieużywana. Od XVI wieku prawo było częściowo spisane po fińsku, ale wciąż nie było fińskojęzycznego życia kulturalnego: w należącej do Szwecji Finlandii to szwedzki był językiem administracji, oświaty i kultury. Jednak język rozwijał się cały czas, zwłaszcza fonetycznie, doszło wtedy do znaczących zmian w wymowie. Dopiero po roku 1809, gdy Wielkie Księstwo Finlandii przeszło pod panowanie rosyjskich carów, zaczęła się budzić fińska świadomość narodowa. Ona właśnie zapoczątkowała znany ruch Fennomanów, którzy chcieli uczynić z języka fińskiego język kultury. Na początku XIX wieku brakowało jednak językowi wielu niezbędnych cech. Gramatyka nie była ujęta systematycznie, a słownictwo odzwierciedlało życie codzienne chłopskiego ludu, brakowało jednak prawie wszystkich słów potrzebnych kulturze i administracji.

Upodobnienie fonetyczne (asymilacja fonetyczna, inaczej uwarunkowania pozycyjne głosek) - jeden z podstawowych zależnych procesów fonetycznych, polegający na upodobnieniu sąsiednich głosek. Upodobnieniem takim określa się przekształcenie postaci fonetycznej danego wyrazu pod wpływem sąsiadujących ze sobą głosek. Istotą każdego upodobnienia fonetycznego jest koartykulacja, której mechanizm działania polega na wpływie danej głoski na sposób artykulacji głosek, które z nią sąsiadują. Można tu wyróżnić:
Ortografia (z gr. ορθο- ortho- = "poprawny" i γραφος -grafos = "piszący") inaczej pisownia – zbiór zasad i norm regulujących sposób zapisu słów danego języka za pomocą liter alfabetu lub innych symboli. W skład zasad ortograficznych wchodzą również zasady dot. interpunkcji, natomiast typografia jest osobnym zagadnieniem.

Wydanie w 1835 roku przez Eliasa Lönnrota eposu narodowego Kalevala umocniło rolę języka fińskiego. Dzięki aktywności Fennomanów powstała fińskojęzyczna literatura i prasa. Wielu członków towarzystwa, których językiem ojczystym był szwedzki, pracowało nad dalszym rozwojem fińskiego. Dzięki tej współpracy powstały liczne słowa, które uprzednio w fińskim nie istniały. Dzięki fińskiemu ruchowi narodowemu nowe słowa były wtedy niemal bez wyjątku tworzone nie jako zapożyczenia, tylko całkowicie od nowa.

Język wepski – język uralski z bałtyckofińskiej grupy językowej, używany przez Wepsów, zamieszkujących północno-zachodnią Rosję – na wschód od Sankt Petersburga oraz okolice jeziora Ładoga w rejonie Petrozawodzka (Karelia). Do jego zapisu stosowany jest alfabet łaciński z dodatkowymi znakami diakrytycznymi. Język ten posiada trzy główne dialekty: północny (najliczniejszy, obejmuje 3/4 mówiących), oraz środkowy i południowy. Charakterystyczną cechą jego gramatyki jest występowanie dużej, nawet jak na języki ugrofińskie, liczby przypadków, których jest 24. Obecnie język wepski używany jest przez ok. 3-8 tysięcy Wepsów (na ogólną liczbę 8-12 tys. osób deklarujących tę narodowość). W XX wieku język wepski wypierany jest przez język rosyjski i w znacznie mniejszym stopniu – przez spokrewniony z wepskim język karelski.
Inessivus - przypadek w językach aglutynacyjnych i fleksyjnych oznaczający przebywanie desygnatu wewnątrz pewnego określonego obiektu. Występuje w językach ugrofińskich, zwłaszcza węgierskim i fińskim.

W drugiej połowie XIX wieku rozpoczęto tworzenie i systematyzowanie fińskojęzycznego szkolnictwa, trwające do końca stulecia. Celem było utworzenie wykształconej fińskojęzycznej warstwy społeczeństwa. Do lat 20. XX wieku fiński stał się pełnoprawnym językiem kultury, który zasadniczo odpowiadał językowi we współczesnej postaci.

Kościół katolicki – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu, rządzona przez biskupa i patriarchę Rzymu (jako papieża uważanego drogą sukcesji apostolskiej za następcę Świętego Piotra) oraz biskupów pozostających z nim we wspólnocie. Kościół katolicki stanowi jedną z trzech głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich.
Zwarcie krtaniowe - w fonetyce określenie bezdźwięcznej zwartej spółgłoski krtaniowej. Dźwięk powstaje poprzez zwarcie i rozwarcie strun głosowych (więzadła głosowe) w krtani. Zawarcie utworzone przez struny głosowe zatrzymuje przepływ strumienia wydychanego powietrza. Powietrze jest jednak dalej "tłoczone" przez płuca, więc jego ciśnienie poniżej strun głosowych wzrasta. Po rozwarciu strun głosowych, sprężone powietrze uwalnia się gwałtownie, czemu towarzyszy charakterystyczny "wybuchowy" dźwięk, plozja. W trakcie zwarcia struny głosowe nie mogą drgać, dlatego spółgłoska ta nie ma dźwięcznego odpowiednika.

Ortografia i wymowa

Zapis języka

Osobny artykuł: alfabet fiński.

Abckiria, najstarsze dzieło w języku fińskim

Szwedzka litera å symbolizuje język szwedzki. Symbol oporu przeciw obowiązkowej nauce języka szwedzkiego w fińskich szkołach

Alfabet fiński składa się z 26 liter alfabetu łacińskiego i dodatkowych znaków. Przy sortowaniu alfabetycznym, np. w słownikach, znaki te są umieszczane na końcu alfabetu we wskazanym wyżej porządku (a nie tak jak np. w niemieckim, przy "a" i o). Litera w, charakterystyczna dla starych tekstów, została zastąpiona literą v, dlatego przy sortowaniu zazwyczaj się ich nie rozróżnia.

Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:
Feminizm (łac. femina ‘kobieta’) – nurt myśli politycznej i ruch społeczny związany z równouprawnieniem kobiet. Istnieje wiele nurtów feminizmu, odróżniających się stanowiskami politycznymi, radykalizmem czy poglądami na temat płci kulturowej.

Litery c, q, w, x, z i å nie występują w fińskich słowach, lecz jedynie w zapożyczeniach. W wyrazach obcych używa się również dla dźwięku /ʃ/ litery s z haczykiem (š). Dopuszczalna jest jednak również pisownia sh lub po prostu s (np. šakki, shakki lub sakki – szachy). Jeszcze rzadziej używa się litery ž, która występuje głównie w nazwach geograficznych, jak np. Fidži.

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.
Partitivus - przypadek występujący w niektórych grupach językowych (np. w języku fińskim). Oznacza on niepoliczalną ilość desygnatu bądź występuje z liczebnikami, wskazując, że podmiot jest częścią pewnej całości.

Fińska ortografia jest dystrybutywna – prawie zawsze litera jednoznacznie odpowiada głosce, również każda głoska zapisywana jest przy pomocy jednego znaku. Jest również ortografią fonetyczną, to znaczy dokładnie odwzorowuje wymowę, w przeciwieństwie do ortografii etymologicznej, zachowującej dawną pisownię (np. francuskiej). Zapożyczenia dostosowuje się konsekwentnie do fińskiej ortografii. Następujące litery czyta się inaczej niż po polsku:

Aleksis Kivi (właściwie: Alexis Stenvall) (ur. 10 października 1834, zm. 31 grudnia 1872), fiński poeta i dramaturg. Napisał pierwszą powieść w języku fińskim "Siedmiu braci" (1870). Autor dramatu Kullervo (1864) opartego na motywach fińskich legend, a także Szewcy z wrzosowiska i Lea . Uważany za ojca fińskiej tragedii narodowej. Od dramatu Lea rozpoczął się teatr narodowy, wcześniej istniał tylko amatorski.
Żołnierz nieznany (fin. Tuntematon Sotilas) – powieść wojenna Väinö Linny z 1954, najważniejsza książka w jego dorobku. Opowiada o wojnie między Finlandią a Związkiem Radzieckim z punktu widzenia zwykłego żołnierza fińskiego. Przetłumaczona na język polski w tłumaczeniu Cecylii Lewandowskiej. Sfilmowana dwukrotnie, w 1955 i 1985 roku.

Do niewielu wyjątków w wymowie należą kombinacje liter nk i ng, które wymawia się odpowiednio /ŋk/ i /ŋː/. Ponadto n stojące przed p wymawia się często jak /m/ (np. kunpa można czytać kumpa, ale także niinpä i enpä można czytać niimpä i empä). W języku fińskim często dochodzi do zmian zwanych sandhi – asymilacji i podwojenia (patrz odrębny rozdział sandhi).

Języki uralo-ałtajskie (liga uralo-ałtajska) – liga językowa, w skład której wchodzą rodziny językowe: uralska i ałtajska. Posługuje się nimi około 176 mln mówiących, zamieszkujących tereny od Europy Wschodniej (rodzina ugrofińska - język węgierski, estoński, fiński i inne) poprzez Syberię (z językami samodyjskimi) i Mongolię (z językiem mongolskim) aż po Azję Środkową i Azję Mniejszą (języki tureckie). Języki te łączy szereg wspólnych cech morfologicznych i fonologicznych. Wśród językoznawców trwa spór, czy pochodzą one od wspólnego prajęzyka, czy podobieństwa są wyłącznie wynikiem wzajemnego oddziaływania w zamierzchłej przeszłości. Niektórzy językoznawcy próbują udowodnić przynależność do ligi uralo-ałtajskiej także języka koreańskiego i języka japońskiego.
Kalevala (Kalevala - dosłownie Kraina Kalevy, ważnego mitycznego bohatera Finów, Estończyków, Karelów i innych ludów bałtyckofińskich) to poemat epicki składający się z pieśni ludowych (tzw. run) i legend z terenów Finlandii, Estonii, Karelii i innych terenów, zebranych i opracowanych w XIX wieku przez Eliasa Lönnrota. Kalevala nazywana jest fińskim eposem narodowym. Kalevala to odpowiednik estońskiego eposu Kalevipoeg ("Syn Kalevy"), napisanego przez estońskego autora Friedricha Reinholda Kreutzwalda. Kalevala Przyczyniła się do budzenia świadomości narodowej, wyzwolenia Finlandii spod panowania Rosji i wywarła duży wpływ na współczesną kulturę i sztukę fińską. 28 lutego w Finlandii obchodzi się Dzień Kalevali.

W fińskiej wymowie ważną rolę pełni iloczas. Różnica pomiędzy głoskami długimi i krótkimi jest oddawana również w piśmie – głoski długie zapisuje się podwojonym znakiem. Dotyczy to zarówno samogłosek, jak i spółgłosek (tuli – ogień, tulli – cło, tuuli – wiatr). Długie dźwięki są z reguły dokładnie dwa razy dłuższe, niż zwykłe. Jakość samogłoski nie zależy od jej długości – np. o czyta się /ɔ/ obojętnie czy jest ono długie, czy krótkie. Wydłużenie spółgłosek k, p i t realizuje się poprzez wydłużenie czasu zwarcia (powstrzymania strumienia powietrza).

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Strona - kategoria gramatyczna właściwa czasownikowi, wyrażająca stosunek między czynnością oznaczaną przez ten czasownik a gramatycznym podmiotem i gramatycznym dopełnieniem.

Akcent wyrazowy

W języku fińskim akcent ma charakter inicjalny, czyli pada zawsze na pierwszą sylabę słowa. Akcent poboczny pada na co drugą (trzecią, piątą itd.) sylabę, tak jednak, by ostatnia była zawsze nieakcentowana. Wyjątkiem są jednowyrazowe wypowiedzi emfatyczne, np. /ki:'tos/'! (dziękuję). Długość samogłoski jest niezależna od akcentu.

Języki bałtyckie - grupa języków w obrębie języków indoeuropejskich, którymi w czasach historycznych posługiwali się Bałtowie na terenach od ujścia Wisły po południowe granice dzisiejszej Estonii (północne krańce łotewskiej krainy zwanej Liwonia). Większość języków z grupy bałtyckiej wymarło, co znacznie zawęziło obszar ich występowania.
Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Akcentowanie ma charakter dynamiczno-toniczny, czyli realizuje się je mocniejszym wymówieniem sylaby i nieco podwyższonym tonem. Akcent nie ma cechy relewantnej, to znaczy akcentowanie nie wpływa na znaczenie wyrazu.

W języku fińskim wymowa następuje przy obróbce strumienia powietrza wydychanego z płuc; możliwa jest jednak również wymowa ingresywna ("na wdechu"), zwłaszcza w krótkich, jedno- i dwuwyrazowych wypowiedziach, np. Jaa (tak), ihanko totta (doprawdy?) Totta kai (oczywiście) itp.

Fonologia

Fonemy

W języku fińskim występuje 37 fonemów: 8 samogłosek, 14 spółgłosek i 18 dwugłosek (dyftongów).

Słowo Boże, w teologii chrześcijańskiej - Objawienie Boże - wyrażone na piśmie, pod natchnieniem Ducha Świętego, przez proroków i natchnionych pisarzy. Kościół (któremu zostało powierzone przekazywanie i interpretowanie Objawienia) głosi Słowo Boże przez liturgię i nauczanie. Wiernych zachęca się do samodzielnego poznawania Słowa Bożego poprzez czytanie Pisma Świętego w łączności z Kościołem i jego nauczaniem oraz modlitwę.
Yleisradio (YLE) – fiński publiczny nadawca radiowo-telewizyjny istniejący od 1926 roku. Nadaje 5 kanałów telewizyjnych oraz 38 radiowych (w tym 25 regionalnych) w pięciu językach: fińskim, szwedzkim, lapońskim, angielskim i łacińskim. Zwłaszcza ten ostatni język wyróżnia ofertę YLE na tle innych europejskich mediów. YLE było organizatorem Konkursu Piosenki Eurowizji 2007.

Samogłoski

Fiński używa ośmiu samogłosek (podanych w transkrypcji) , których rola gramatyczna i słownikowa jest bardzo istotna. Ich wymowa jest bardzo ściśle przestrzegana, prawie w ogóle nie zachodzi zjawisko alofonii – przyjmowania różnych odmian w różnych kontekstach fonetycznych. Na diagramie podano ich wartości fonetyczne – w nawiasach transkrypcja IPA w przypadku różnic w zapisie i wymowie.

Kanteletar - zbiór wierszy ludowych dokonany przez Eliasa Lönnrota (1840), który uważa się za siostrę Kalevali. Metrum wierszy jest oparte o metrum Kalevali. Kanteletar ukazała się w r. 1840 pod tytułem Kanteletar taikka Suomen Kansan Wanhoja Lauluja ja Wirsiä (Kanteletar czyli stare pieśni i wiersze fińskie).
Å (a z kółkiem) – litera alfabetu duńskiego, norweskiego, szwedzkiego, z języków nieskandynawskich używają jej język waloński, północnofryzyjski, istrorumuński, języki lapońskie i czamorro. W językach skandynawskich kółka nad å nie uważa się za znak diakrytyczny, a literę postrzega się jako ligaturę złożoną z a i o.

Dyftongi

Ponadto w fińskim występuje 18 różnych dyftongów (dwugłosek). Ich wartość przedstawia tabela:

Spółgłoski

W użyciu jest czternaście spółgłosek. Dalsze cztery spółgłoski (w tabeli podano w nawiasach) pojawiają się tylko w zapożyczeniach.

Jako że fiński dysponuje jedynie 14 fonemami spółgłoskowymi, jest on językiem typu samogłoskowego. W fińskim tekście na 100 samogłosek przypada średnio 96 spółgłosek – dla porównania: w niemieckim 177, a w polskim – 210

Język szwedzki (szw. svenska) – język północnogermański wschodni (wschodnioskandynawski), używany głównie w Szwecji i częściach Finlandii, przez ok. 9 mln ludzi. W Finlandii język szwedzki jest, obok fińskiego, językiem urzędowym, z uwagi na 5% szwedzkojęzycznych obywateli Finlandii zamieszkałych głównie na wybrzeżach tego kraju. Szwedzki jest dość dobrze zrozumiały dla Norwegów i w mniejszym stopniu także dla Duńczyków. Język standardowy w Szwecji, tzw. rikssvenska (szwedzki państwowy) oparty jest na dialektach regionu sztokholmskiego.
Egipcjanin Sinuhe (fin. Sinuhe egyptiläinen) – najsłynniejsza powieść historyczna Miki Waltariego, wydana w 1945 roku. Podstawą powieści jest tradycyjna Opowieść o Sinuhe. Powieść napisana została w narracji pierwszoosobowej, narratorem jest główny bohater, Sinuhe, który, relacjonując wydarzenia, przedstawia opinię o ówczesnym Egipcie.

Spółgłoski dźwięczne i bezdźwięczne nie stoją do siebie w opozycji. Dźwięk /d/ jako jedyny rodzimy obstruent dźwięczny pełni szczególną rolę w fińskim systemie fonologicznym. Występuje tylko jako realizacja stopy słabej spółgłoski /t/. Historycznie wywodzi się ze spółgłoski trącej /ð/, zapisywanej dawniej jako d tudzież dh. Ponieważ dźwięk /ð/ zanikł, ostała się pisownia d, którą realizowano w mowie na wzór szwedzki. Dźwięk /d/ nie występuje w żadnym dialekcie fińskim, a jego rdzenne brzmienie albo zanikło, albo przekształciło się w /r/, /l/ albo /j/. Podczas sporów językowych w XIX w. i XX w., dążono do uznania spółgłoski d za niefińską i zamiany jej w każdym przypadku na t. Jednak zwolennicy tej szkoły nie uzyskali poparcia większości.

Spółgłoska to dźwięk języka mówionego powstający w wyniku całkowitego lub częściowego zablokowania przepływu powietrza przez aparat mowy (kanał głosowy). W czasie wymawiania spółgłosek powstaje szmer, gdy powietrze natrafia na przeszkodę (zwarcie, zbliżenie).
Laponia (fiń. Lappi, szw. i norw. Lappland, ros. Лапландия, lapońskie Sápmi) – region w północnej Europie, obejmujący swoim zasięgiem Półwysep Kolski w Rosji oraz północne tereny trzech państw nordyckich: Finlandii, Szwecji i Norwegii. Zajmuje obszar ok. 380 000 km².

W tradycyjnych fińskich słowach na początku nie może stać zbitka spółgłoskowa. Starsze zapożyczenia były zatem dopasowywane: pozostawiana była tylko ostatnia spółgłoska ze zbitki.

koulu (szkoła) ze szwedzkiego skola

ranta (wybrzeże) ze szwedzkiego strand

W nowych zapożyczeniach zazwyczaj pozostawia się zbitki spółgłoskowe. Wymowa sprawia jednak niektórym Finom trudności i wymawiają oni również tutaj tylko ostatnią spółgłoskę.

stressi (stres)

professori (profesor)

Na końcu słowa może stać tylko samogłoska, albo spółgłoski -n, -t, -l, -r i -s. Nowsze zapożyczenia są zazwyczaj tworzone przez dołączenie na końcu -i (np. presidentti – prezydent).

Słowianie – kryterium lingwistyczne, ogół ludności posługującej się językami słowiańskimi, oraz kulturowe, podobne zwyczaje, obrzędy, wierzenia. Najliczniejsza indoeuropejska grupa ludnościowa w Europie, zamieszkująca wschodnią, środkową oraz południową część tego kontynentu, a także północną część Azji.
Literatura piękna – typ . Zakres literatury pięknej jest zależny od kryteriów obowiązujących w danej epoce historycznej. Granice między taką literaturą a innym typem piśmiennictwa (i tekstów ustnych), np. użytkowym, nie są łatwe do wyznaczenia przez badaczy, ze względu na występujące licznie gatunki pograniczne.

Spółgłoski dźwięczne, które w języku fińskim występują w szczątkowej postaci, w zapożyczeniach bardzo często tracą dźwięczność, co niekoniecznie znajduje odbicie w zapisie.

banaani (czyt. /'pana:ni/ (banan)

Podział słowa na sylaby

Przyjęty w j. fińskim podział na sylaby różni się subtelnie od przyjętego w języku polskim, co jest o tyle istotne, że reguły pewnych ważnych zjawisk fonetycznych i gramatycznych występujących w języku fińskim, wyrażone są poprzez odniesienie do liczby lub cech sylab.

Język estoński (eesti keel ?/i, wym. [ˈeːs.ti ˈkeːl]) – język należący do podgrupy języków bałtyckofińskich, zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej w rodzinie uralskiej.
SMS () – usługa przesyłania krótkich wiadomości tekstowych w cyfrowych sieciach telefonii komórkowej. Usługa ta jest wprowadzana także do sieci telefonii stacjonarnej. Czas przekazu przesyłki sms ksztaltuje sie na poziomie 2 minut.

W języku fińskim przy podziale na sylaby analizuje się słowo litera po literze od początku do końca i przyjmuje się, że granica pomiędzy sąsiednimi sylabami przebiega przed daną głoską, gdy spełnia ona jedno z trzech następujących kryteriów:

jest spółgłoską występującą po samogłosce i przed samogłoską (otoczoną przez samogłoski), lub

jest spółgłoską występującą po spółgłosce i przed samogłoską, lub

jest samogłoską występującą po samogłosce, z którą nie tworzy ani samogłoski długiej ani dyftongu

Przykłady podziału wyrazów na sylaby: mies (mężczyzna) → mies (sł. jednosylabowe), poika (chłopiec) → poi-ka, tyttö (dziewczynka) → tyt-tö, penkki (ławka) → penk-ki, liikenteeseen (w ruch [uliczny]) → lii-ken-tee-seen, musiikki (muzyka) → mu-siik-ki, musiikkia (muzyka [przyp. partitiivi]) → mu-siik-ki-a, musiikkien ([tych] muzyk) → mu-siik-kien, musiikissa (w muzyce) → mu-sii-kis-sa, haluaisin (chciałbym) → ha-lu-ai-sin, itd.

Poemat epicki – zbliżony do eposu utwór epicki pisany wierszem. Od eposu odróżniają go mniejsze rozmiary, brak wątków epizodycznych, koncentracja fabuły wokół głównego wątku zdarzeniowego. Podobnie jak w eposie, w poemacie epickim narracja ma charakter obiektywny.
Marcin Luter (niem. Martin Luther, ur. 10 listopada 1483 r. w Eisleben, zm. 18 lutego 1546 r. tamże) – niemiecki reformator religijny, teoretyk i inicjator reformacji, mnich augustiański, doktor teologii. Autor 95 tez potępiających praktykę sprzedaży odpustów, w których odrzucał możliwość kupienia łaski Bożej.

Harmonia samogłoskowa

Osobny artykuł: Harmonia samogłosek.

Osobny artykuł: Gramatyka języka fińskiego#Harmonia samogłoskowa.

System fińskiej harmonii wokalicznej: na niebieskim tle samogłoski przednie, żółtym – tylne, zielonym – neutralne

Do głównych prawideł fińskiej fonologii należy harmonia samogłosek (fin. vokaalisointu). Samogłoski ze względu na miejsce artykulacji dzielą się na przednie ä, ö, y, e, i oraz tylne a, o, u. Samogłoski przednie e oraz i wyróżnia się jako neutralne, co oznacza, że w jednym słowie mogą występować zarówno z innymi samogłoskami przednimi, jak i z samogłoskami tylnymi. Pozostałe samogłoski przednie ä, ö oraz y nie mogą występować w słowie razem z tylnymi (wyjątkami są pewne zapożyczenia, patrz niżej). Przy tym jeżeli słowo jest słowem złożonym, to harmonia obowiązuje tylko w granicach członu, np. isänmaa (ojczyzna)

Sandhi – zasady fonologiczne, które dotyczą zmian na przełomie morfemów lub słów. Zwykle służą ułatwieniu wymowy. Można podzielić je na wewnętrzne (zachodzące wewnątrz wyrazu) i zewnętrzne (zachodzące na przełomie wyrazów). Termin pochodzi oryginalnie z gramatyki sanskryckiej (saṃdhi "łączenie").
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Końcówki i liczne w języku fińskim sufiksy, zawierające samogłoski inne niż e oraz i, występują zatem zawsze w dwóch wariantach, co umożliwia dopasowywanie ich do samogłosek występujących w słowie. Na przykład końcówka przypadka inessiivi posiada warianty -ssa oraz -ssä, por.:

talo (dom) – talossa (w domu)

metsä (las) – metsässä (w lesie)

Gdy rdzeń słowa zawiera jedynie samogłoski neutralne, tj. e i/lub i, dołącza się końcówkę z samogłoskami przednimi:

Liczebnik - część mowy określająca liczbę, ilość, liczebność, wielokrotność lub kolejność. Niektóre liczebniki (np. główne, porządkowe) odmieniają się (przez przypadki i rodzaje).
Kultura (z łac. colere = "uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie") – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri ("uprawa ziemi"), interpretuje się go w różny sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).

tie (droga) – tiellä (na drodze)

Z powyższej reguły wyłamują się formy partitiivi dla rzeczowników meri (morze) → meressä (w morzu), ale merta (morze part.) oraz veri (krew) → veressä (we krwi), ale verta (krew part.).

W wyrazach złożonych wariant końcówki dopasowywany jest do samogłosek w ostatnim członie wyrazu:

Pohjanmeri (Morze Północne) – Pohjanmeressä (w Morzu Północnym)

Obce słowa zawierają czasem samogłoski zarówno przednie, jak i tylne. W niestarannej wymowie zamienia się często przednie samogłoski na odpowiadające im tylne. Na przykład Olympia przez większość mówców jest wymawiana jak /'olumpia/. Dobór końcówek dla takich słów jest dowolny, obie formy funkcjonują na zasadzie oboczności.

Alofon (czasem używana nazwa allofon) - realizacja fonemu zawierająca oprócz cech fonologicznie relewantnych również szereg cech nierelewantnych w zależności od pozycji głoski (w stosunku do innych) i mówiącego.
Gazeta – rodzaj wydawnictwa ciągłego, czasopismo ukazujące się częściej niż raz w tygodniu, najczęściej codziennie – w rozumieniu wszystkich dni roboczych.

Wymiana stóp

Osobny artykuł: Wymiana stóp.

Osobny artykuł: Gramatyka języka fińskiego#Wymiana stóp.

Spółgłoski k, p i t ulegają podczas odmiany słowa przez przypadki lub osoby procesowi wymiany stóp (fin. astevaihtelu), w wyniku którego mogą występować w stopie "słabej" lub "mocnej".

Proces wymiany stóp dotyczy jedynie:

Spółgłoska drżąca dziąsłowa - rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczanej symbolem: [r]. Głoska ta jest jednym z trudniejszych dźwięków mowy. Jest zazwyczaj ostatnią głoską opanowywaną przez dzieci, a zaburzenia jej artykulacji są jedną z najczęstszych wad wymowy (reranie)
Österbotten (fiń. Pohjanmaa, łac. Ostrobothnia) − region historyczny w centralnej Finlandii, dawna prowincja szwedzka. Graniczy z Karelią, Sawonią, Häme (Tavastia) i Satakunta na południu, Västerbotten i Laponią na północy, Rosją na wschodzie oraz Zatoką Botnicką na zachodzie. Obecnie rozdzielona jest między fińskie prowincje: Finlandia Zachodnia, Laponia i Oulu.

spółgłosek krótkich k, p i t należących do ostaniej sylaby rdzenia wyrazu w rdzeniach dwu- i więcej sylabowych

spółgłosek długich kk, pp i tt, przez środek których przebiega granica pomiędzy ostatnią i przedostatnią sylabą rdzenia wyrazu

spółgłosek krótkich k, p i t oraz długich kk, pp i tt należących do końcówek dołączonych wcześniej do rdzenia

Wyróżnia się dwie klasy słów podlegających wymianie stóp: słowa podlegające wymianie stóp prostej (fin. suora astevaihtelu) oraz słowa podlegające wymianie stóp odwrotnej (fin. käänteinen astevaihtelu). W przypadku wymiany prostej formy podstawowe wyrazów (tj. 1. bezokolicznik dla czasowników oraz forma mianownika dla słów z grupy rzeczownika) występują w stopie mocnej, a znaczna część form odmienionych występuje w stopie słabej. W przypadku wymiany odwrotnej to forma podstawowa występuje w stopie słabej, a zdecydowana większość form odmienionych w stopie mocnej.

Liczby naturalne – liczby służące podawaniu liczności (trzy osoby, zob. liczebnik główny/kardynalny) i ustalania kolejności (trzecia osoba, zob. liczebnik porządkowy), poddane w matematyce dalszym uogólnieniom (odpowiednio: liczby kardynalne, liczby porządkowe). Badaniem własności liczb naturalnych zajmują się arytmetyka i teoria liczb.
Przez artykulację rozumie się w fonetyce proces kształtowania dźwięków mowy ludzkiej, odbywający się w części aparatu mowy obejmującą jamy ponadkrtaniowe, tzw. nasadę. Artykulacja jest jednym z zasadniczych aspektów procesu wytwarzania głosek, na który składają się ponadto inicjacja, czyli mechanizm wytworzenia prądu powietrza i fonacja, czyli sposób zachowania się wiązadeł głosowych.

Pod względem morfologicznym istnieją dwa warianty wymiany stóp – wymiana ilościowa oraz wymiana jakościowa. Przy wymianie ilościowej w stopie mocnej występuje geminata (podwójna spółgłoska, tj. kk, pp lub tt) lub zbitka spółgłosek kończąca się taką geminatą, a w stopie słabej zachodzi redukcja geminaty do pojedynczej spółgłoski, np. pankki (bank) → pankit (banki), oppia (uczyć się) → opin (uczę się) czy katto (dach) → katot (dachy); przykładem odwrotnej wymiany ilościowej jest np. hake (wiór) → hakkeet (wióry). W wypadku drugiego wariantu – wymiany jakościowej – w stopie mocnej występuje pojedyncza spółgłoska (k, p, t) lub zbitka spółgłosek kończąca się taką spółgłoską, a w stopie słabej spółgłoska ta ulega zamianie na inną, ulega asymilacji lub znika, np. reikä (dziura) → reiät (dziury), rapu (rak) → ravut (raki) czy paita (koszula) → paidat (koszule); przykładem odwrotnej wymiany jakościowej jest np. maata (leżeć) → makaan (leżę). Ten wariant wymiany stóp nie jest już produktywny, to znaczy nie dotyczy słów nowo powstałych, por.: katu (ulica) → kadut (ulice), ale auto (samochód) → autot (samochody).

Czas teraźniejszy – kategoria gramatyczna (czas gramatyczny) czasownika, która najczęściej wskazuje na równoczesność trwania czynności i mówienia lub pisania o niej, np. używając piszę, nazywa się czynność wykonywaną w chwili mówienia. Podobnie za pomocą odpowiedniej formy można określić stan, w którym ktoś lub coś się znajduje (np. ty leżysz lub ono śpi). Czasu teraźniejszego używa się także wtedy, kiedy czynność wielokrotnie się powtarza (np. Marcin chodzi do szkoły).
Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.

W zestawieniu z niektórymi innymi spółgłoskami, spółgłoski k, p i t podlegają wymianie stóp w sposób nietypowy lub nie podlegają jej wcale.

Ogólna zasada wyboru stopy opiera się na uwarunkowaniach fonetycznych. Kiedy sylaba jest otwarta, czyli kończy się samogłoską, tak jak na przykład druga sylaba słowa katu (ulica), wtedy używa się stopy mocnej. Przy sylabie zamkniętej, czyli kończącej się spółgłoską, spółgłoska poprzedzająca końcową spółgłoskę sylaby występuje w stopie słabej, np. kadut (ulice).

Języki indoeuropejskie - jedna z największych i najwcześniej odkrytych spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).
Podmiot - część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem lub znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.

Z powodu zmian historycznych i ewolucji języka mówionego w procesie wymiany stóp występują odstępstwa od powyższej reguły ogólnej.

Przemiany samogłosek

Osobny artykuł: Gramatyka języka fińskiego#Przemiany samogłosek.

Różne często używane końcówki i wrostki, które zaczynają się głoską i, powodują przemianę samogłosek, do których zostają doczepione (dotyczy rdzeni kończących się samogłoską). Proces ten dotyczy najczęściej:

Oświata - pojęcie "oświata" używane jest często zamiennie z wyrażeniem "system oświaty". Według Słownika Pedagogicznego W. Okonia jest to ogół odpowiednio powiązanych ze sobą placówek i instytucji wychowania bezpośredniego i pośredniego, umożliwiających obywatelom zdobywanie ogólnego i zawodowego wykształcenia oraz wszechstronny rozwój osobowości.
Thomas Stearns Eliot (ur. 26 września 1888 w Saint Louis w USA, zm. 4 stycznia 1965 w Londynie) – poeta, dramaturg i eseista. Urodzony w USA, został brytyjskim poddanym w roku 1927, w tym roku przeszedł na anglikanizm. Studiował na uniwersytetach w USA (Harvard), Anglii (Oxford) i Francji (Sorbona). Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1948. Od 1915 do 1922 żonaty z Vivienne Haigh-Wood, w 1957 poślubił Esmé Valerie Fletcher. Większość życia zawodowego przepracował w banku Lloyds w Londynie oraz w wydawnictwie Faber and Gwyer (później Faber and Faber).

wrostka liczby mnogiej (poza mianownikiem l.mn.) -i-

końcówek stopnia najwyższego przymiotników -in oraz przysłówków -immin

wrostka czasu przeszłego imperfekt -i-

wrostka trybu przypuszczającego -isi-

W większości przypadków dana samogłoska poprzedzająca przekształca się w identyczny sposób niezależnie tego, jaka końcówka lub wrostek wywołała przemianę. W niektórych przypadkach występują jednak różnice. Przykłady przemian tego typu to np. skrócenie samogłoski długiej jak w saan (mogę) → sain (mogłem), skrócenie dyftongu jak w suo (bagno) → soissa (w bagnach), przemiana samogłoski w inną jak w omena (jabłko) → omenoiden (jabłek), czy też zniknięcie samogłoski jak w vanha (stary) → vanhin (najstarszy).

Sufiks dzierżawczy - sufiks oznaczający przynależność danego desygnatu do właściciela wyrażonego najczęściej w podmiocie zdania. Równoważny przymiotnikom dzierżawczym i zaimkom dzierżawczym w większości języków indoeuropejskich. Charakterystyczny dla języków aglutynacyjnych, zwłaszcza uralskich i ałtajskich, ale znają go także na przykład język perski i arabski.
Odpodobnienie (dysymilacja) - jeden z podstawowych zależnych procesów fonetycznych, polegająca na zaniku podobieństwa głosek (niekoniecznie sąsiednich).

Sandhi

Osobny artykuł: Sandhi.

Fińskie sandhi jest nadzwyczaj częste, pojawia się między wieloma wyrazami i morfemami, zarówno w standardowym języku formalnym jak i w codziennym języku mówionym. Najczęściej nie jest zapisywane, występuje prawie wyłącznie w transkrypcji dialektów. Można wyróżnić dwa rodzaje sandhi: prostą asymilację z uwzględnieniem miejsca artykulacji (np. np – mp). Druga to geminacja spółgłoski inicjalnej na granicy morfemów.

Języki samojedzkie, rzadziej nazywane także językami samodyjskimi - rodzina językowa, przez zdecydowaną większość specjalistów klasyfikowana w obrębie rodziny uralskiej. Są też próby kwestionowania tej klasyfikacji, polegające na uznawaniu języków samojedzkich za osobną rodzinę w obrębie ligi uralo-ałtajskiej.
Bałtowie – indoeuropejska grupa ludnościowa, zamieszkująca obszar Europy Środkowej, głównie południowo-wschodnie wybrzeża Morza Bałtyckiego i posługująca się językami bałtyckimi.

n + k → ŋk, welaryzacja wywołana przez k, np. sen kanssa /seŋ kɑnssɑ/

n + p → mp, labializacja wywołana przez p np. menenpä /menempæ/

V + V → VʔV, dysymilacja sekwencji samogłosek – w przeciwieństwie do dyftongizacjii – przez dodanie zwarcia krtaniowego, np. kuorma-auto /kuormɑʔɑuto/ (nieobowiązkowa)

Geminacja (podwojenie) spółgłoski otwierającej morfem (fin, loppukahdennus) występuje, gdy poprzedzający morfem jest zakończony samogłoską i należy do jednej z następujących klas morfologicznych:

Językoznawstwo diachroniczne (od gr. día „przez”, chrónos „czas”, językoznawstwo historyczne) to dział językoznawstwa zajmujący się badaniem relacji jakie występują między elementami języka w różnych epokach jego rozwoju. Językoznawstwo diachroniczne bada więc zmiany, jakie zachodzą w języku z upływem czasu. Głównym zadaniem językoznawstwa diachronicznego jest opisanie tych zmian i sformułowanie na tej podstawie możliwie ogólnych zasad obowiązujących w ewolucji języków.
Sylaba [gr. syllabḗ] (zgłoska) – element struktury fonologicznej o głośnej artykulacji, większy niż segment (głoska), mniejszy niż wyraz, który może stanowić lub być jego częścią.

rzeczowniki zakończone na -e (oprócz kilku wyrazów zapożyczonych)

przypadków zakończonych na -e: allativus -lle, występujący tylko w skostniałych zwrotach sublativus – nne (jak w tänne) i prolativus -tse (jak w meritse)

pierwszy bezokolicznik (forma słownikowa)

tryb rozkazujący 2 osoby liczby pojedynczej i jego przeczenie, jak również forma przeczące czasu teraźniejszego

przeczenie w trybie rozkazującym trzeciej osoby liczby pojedynczej i wszystkich osób liczby mnogiej: älkää tehkökään sitä (nie rób tego) [tehkøkːæːn]

niektóre słowa jak kai (chyba) czy tai (lub)

Podwojenie może pojawić się między morfemami pojedynczego słowa, jak np. w /minulle/ + /kin/ → /minullekkin/ (zapisywane minullekin) jak też między częściami słów złożonych: /perhe/ + /pɑlɑʋeri/ → /perheppɑlɑʋeri/ (spotkanie rodzinne) oraz między całymi wyrazami: /tule/ + /tænne/ → /tulettænne/ (chodź tu!) Reguły te obowiązują w oficjalnym języku fińskim, choć w niektórych południowo-zachodnich dialektach zjawisko sandhi nie występuje.

Satakunta - region na zachodzie Finlandii. Główne miasto regionu to Pori. Jest to obszar głównie rolniczy, charakteryzujący się odrębnością i własnymi tradycjami.
Siedmiu braci (fin. Seitsemän veljestä) – pierwsza i jedyna powieść fińskiego pisarza Aleksisa Kivi wydana w 1870. Kończy erę dominacji utworów szwedzkojęzycznych w Finlandii i jest wstępem do rozwoju literatury w języku fińskim. Rozpoczyna również twórczość opisującą życie prostych ludzi w sposób charakterystyczny dla realizmu. Powieść przetłumaczono na ponad trzydzieści języków. W Polsce ukazały się dwa przekłady: w 1933 Kazimiery Zawistowicz i w 1977 Roberta Stillera.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)