Początek akcji futbolowej z linii wznowienia gry (line of scrimmage).

Futbol amerykański (ang. American football) – sport drużynowy, w którym uczestniczą dwa jedenastoosobowe zespoły. Najpopularniejszy sport w Stanach Zjednoczonych.

Celem gry jest zdobycie w ustalonym czasie większej liczby punktów od drużyny przeciwnej.

Piłkę można przemieszczać wykopując, niosąc, rzucając lub przekazując ją z rąk do rąk między zawodnikami. W wielu krajach Europy i Azji obowiązują te same zasady gry w football. Główną zasadą jest rzucanie piłki ręką. Punkty zdobywa się na wiele sposobów, na przykład przez przeniesienie piłki przez linię punktową (goal line), rzucenie piłki do zawodnika stojącego za tą linią – czyli w polu punktowym (end zone) – lub przez kop na bramkę przeciwnika (field goal). Wygrywa drużyna z większą liczbą punktów w momencie, gdy upływa czas meczu i kończy się ostatnia akcja. W razie remisu w czasie regulaminowym stosuje się dogrywki z zasadą "nagłej śmierci" – odpowiednik "złotego gola" w piłce nożnej. Niekiedy mecz może zakończyć się remisem, jeśli dogrywka nie wyłoni zwycięzcy.

W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie sport ten nazywany jest po prostu futbolem (football). Poza tymi krajami dyscyplina określana jest niemal zawsze jako futbol amerykański dla odróżnienia od innych gier piłkarskich – szczególnie piłki nożnej (piłka nożna natomiast przez Amerykanów nazywana jest soccer). W krajach anglojęzycznych futbol amerykański niekiedy określa się jako "futbol rusztowy" (od ang. gridiron, ruszt) z racji podobieństwa boiska do kratki rusztu.

Historia

Koniec meczu USA-Kanada rozegranego w roku 1944. Zawodnik kanadyjski ma na głowie kask starego typu.

Zarówno futbol amerykański jak piłka nożna mają korzenie w sportach piłkarskich, które zaczęto uprawiać w połowie XIX wieku na wyspach brytyjskich. Futbol amerykański pochodzi bezpośrednio z rugby i piłki nożnej. Nazwa futbol początkowo określała grę w piłkę graną na nogach, a nie kopaną, stąd obecna nazwa.

W dniu 6 listopada 1869, w Nowym Brunszwiku w stanie New Jersey rozegrano pierwszy mecz futbolowy pomiędzy drużynami uczelni Rutgers University i Princeton University. Zawodnicy Rutgers wygrali mecz wynikiem 6-4. Mecz ten bardziej jeszcze przypominał dawną piłkę nożną, ale stopniowe zmiany doprowadziły do powstania gry zbliżonej do współczesnej.

Od lat 20. do początku lat 90. XIX wieku studenci Dartmouth College rozgrywali mecze na pierwotnych zasadach podobnych do futbolowych, znanych pod nazwą Old Division Football, opublikowanych przez uczelnię w roku 1871.

W 1874 roku studenci uniwersytetu Harvard, grający w grę zwaną Boston game, rozegrali dwa mecze przeciwko studentom kanadyjskiego uniwersytetu McGill, grającym w rugby. Pierwszy mecz, w którym zwyciężyli Amerykanie 3-0, rozegrano okrągłą piłką na zasadach "Boston game". Drugi mecz, zakończony bezpunktowym remisem, rozegrano owalną piłką na zasadach rugby. Większość zasad z rugby zostało przejętych przez studentów z Harvardu, którzy zaczęli je popularyzować wśród innych uniwersytetów grających do tamtej pory w piłkę nożną.

Już w latach 80. XIX wieku na Uniwersytecie Yale zaczęto, na wniosek trenera Waltera Campa, opracowywać przepisy i standardy odróżniające rozwijający się futbol od rugby. W roku 1880 wprowadzono zapis o linii wznowienia akcji, a dwa lata później przepisy o próbach.

U zarania XX wieku futbol stał się bardziej niebezpieczny: w samym roku 1905 zmarło 18 zawodników uczelnianych. Władze uniwersytetów zareagowały na to zmianami przepisów prowadzącymi do rozgęszczenia zawodników na boisku (do czego najbardziej przyczynił się zapis o podaniu do przodu) czy zakazami tworzenia niebezpiecznych formacji, jak wysoce skuteczna, ale nad wyraz kontuzjogenna "formacja klina". Wprowadzono i wymuszono użycie lepszego sprzętu ochronnego, jak np. coraz doskonalsze kaski.

Do roku 1912 dyscyplina osiągnęła dzisiejszy kształt. Wtedy to zmieniono rozmiar boiska do dzisiejszego, zwiększono do 6 liczbę punktów otrzymywanych za przyłożenie, prowadzono zasadę 4 prób.

Futbol, początkowo zdominowany przez uniwersytety Ligi Bluszczowej, zyskał zainteresowanie innych uczelni w całych Stanach Zjednoczonych. Do roku 1916, w którym zaczęto rozgrywać corocznie Rose Bowl – mecz uczelni wschodu i zachodu, futbol stał się sportem narodowym, ustępującym popularnością tylko baseballowi.

Futbol zawodowy rozwinął się w miastach przemysłowych Pensylwanii i Amerykańskiego Środkowego Wschodu na początku lat 20. XX wieku. W roku 1920 utworzono ligę NFL, wtedy jako American Professional Football Association.

Liga zawodowa wzbudzała początkowo raczej lokalne zainteresowanie o drugorzędnym znaczeniu. Po II wojnie światowej zainteresowanie meczami NFL "wystrzeliło w górę" w całych Stanach Zjednoczonych, głównie dzięki przekazom telewizyjnym. W latach 60. XX wieku liga zawodowa przebiła swoją popularnością rozgrywki futbolu uczelnianego i baseballu. Pierwszy Super Bowl, starcie mistrzów ówczesnej ligi NFL i rywalizującej ligi AFL, odbył się w roku 1967, zaś trzy lata później ligi połączyły się.

Popularność

Mecze futbolowe University of Southern California na stadionie Los Angeles Memorial Coliseum przyciągają ponad 90 000 widzów.

W formie zorganizowanej w futbol grają niemal wyłącznie mężczyźni i chłopcy, choć w ostatnich latach zaczęły powstawać amatorskie i półprofesjonalne ligi kobiece. Futbol pozostaje najpopularniejszym sportem widowiskowym w Stanach Zjednoczonych, zdobywając oglądalność przewyższającą inne sporty transmitowane w telewizji.

Obecnie jedyną dużą futbolową ligą zawodową w Stanach Zjednoczonych jest National Football League (NFL), w której uczestniczą 32 zespoły. Jej finał, Super Bowl, ogląda niemal połowa amerykańskich gospodarstw domowych oraz telewidzowie w ponad 200 krajach (230 w 2009 roku). W dniu decydującej rozgrywki, zwanym Niedzielą Super Bowl, wielu kibiców organizuje w domach imprezy, na które zaprasza się rodzinę i znajomych, by wspólnie stołować się i oglądać mecz. W przerwie meczu odbywa się krótki koncert muzyczny, a udział artysty w nim uznaje się dla niego za zaszczyt.

Od 2007 roku istnieje także United Football League (UFL) której drużyny mają swoje siedziby w mniejszych miastach. Pierwszy mecz w jej ramach rozegrano w 2009 roku.

Ogromną popularnością w całej Ameryce Północnej cieszy się futbol uniwersytecki. Sześć stadionów uczelnianych (Michigan Stadium, Beaver Stadium, Neyland Stadium, Ohio Stadium, Bryant–Denny Stadium, Texas Memorial Stadium) mieści powyżej 100 000 widzów i regularnie wyprzedaje wszystkie bilety. Nawet rozgrywki futbolowych drużyn szkół średnich przyciągają w niektórych miastach ponad 10 000 osób, a rytuały związane z jesiennymi rozgrywkami drużyn – występy szkolnych orkiestr marszowych, pokazy cheerleaderek, tradycja homecoming oraz zabawy – są ważną częścią kultury w większości małych miast Ameryki.

W Stanach Zjednoczonych, zgodnie z długoletnią tradycją, mecze ligi szkół średnich rozgrywa się w piątki, mecze uczelniane w soboty, zaś mecze ligi NFL w niedziele, poniedziałki wieczorem, pokazywane w programie Monday Night Football, i w niektóre czwartkowe wieczory. Po zakończeniu sezonu uczelnianego NFL rozgrywa niektóre gry także w soboty. Od tego grafiku meczów następują niekiedy odstępstwa.

Przyjęło się także organizować mecze w niektóre jesienne i zimowe święta, jak np. Dzień Dziękczynienia czy Nowy Rok.

W futbol gra się w celach rekreacyjnych w klubach amatorskich i młodzieżowych. Istnieją drużyny półprofesjonalne, w których zawodnicy otrzymują niewielkie pensje.

Poza Stanami Zjednoczonymi

Pod auspicjami NFL w 1991 zbudowano ligę NFL Europa, w której grało ostatnio 5 drużyn niemieckich i jedna holenderska, po zakończeniu edycji 2007 liga ta przestała istnieć. W Kanadzie działa Canadian Football League, grająca według przepisów kanadyjskich. Futbol amatorski cieszy się popularnością w Meksyku i na wyspach Terytorium Samoa Amerykańskiego oraz w mniejszym stopniu w Japonii, Korei, Nowej Zelandii, Australii i w państwach europejskich. Od 1983 rozgrywane są mistrzostwa Europy, od 2000 mistrzostwa Europy juniorów, a od 1999 mistrzostwa świata.

Mimo tego, w krajach, gdzie piłka nożna wiedzie prym popularności, futbolowi trudno się przebić.

W Polsce

Od listopada 2004 roku działa w Polsce stowarzyszenie Polski Związek Futbolu Amerykańskiego, utworzone z inicjatywy dwóch drużyn: Warsaw Eagles i 1. KFA Wielkopolska. W sezonie 2006 rozegrano mecze Polskiej Ligi Futbolu Amerykańskiego, w której grały 4 zespoły, oprócz wyżej wymienionych The Crew Wrocław i Pomorze Seahawks, na których mecze przychodziło do kilku tysięcy osób (najwięcej we Wrocławiu – ponad 3000 widzów). Mistrzem została drużyna Warsaw Eagles.

W kwietniu 2006 r. powstaje pierwsza w Małopolsce drużyna futbolu amerykańskiego Kraków Tigers i pierwsza na Śląsku Silesia Miners, które rozpoczynają propagowanie tego sportu w południowej Polsce. W sezonie 2008 pierwsza Polska Liga Futbolu Amerykańskiego liczy 8 drużyn. Poza wymienionymi wyżej grają w niej Kozły Poznań, Devils Wrocław oraz Husaria Szczecin.

W sezonie 2012 w drugiej Polskiej Lidze Futbolu Amerykańskiego występują: Tychy Falcons, Saints Częstochowa, Tytani Lublin, Ravens Rzeszów, Rybnik Thunders, Silvers Olkusz, Diabły Wrocław, Warsaw Werewolves, Olsztyn Lakers, Toruń Angels, Cougars Szczecin, Sabercats Sopot, Królewscy Warszawa.