Fonologia - Polski Serwis Naukowy

Portal:
Językoznawstwo

Fonologia (dawniej głosownia) – nauka o systemach dźwiękowych języków. Stanowi jeden z działów językoznawstwa (lingwistyki) (podawane jako synonimiczne nazwy: fonemika, fonematyka, odnoszą się tylko do jednej z teorii fonologicznych i nie mogą być traktowane jako zamiennik nazwy "fonologia").

Leonard Bloomfield (ur. 1 kwietnia 1887 w Chicago – zm. 18 kwietnia 1949 w New Haven) – językoznawca amerykański. W swoim najważniejszym podręczniku - Język - wydanym w 1933 roku, przedstawił wyczerpujący opis amerykańskiego językoznawstwa strukturalnego. Poczynił znaczący wkład w indoeuropejskie językoznawstwo historyczne, opis języków austronezyjskich oraz języków rodziny Algonquian.

Samogłoski to głoski, przy powstawaniu których uczestniczą jedynie wiązadła głosowe, a strumień powietrza swobodnie przepływa przez kanał głosowy. Charakteryzują się regularnym rozkładem energii akustycznej, mają wyraźną strukturę formantową, która decyduje o ich barwie.

Od fonetyki odróżnia ją podejście do dźwięków: fonetyka bada ich właściwości fizyczne, fonologia bada jak funkcjonują i jaki tworzą system. Jeden z najwybitniejszych fonologów, Nikołaj Siergiejewicz Trubieckoj, zilustrował to porównaniem mówiącym, że fonetyka ma się tak do fonologii jak numizmatyka do nauki o finansach. (Trubieckoj 1939)

Upodobnienie fonetyczne (asymilacja fonetyczna, inaczej uwarunkowania pozycyjne głosek) - jeden z podstawowych zależnych procesów fonetycznych, polegający na upodobnieniu sąsiednich głosek. Upodobnieniem takim określa się przekształcenie postaci fonetycznej danego wyrazu pod wpływem sąsiadujących ze sobą głosek. Istotą każdego upodobnienia fonetycznego jest koartykulacja, której mechanizm działania polega na wpływie danej głoski na sposób artykulacji głosek, które z nią sąsiadują. Można tu wyróżnić:

Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

Fonologia jako dyscyplina odrębna od fonetyki zaczęła się od obserwacji, że nie da się adekwatnie opisać systemu dźwiękowego języka opisując po prostu używane w danym języku dźwięki. Potrzebne są bardziej abstrakcyjne jednostki, które nazwano fonemami. (Warto zwrócić uwagę, że terminu "fonem" używał po raz pierwszy w znaczeniu zbliżonym do współczesnego polski językoznawca Jan Baudouin de Courtenay.)

Mikołaj Kruszewski (ur. 1851 w Łucku, zm. 1887 w Kazaniu), właściwie: Mikołaj Habdank Kruszewski – polski przedstawiciel szkoły kazańskiej w językoznawstwie, uczeń i najbliższy współpracownik Baudouina de Courtenay, od 1883 r. profesor Kazańskiego uniwersytetu. Współtwórca koncepcji fonemu. Jego i jego mistrza wkład w podwaliny fonologii, oraz zapoznany wpływ jaki wywarł na rozwój językoznawstwa docenił pod koniec swego życia Roman Jakobson dopiero w latach 1970-tych.

Para minimalna - jest to para wyrazów lub wyrażeń danego języka, różniących się tylko jedną głoską i posiadających różne znaczenia. Cechy odróżniające głoski pary minimalnej są cechami fonologicznie relewantnymi, np. w języku polskim parę minimalną tworzą wyrazy koza i kosa - wyrazy te różnią się tylko jedną głoską ([z] : [s]) i posiadają różne znaczenia. Wynika z tego, że cechy odróżniające głoski [z] i [s] (w tym wypadku jest to dźwięczność) są w systemie fonologicznym języka polskiego cechami fonologicznie relewantnymi, a głoski [z] i [s] są realizacjami dwóch różnych fonemów. Natomiast w języku hiszpańskim głoski te są realizacjami tego samego fonemu - /s/. Głoska [z] jest w hiszpańskim jedynie wariantem fonemu /s/ występującym przed spółgłoskami nosowymi i półotwartymi, np. w wyrazie capitalismo.

W minionym stuleciu fonem definiowano na kilka sposobów, zależnie od podejścia teoretycznego danej szkoły językoznawczej. Najbardziej znane definicje to:

mentalistyczna – fonem to "psychologiczny wzorzec" dźwięku, który mówiący stara się odtworzyć;

fizyczna – fonem to zbiór dźwięków spełniających pewne warunki dystrybucji i podobieństwa;

funkcjonalna – fonem to najmniejsza jednostka języka zdolna do różnicowania znaczenia (ale sama znaczenia pozbawiona – najmniejszą jednostką znaczącą jest morfem);

oraz wywodzące się ze Szkoły Praskiej rozumienie fonemu jako wiązki cech dystynktywnych (co najprościej da się wytłumaczyć jako "kwintesencja istotnych dla użytkowników danego języka różnic pomiędzy dźwiękami").

Jak widać, wbrew powtarzanemu czasem stereotypowi, w żadnej z liczących się szkół fonem nie jest definiowany jako dźwięk (odróżniający się, czy też nie). Nowsze teorie (fonologia generatywna) zastąpiły pojęcie fonemu pojęciem segmentu. Dalej jednak jest on podstawowym terminem fonologicznym w popularnych opisach dla celów dydaktycznych.

Morris Halle, urodzony w 1923 roku jako Pinkowitz, jest amerykańskim językoznawcą łotewsko-żydowskiego pochodzenia, emerytowanym profesorem językoznawstwa w Massachusetts Institute of Technology.

Spółgłoska to dźwięk języka mówionego powstający w wyniku całkowitego lub częściowego zablokowania przepływu powietrza przez aparat mowy (kanał głosowy). W czasie wymawiania spółgłosek powstaje szmer, gdy powietrze natrafia na przeszkodę (zwarcie, zbliżenie).

Zależnie od zasięgu opisywanych procesów tradycyjnie rozróżnia się fonologię segmentalną i fonologię suprasegmentalną. Jak same nazwy wskazują, ta pierwsza zajmuje się segmentami, a ta druga jednostkami wyższego rzędu: sylabą, wyrazem, frazą i związanymi z nimi zagadnieniami długości, tonu i akcentu, a więc także np. rytmu i intonacji. Przy bliższym zbadaniu okazuje się jednak, że zakresy obu poddyscyplin nakładają się na siebie: opisując procesy fonologiczne (np. upodobnienia/asymilacje) i tak musimy odwoływać się do kontekstu szerszego niż jeden segment. Jednocześnie współczesne teorie dotyczące wewnętrznej abstrakcyjnej struktury segmentów (teoria geometrii cech) używają narzędzi, które wymuszają opisywanie cech pojedynczych segmentów jako części większych całości.

André Martinet [wymowa: andre maʀtinɛ] (ur. 12 kwietnia 1908, zm. 16 lipca 1999) – francuski lingwista, w latach 1946-1948 dyrektor działu badań lingwistycznych International Auxiliary Language Association i jeden z "ojców" języka interlingua. Zwolennik tendencji naturalistycznej w językach planowych, miał jednak nieco odmienne zapatrywania na rolę i ostateczną postać języka międzynarodowego niż Alexander Gode.

Alofon (czasem używana nazwa allofon) - realizacja fonemu zawierająca oprócz cech fonologicznie relewantnych również szereg cech nierelewantnych w zależności od pozycji głoski (w stosunku do innych) i mówiącego.