Fiołek - Polski Serwis Naukowy

Diagram kwiatowy

Morfologia (fiołek bagienny)

Fiołek wonny

Fiołek (Viola L.) – rodzaj roślin z rodziny fiołkowatych (Violaceae), liczący 400–500 gatunków, rosnących w umiarkowanej i subtropikalnej strefie półkuli północnej. Gatunkiem typowym jest fiołek wonny (Viola odorata L.).

Fiołkowce (Violales Perleb) - wyróżniany w niektórych systemach klasyfikacyjnych rząd głównie roślin drzewiastych należący do klasy dwuliściennych. Należy do niego ponad 3000 gatunków.

Fiołek bagienny (Viola uliginosa) – gatunek rośliny z rodziny fiołkowatych (Violaceae). Występuje od wschodnich Niemiec po centralną Rosję, od południowej Szwecji po północno-zachodnią Chorwację.

Morfologia

Pokrój Byliny, rzadziej rośliny roczne, wyjątkowo półkrzewy i krzewy. Liście Pojedyncze, całobrzegie lub ząbkowane, z przylistkami. Kwiaty Pojedyncze, grzbieciste, wolnopłatkowe. Dolny płatek z ostrogą. Owoc Torebka; nasiona zwykle z elajosomem.

Systematyka

Pozycja systematyczna wg APweb (2001...)

Rodzaj sklasyfikowany do podrodziny Violoideae w obrębie rodziny fiołkowatych (Violaceae), prawdopodobnie siostrzanej dla męczennicowatych (Passifloraceae). Rodzina należy do obszernego rzędu malpigiowców (Malpighiales) i wraz z nim do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych.

Ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt. 1993) - podklasa roślin zielnych, krzewów i drzew należąca do klasy Rosopsida Batsch. Zalicza się do niej ponad 30 000 gatunków.

Roślina jednoroczna, terofit (gr. theros = lato, phyton = roślina) - roślina przechodząca cały cykl rozwojowy (od wykiełkowania z nasienia do wydania własnych nasion) w ciągu jednego okresu wegetacyjnego, później ginąca. Obumierają zarówno nadziemne pędy, jak i części podziemne. Niesprzyjającą wegetacji porę roku przetrwają tylko nasiona. Rośliny jednoroczne należą do roślin monokarpicznych. Są roślinami zielnymi - mają zielne, niezdrewniałe pędy.

Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Violanae R. Dahlgren ex Reveal, rząd fiołkowce (Violales Perleb), rodzina fiołkowate (Violaceae Batsch), podrodzina Violoideae Burnett, plemię Violeae DC., podplemię Violinae Kitt. in A. Rich., rodzaj fiołek (Viola L.).

Półkrzew, podkrzew (łac. suffrutex) – rośliny będące formą przejściową między krzewami a roślinami zielnymi. Tylko dolną część pędu jest zdrewniała, górna natomiast jest zielna. Są to najczęściej rośliny wieloletnie – zielna część pędu w zimie obumiera, ale dolna zdrewniała jest wieloletnia. Na wiosnę odtwarza się z niej część zielna. W miarę starzenia się rośliny część zdrewniała jest coraz większa. Do półkrzewów należą m.in. psianka słodkogórz, lawenda lekarska, posłonek rozesłany, niektóre gatunki macierzanki. Ze względu na sposób przetrwania pąków według klasyfikacji Raunankiaera, półkrzewy są przeważnie chamefitami. U niektórych półkrzewów na zdrewniałych pędach występują zimozielone liście, u innych liście opadają na zimę.

Fiołek alpejski (Viola alpina) – gatunek rośliny należący do rodziny fiołkowatych. Występuje w Karpatach i wschodnich Alpach, w Polsce tylko w Tatrach. Często nazywa się nieprawidłowo fiołkiem alpejskim inny, uprawiany jako roślina ozdobna gatunek rośliny – cyklamena perskiego.

Gatunki flory Polski

fiołek alpejski (Viola alpina Jacq.)

fiołek bagienny (Viola uliginosa Besser)

fiołek biały (Viola alba Besser)

fiołek bławatkowy (Viola cyanea Čelak.)

fiołek błotny (Viola palustris L.)

fiołek dacki (Viola dacica Borbás)

fiołek drobny (Viola pumila Chaix)

fiołek dwukwiatowy (Viola biflora L.)

fiołek Kitaibela (Viola kitaibeliana Roem. & Schult.) – efemerofit

fiołek kosmaty (Viola hirta L.)

fiołek leśny (Viola reichenbachiana Jord. ex Boreau)

fiołek mokradłowy (Viola stagnina Kit.)

fiołek nibypsi (Viola montana L.)

fiołek pagórkowy (Viola collina Besser)

fiołek polny (Viola arvensis Murray)

fiołek przedziwny (Viola mirabilis L.)

fiołek psi (Viola canina L.)

fiołek Rivina (Viola riviniana Rchb.)

fiołek skalny (Viola rupestris F.W. Schmidt)

fiołek torfowy (Viola epipsila Ledeb.)

fiołek trójbarwny (Viola tricolor L. s.str.)

fiołek trwały (Viola saxatilis F.W. Schmidt)

fiołek wonny (Viola odorata L.)

fiołek wyniosły (Viola elatior Fr.)

fiołek żółty (Viola lutea Huds.)

fiołek żółty sudecki (Viola lutea)

Gatunki uprawiane w Polsce

fiołek ałtajski (Viola altaica Kwe.-Gawl)

fiołek dłoniasty (Viola palmata L.)

fiołek jednokwiatowy (Viola uniflora L.)

fiołek kalaminowy (Viola calaminaria)

fiołek kanadyjski (Viola canadensis L.)

fiołek kapturkowaty (Viola cucullata Ait.)

fiołek labradorski (Viola labradorica Schrank)

fiołek mandżurski (Viola mandshurica W.Beck.)

fiołek missouryjski (Viola missouriensis Greene)

fiołek motylkowaty (Viola papilionaceae Pursh)

fiołek nagi (Viola glabella Nutt.)

fiołek okrągłolistny (Viola rotundifolia Mischr.)

fiołek ogrodowy, bratek (Viola x wittrocckiana hort.)

fiołek palczasty (Viola dactyloides Roem. et Schult.)

fiołek pierwiosnkolistny (Viola primulifolia L.)

fiołek pierzasty (Viola pinnata L.)

fiołek powabny (Viola gracilis Sibth.)

fiołek rogaty (Viola cornuta L.)

fiołek senizyjski (Viola cenisis L.)

fiołek sierocy (Viola orphanidis Boiss.)

fiołek stopowaty (Viola pedata L.)

fiołek strzałkowaty (Viola sagittata Ait.)

fiołek transylwański (Viola jooi Janka)

fiołek wapieniolubny (Viola calcarata L.)

fiołek zgięty (Viola adunca Sm.)

Obecność w kulturze i symbolice

W powszechnej tradycji fiołek symbolizuje skromność, niewinność, cnotę, pokorę, wierność, stałość w uczuciach, szczerość, prawdę, tajemnicę, piękno, miłość, namiętność, aromat, wiosnę.

Zestawienie obejmuje gatunki roślin naczyniowych występujące w stanie dzikim w Polsce (rodzime i obce, także gatunki zawlekane lub dziczejące przejściowo - efemerofity). Nazewnictwo i układ systematyczny oparty jest na "Krytycznej liście roślin naczyniowych Polski". Gatunki efemerofitów zapisane są czcionką pomniejszoną.

Fiołek polny (Viola arvensis Murr.) – gatunek rośliny należący do rodziny fiołkowatych (Violaceae). Pochodzi z Azji, Europie i Afryce Północnej, rozprzestrzenił się też gdzie indziej od niżu po piętro subalpejskie. W Polsce roślina pospolita, prawdopodobnie archeofit.

Według mitologii greckiej wyrósł z krwi Ajaksa Wielkiego lub wykastrowanego Attisa albo powstał z oddechu Io. Był poświęcony Afrodycie i znienawidzony przez Persefonę. W starożytnej Grecji fiołki wieńczyły głowy biesiadników (sądzono, iż chronią od upicia się i migreny) i zdobiły tyrsy podczas uczt. W starożytnym Rzymie obchodzono święto ku czci duchów zmarłych, Violaria, kiedy to przystrajano groby fiołkami.

Męczennicowate (Passifloraceae Juss. ex Kunth in Humb.) – rodzina roślin z rzędu malpigiowców (Malpighiales). Należące do niej gatunki występują głównie w rejonach tropikalnych. We florze Polski brak jej przedstawicieli, niektóre gatunki są uprawiane.

Attis — bóg wegetacji, w mitologii frygijskiej, towarzysz bogini Kybele, przedstawiany jako młody pasterz. Dotknięty obłędem pozbawił się męskości i umarł, lecz bogini przywróciła go do życia. Attis stał się prototypem korybantów. Mit o Attisie i Kybele był popularny na całym Bliskim Wschodzie, prawdopodobnie od czasów prehistorycznych i należy do najstarszych jakie znamy. Ich kult rozpowszechnił się w antycznym Rzymie w czasie panowania imperatora Klaudiusza.

Zobacz też

Zobacz hasło fiołek w Wikisłowniku

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o fiołku

Wiola

Wioleta (Wioletta)

Przypisy

Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-11-30].
Index Nominum Genericorum (ING) (ang.). [dostęp 2009-11-30].
Crescent Bloom: Viola (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-11-30].
↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular plants of Poland – a chekclist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. IB PAN, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
Ludmiła (red.) Karpowiczowa: Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
↑ Władysław Kopaliński: Słownik symboli. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0746-3.
Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 79–80. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 220. ISBN 83-04-04673-3.