Fizycy (niem. Die Physiker) – to dwuaktowa komedia autorstwa szwajcarskiego pisarza Friedricha Dürrenmatta, napisana w 1961 i wystawiona 21 lutego 1962 w Zurychu przez Kurta Horwitza. W 1980 autor przerobił sztukę na potrzeby wydania dzieł zebranych. Tytułowi fizycy są pacjentami kliniki psychiatrycznej, a jeden z nich dokonuje rewolucyjnego odkrycia, które niesie ze sobą zagrożenie unicestwienia całego świata. Z tej problematyki wyłania się główne pytanie utworu o odpowiedzialność nauki wobec dokonanych przełomów. Dürrenmatt łączy ową tematykę ze swoją teorią dramatu, zgodnie z którą dziełem przypadku sprawy przybierają najgorszy możliwy obrót. Stąd utwór jest często określany jako tragikomedia bądź groteska. Premiera Fizyków była wielkim sukcesem autora. W krótkim odstępie czasu stała się ona najczęściej wystawianą sztuką teatralną w niemieckim obszarze językowym i świętowała zarazem jeden z największych powojennych sukcesów teatralnych w krajach niemieckojęzycznych. Fizycy należą poza tym do najbardziej znanych dzieł Friedricha Dürrenmatta.

Przegląd treści

Główny wątek fabularny oscyluje wokół historii trzech fizyków, symulujących choroby psychicznie. Dwóch z nich podaje się za Alberta Einsteina i Isaaca Newtona. Trzeci z nich, Jan Wilhelm Möbius, odkrył rewolucyjną formułę, tzw. teorię wszystkiego, która w niewłaściwych rękach, mogłaby doprowadzić do unicestwienia całego świata. Utrzymując, że ukazał mu się raz król Salomon, chce on zdyskredytować własną osobę i zapobiec wykorzystaniu jego odkrycia do niecnych celów. Newton i Einstein to natomiast agenci rywalizujących ze sobą tajnych służb. Dali się zamknąć w tym samym zakładzie psychiatrycznym co Möbius, by dostać się do formuły i wykorzystać ją do własnych celów.

Fizycy zabijają swoje pielęgniarki, bojąc się o zdradę ich tajemnicy przed innymi. Gdy policja zaczyna dochodzenie w związku z serią tajemniczych morderstw, Möbius niszczy swoje formuły. Udaje mu się także przekonać pozostałych kolegów do zatajenia przed światem nabytej wiedzy, chroniąc go tym samym przed potencjalną zagładą. Jednak porozumienie fizyków przychodzi zbyt późno. Matylda von Zahnd, szpetna właścicielka i główna lekarka zakładu, zdołała na czas skopiować formuły Möbiusa. Jako jedyna w ośrodku okazuje się nie być przy zdrowych zmysłach i szczerze wierzy, że działa na polecenie króla Salomona, nosząc się z zamiarem przejęcia kontroli nad światem. Fizycy, uznani ostatecznie za szalonych w związku z serią zabójstw, nie są w stanie pokrzyżować jej planów i zostają zamknięci w zakładzie.

Tło

Wybuch bomy atomowej

Powstanie Fizyków zbiegło się z czasem napiętej sytuacji politycznej na świecie lat 60 i 70, z trwającą w tle zimną wojną między USA i Związkiem Radzieckim oraz obawami możliwego konfliktu atomowego. Sytuacja pogorszyła się jeszcze w związku z wzniesieniem muru berlińskiego w 1961. Już w 1957 18 fizyków jądrowych Republiki Federalnej Niemiec wystosowało manifest, w którym zwróciło się przeciw zaopatrzeniu armii w taktyczną broń atomową i jej militarnemu użyciu. W 1959 Günther Anders opublikował jego Tezy ery atomowej, oddane w podobnym tonie, do sformułowanych przez Dürrenmatta 21 punktów w jego Fizykach, zgodnych z maksymą: Co może trafić każdego, dotyczy każdego.

Lata 50 to także wzrost zaangażowania samego autora w politykę światową. W piśmie Problemy teatru z 1955 oparł on teatralną działalność na fundamencie społecznym. Zwiastunem Fizyków był już skecz Der Erfinder, napisany w 1949 dla kabaretu Cornichon. Na główny plan wysuwa się tam profesor zaopatrzony w miniaturową bombę, zdolną do zniszczenia całego świata. Jest on jednak w stanie zapewnić ludziom pokój, ukrywając ją w dekolcie pewnej damy.

W 1956 roku Robert Jungk opublikował książkę Jaśniej niż tysiąc słońc, traktującą o rozwoju bomby atomowej, tzw. projekcie Manhattan, oraz o losie naukowców w nim uczestniczących. W grudniu 1959 roku Dürrenmatt napisał recenzję do tej publikacji dla Die Weltwoche, w której to postawił tezy, występujące później w Fizykach. I tak argumentował on, że rzeczy możliwych do pomyślenia nie da się zataić. Każdy proces myślowy jest powtarzalny. Problem bomby atomowej może być rozwiązany tylko przez zgodność naukowców. Myślenie stanie się w przyszłości coraz bardziej niebezpieczne, niemożliwym jest jednak wyniesienie powinności pozostania głupcem na piedestał estetycznej formuły. Gdy rezolucje naukowców przyjdą za późno, będą mieli w rękach potęgę atomową, której nie będą w stanie pojąć.

Przez całą swoją karierę autor mierzył się z epistemologią i etycznymi pytaniami w odniesieniu do nauk przyrodniczych. Szczególne zamiłowanie z czasów szkolnych wiązał on z fizyką i matematyką. Przyznawał jednak jednocześnie, że nie były one jego mocną stroną: Czytając książki, czy to matematyczne czy fizyczne, mogłem co najwyżej mieć przeczucie co do ich treści. Dürrenmatt utrzymywał bliskie relacje z fizykami jądrowymi, w tym z Theodorem Bleulerem, którego nazwisko łudząco przypomina postać Herberta Georga Beutlera z komedii. Miejsce akcji Fizyków jest rezultatem znajomości klinki psychiatrycznej Préfargier, znajdującej się niedaleko jego miasta rodzinnego Neuchâtel, ale także zainspirowane odwiedzinami autora w innej placówce w Lozannie w 1950 roku, prowadzonej przez męża jego kuzynki.

Therese Giehse

Na pytanie dlaczego z początkowo zaplanowanej roli męskiej kierownika zakładu psychiatrycznego, autor sięgnął ostatecznie po wzorzec żeński i jaką w tym rolę grała aktorka Therese Giehse, której autor dedykował utwór, Dürrenmatt udzielał różnych odpowiedzi. Jürgowi Ramspeckowi powiedział: Rzeczywiście pokazałem Giehse plan Fizyków, na co ta zareagowała chęcią zagrania roli szalonej lekarki. I tak wyszedł z tego koncept kobiety. W wywiadzie z Ursem Jennym mówił jednak: W zasadzie owa piękna anegdota, że niby zmieniłem szalonego lekarza w lekarkę na życzenie Therese Giehse, nie jest prawdziwa. Zmiana przyniosła ze sobą decydujący kontrast, napięcie, którego już od dawna poszukiwałem. W rozmowie z Fritzem J. Raddatzem twierdził dalej: Najpierw zaplanowałem koncept szalonego lekarza. Później pojąłem, że naprzeciw ściśle logicznego świata fizyków może stać tylko szalona kobieta. Niczym szalony Bóg, tworzący swój wszechświat.

Sztuka powstawała równolegle z pracami nad Meteorem i opowiadaniem Weihnacht z 1959 roku. Po niepowodzeniu utworu Frank V. Opera banku prywatnego, Dürrenmatt planował napisanie stosunkowo łatwej sztuki. W 1961 autor skończył prace nad projektem. Zapiski zostały poszerzone o wskazania reżyserskie na potrzeby premiery, a dzieło ukazało się nakładem Arche Verlag w 1962 roku. Wydanie z 1980 (Diogenes Verlag) różni się od pierwowzoru tylko niewielkimi szczegółami.

Streszczenie

Akt 1

Albert Einstein

Czas i miejsce akcji

Małe miasteczko, centralne miejsce akcji utworu, nasuwa dzięki spokojnemu umiejscowieniu i „błękitnym” górom skojarzenia z idylliczną atmosferą. Dodatkowo niewielki uniwersytet, leżący nieopodal zakład penitencjarny oraz klinika dla psychicznie chorych, zwiększają wrażenie dekadencji i małomieszczaństwa, co wskazuje czytelnikowi na wyraźne różnice między zewnętrznymi pozorami a problemami, które się za nimi kryją. Komedia rozgrywa się w zakładzie Les Cerisiers, bloku w którym pacjentami są trzej fizycy: Newton, Einstein oraz Möbius.

Rozmowa między inspektorem Vossem i przełożoną zakładu

Komedia zaczyna się od przybycia inspektora Vossa do sanatorium, w związku ze śmiercią jednej z sióstr. Ta opiekowała się Einsteinem i została przez niego uduszona. W rozmowie z przełożoną, inspektor wyraża chęć przepytania sprawcy. Ta jednak przypomina mu opryskliwie, że nie ma on do czynienia z mordercą, ale szaleńcem. Ocena sytuacji przez oficera i siostrę różnią się diametralnie, a granice między prawdą a fałszem zacierają się. Przełożona próbuje przedstawić inspektora jako intruza, który zakłóca ustalony porządek zakładu. Samą śmierć jednej z pracownic określa jako mało niepokojącą i dodaje, że Einstein żałuje swego czynu i musi się uspokoić. Inspektor może więc tylko przyglądać się pacjentom, nie wolno mu też palić.

Sir Isaac Newton

Rozmowa między inspektorem Vossem i Newtonem

Trzy miesiące wcześniej Newton zabił swoją opiekunkę w podobny sposób, lecz i przeciw niemu inspektor nie mógł wnieść oskarżenia z uwagi na domniemane szaleństwo. W obu przypadkach pacjenci mięli zażyłe relacje z siostrami i planowali w ich towarzystwie opuścić zakład. Inspektor dostaje możliwość przepytania Newtona. Jako reprezentant państwa i policji, jest on zmuszony do prowadzenia rozmowy, owocującej pożądanymi wynikami śledczymi. Newton jednak szybko używa przeciw niemu jego własnej broni i sam rozdaje karty w konwersacji, przenosząc argumentację na wyższy poziom i stawiając inspektora w sytuacji, która go przerasta. Sam inspektor staje się winowajcą, który szaleńczymi dociekaniami zbija wszystkich z tropu. Poza tym Newton słusznie zwraca policjantowi uwagę na to, że palić mogą tylko pacjenci, a nie goście. Ta groteskowa sytuacja ukazuje szaleńcze pojęcie porządku zakładowego. Skarga Newtona, że nic nieznaczący morderca zostaje skazany, a wynalazca bomby atomowej unika wymiaru sprawiedliwości, dobrze wpisuje się w wymowę całego dzieła, w którym wyrażone są paradoksalne zdarzenia i sprzeczności mieszczańskiego porządku.

Rozmowa inspektora Vossa z Matyldą von Zahnd

Inspektor informuje kierowniczkę zakładu, że Newton uważa siebie także za Einsteina, na co ta odpowiada że to za kogo moi pacjenci się podają, jest ustalane przez mnie. Nasuwająca się paralela do wypowiedzi Göringa Ja ustalam, kto jest Żydem! może być sugerowana przez Dürrenmatta nieprzypadkowo i pokazuje władzę kierowniczki i jej zdolności manipulacji, tworząc z niej wcielenie zła. I tak na sugestię Vossa, iż po drugim zabójstwie zachodzi konieczność wprowadzenia dodatkowych środków bezpieczeństwa, ta odpowiada tezą, że morderstwa na siostrach są efektem serii deformacji mózgów, wywołanych promieniowaniem. Jako że trzeci pacjent nie był na nie wystawiony, nie ma już niebezpieczeństwa dla personelu. Dodatkowo próbuje ona połączyć świat szaleńców z tym normalnym, twierdząc że zdrowi także mordują i to jeszcze częściej.

Odwiedziny pani Rose

Król Salomon

Po 15 latach w odwiedziny do fizyka Möbiusa przybywa rozwiedziona z nim pani Lina Rose. Towarzyszy jej mąż Oskar Rose i troje dzieci Möbiusa, Adolf-Friedrich, Wilfried-Kaspar i Jörg-Lukas. Jej pojawianie się wprowadza czytelnika do właściwej akcji fabuły i dostarcza dodatkowych informacji co do rodziny pacjenta oraz jego zawodowej kariery. Swoje domniemane szaleństwo Möbius wzmacnia osobliwym sposobem zachowania. Siada na przewróconym stole, aby recytować psalm króla Salomona i podnosi głos na byłą małżonkę. Poza tym daje do zrozumienia, że nie rozpoznaje swojej rodziny. Jego stosunek do najbliższych jest przykładem ofiary, którą musi ponieść naukowiec, mający na celu ochronę świata przed swoimi formułami. Rodzina próbuje natomiast oddziaływać w możliwie harmoniczny sposób, mimo iż pani Rose ma wyrzuty sumienia z powodu ponownego ożenku i tym samym strach przed spotkaniem byłego męża. Zdaje się ona jednak być wciąż oddana Möbiusowi, opłacając jego studia i finansując pobyt w klinice z obawy przed wysłaniem go do państwowego zakładu. Wymuszone pojawienie się całej rodziny wytwarza wokół niej aurę śmieszności w oczach samego czytelnika. Dzieci z dostojną nieśmiałością odgrywają melodie na flecie, a pani Rose zwraca się do Möbiusa „Johannie Wilhelmleinie”. Konieczność zachowania zewnętrznych pozorów i mieszczańskich konwencji obnaża ich skostniałość. Przesadnym oddaniem sprawie fizyka, jak i pozornym poświęceniem drugiemu mężowi, Rose imituje tylko chrześcijańską miłość bliźniego. Oczekuje ona współczucia od innych. Ostatecznie pacjent przegania rodzinę odegraną sceną, zrywając z nią kontakt w sposób nagły i tym samym nie utrudniając pożegnania. Raz jeszcze chce on podkreślić swoje szaleństwo i chronić świat przed jego odkryciem.

Rozmowa Möbiusa z siostrą Moniką

Następuje zwrot akcji komedii. Siostra Monika Stettler zdradza Möbiusowi, że wierzy w króla Salomona, który miał nawiedzić fizyka i zwierza się z miłości do niego. Ten próbuje odwieść ją od zajętego stanowiska, lecz szybko dowiaduje się, że ta zaplanowała już ich wspólne życie mieszczańskie, zagrażając w ten sposób jego tajemnicy. Nie widząc innego wyjścia, Möbius dusi ją sznurkiem od zasłony. Scena pełni przede wszystkim funkcje dramatyczną, jako że śmierć trzeciej siostry, przyczynia się do tego, iż doktor von Zahnd całkowicie dyskredytuje Möbiusa przed resztą świata.

Akt 2

Pierwsze dwie sceny drugiego aktu są powtórzeniem dochodzeń z aktu pierwszego. Tutaj jednak czytelnik ma do czynienia z „odwróconym stanem”. Akcja zgrywa się z aktem pierwszym, choć zdania i monologi są odgrywane w znacznie szybszym tempie. Zamordowane siostry zostają zastąpione przez pielęgniarzy, szczycących się tytułami mistrzów sztuk walki.

Rozmowa inspektora Vossa z Matyldą von Zahnd

Inspektor, który zjawił się na kolejne dochodzenie, przejmuje inicjatywę. Według niego Möbius jest teraz „sprawcą, Matylda von Zahnd mówi zaś o "mordercy". Dyrektorka odgrywa zmieszaną całą sytuacją i robi wrażenie zaskoczonej zabójstwem. Inspektor oddala od siebie odpowiedzialność za wyjaśnienie sprawy, kapitulując przed sytuacją, której nie może zmienić. To może być rozumiane jako odzwierciedlenie społeczeństwa, w którym dopasowanie przedłożone jest oporowi, co ostatecznie przynosi poczucie większej wolności.

Möbius i Matylda von Zahnd

Möbius jak zwykle wymawia się opowieścią o królu Salomonie, który mu się miał ukazać, udzielić instrukcji i dopomóc w osiągnięciu geniuszu. Mimo iż jego szaleństwo jest symulowane, to dyrektorka daje wiarę pacjentowi. Przed uważnym czytelnikiem rysuje się w tym momencie obraz obłędu kobiety.

Rozmowa fizyków

Rozmowa ma miejsce w czasie kolacji i stanowi punkt kulminacyjny sztuki.

Część pierwsza: Fizycy przyznają współmieszkańcom, że nie są szaleni. Newton to naprawdę Alec Jasper Kilton, pomysłodawca „nauki odpowiedników", pracujący jako agent (prawdopodobnie CIA) dla zachodniego bloku (kapitalizm, USA). Podobnie Einstein, który w rzeczywistości jest Josephem Eislerem, dokonał odkrycia „efektu Eislera” i pracuje dla bloku wschodniego (komunizm, ZSRR). Obaj chcą uzyskać dostęp do prac Möbiusa, który odkrył tzw. teorię wszystkiego i trzyma ją w tajemnicy przed światem. Jego starania okazują się być daremne. Każdy z agentów chce pozyskać formuły dla swoich krajów. Obaj wyciągają pistolety, lecz szybko zdają sobie sprawę z bezsensowności pojedynku, jako że każdy z nich świetnie posługuje się bronią.

Część druga: Dyskurs miedzy fizykami o możliwościach naukowych badań w dzisiejszym świecie stanowi punkt kulminacyjny komedii. W rozmowie fizycy reprezentują następujące pozycje:

Kiedy Möbius oznajmia, że spalił swoje zapiski, agenci rozpoznają brak sensu dalszej walki i odkładają broń. Möbius próbuje następnie przekonać pozostałych do pozostania w zakładzie. Nauka staje się w jego oczach straszna, badania są niebezpieczne, a zrozumienie zabójcze. Jedyną możliwość widzi on w kapitulacji przed rzeczywistością i wycofaniu się z naukowych wniosków. Tylko w zakładzie wolno nam myśleć. Na wolności nasze myśli są materiałem wybuchowym. To jednak nie zraża agentów, którzy noszą się z zamiarem opuszczenia kliniki. Möbius wspomina więc także o popełnionych zabójstwach. Jeśli ich wiedza dostanie się na zewnątrz, morderstwa, których się dopuścili, pójdą na marne i staną się, nie jak do tej pory, aktem poświęcenia dla ludzkości, lecz zwykłą zbrodnią, co z kolei uczyni z nich pospolitych morderców. Taką argumentacją udaje mu się przekonać rozmówców do pozostania w zakładzie w ramach odpokutowania za ich czyny i tym samym przyczynienia się do ocalenia ludzkości. Komedia zdaję się więc przybierać oznaki szczęśliwego zakończenia. Protagoniści poświęcają samych siebie, odpokutowują winy, a zakłócony porządek świata zdaje się powracać na właściwe tory. Fizycy zmierzają do swoich pomieszczeń.

Zakończenie

Dyrektorka zakładu przywołuje fizyków z ich pokoi i nakazuje zabranie broni. Następnie oznajmia, że także jej od lat ukazywał się król Salomon. Stwierdzenie to utwierdza czytelnika w przekonaniu, iż to właśnie ona jest jedyną szaloną osobą w całej placówce. Przyznaje, że nasłała wszystkie trzy siostry na nieświadomych niczego fizyków, przyczyniając się ostatecznie do ich śmierci. Naukowcy zostają zamknięci w zakładzie, w którym uchodzą tylko za „sprawców”, podczas gdy na zewnątrz byliby „mordercami”. Matylda von Zahnd skopiowała wszystkie zapiski Möbiusa, nim ten zdołał je zniszczyć. Współgra to z poglądem autora, iż to co raz zostało pomyślane, nie może być cofnięte. Dyrektorka spodziewa się dużych zysków, nie biorąc pod uwagę zagrożeń, jakie niesie ze sobą niesprawdzona technologia. Trzej naukowcy zostają zamknięci w zakładzie z powodu ich domniemanego szaleństwa. Wyznanie kierowniczki placówki idzie w parze z formułą wydarzeń przybierających obrót najgorszy z możliwych, zaprezentowanej przez autora wraz z innymi 21 postulatami. Ów scenariusz jest zupełnie przypadkowy, jako że fizycy nie są w stanie przewidzieć zamiarów dyrektorki, podobnie jak sam czytelnik.

Monologi końcowe

W trzech ostatnich monologach głos zabierają Kilton, Eisler i Möbius. Odgrywając ich pierwotne role, tajni agenci znów podają się za Einsteina i Newtona, a Möbius w pełni identyfikuje się z królem Salomonem: Jestem Salomonem, nieszczęsnym królem Salomonem. Zakończenie przypomina rozprawę sądową, w której oskarżeni po skazaniu wygłaszają mowy końcowe. Wszyscy trzej symbolizują trzy stopnie naukowego postępu: