Fordoński Przełom Wisły - Polski Serwis Naukowy

Jesienny widok w Jarużynie

Widok z uroczyska "Prodnia"

Zabudowa osiedla Tatrzańskiego na tle zbocza Fordońskiej Doliny Wisły

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Fordoński Przełom Wisły

Fordoński Przełom Wisły zwany także Przełomem Doliny Wisły lub Bramą Fordońską – mikroregion fizyczno-geograficzny (314.831) w północnej Polsce, w północno-wschodniej części miasta Bydgoszczy, na granicy z gminami: Osielsko, Dobrcz i Dąbrowa Chełmińska, stanowiący południowy skraj Doliny Dolnej Wisły.

Zatoka Gdańska (. Przezroczystość wody w zależności od pory roku kształtuje się od 8 do 16 m. Zasolenie zatoki wynosi od 7 do 8 promili. W czasie silnych sztormów występują fale o wysokości przekraczającej 9 m[potrzebne źródło]. Nad Zatoką Gdańską znajdują się największe polskie porty: Gdańsk i Gdynia.
Grąd – wielogatunkowy las liściasty lub mieszany z przewagą grabu i dębu, niekiedy z domieszką lipy drobnolistnej i szerokolistnej, klonu, jawora i świerku. Posiada bogaty podszyt.

W pracy „Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy” Przełomem Doliny Wisły nazwano mikroregion fizyczno-geograficzny należący do mezoregionu Doliny Fordońskiej. W szerszym znaczeniu obejmuje on tzw. bramę odcinka przełomowego dolnej Wisły, w którym rzeka po długim przebiegu w Pradolinie Toruńsko-Eberswaldzkiej, gwałtownie zmienia kierunek i wcina się w wysoczyznę Pojezierzy Południowobałtyckich, podążając bezpośrednio ku Bałtykowi.

Żwir – okruchowa skała osadowa o luźnej postaci, złożona z otoczaków o średnicy większej niż 2 mm – nawet do kilku cm. (W budownictwie żwirem nazywane jest kruszywo naturalne o frakcji do 80 mm.)
Drwęca (niem. Drewenz) – rzeka w północnej Polsce na Pojezierzu Mazurskim i Pojezierzu Chełmińsko-Dobrzyńskim, prawy dopływ dolnej Wisły. Długość rzeki wynosi 253 km, a powierzchnia dorzecza 5536 km². Wypływa ze wschodnich stoków Góry Dylewskiej (Czarci Jar) na wysokości 191 m n.p.m., płynie na południowy zachód i uchodzi do Wisły na wysokości 36,6 m n.p.m., a jej końcowy odcinek stanowi południowo-wschodnią granicę Torunia. Wyznacza południową granicę ziemi chełmińskiej.

Historia geologiczna

Powstanie przełomowego odcinka doliny Wisły poniżej Fordonu wiąże się z rozwojem systemu odwodnienia w okolicy Bydgoszczy na przełomie górnego plenivistulianu i późnego glacjału. U schyłku ostatniego zlodowacenia, gdy czoło lodowca znajdowało się na północnych terenach Polski, wody roztopowe spływające z północy dolinami sandrowymi dzisiejszych rzek: Skrwy, Drwęcy, Brdy, Wdy, Gwdy, mieszały się z wodami płynącymi z południa tworząc ogromny nurt Prawisły, żłobiący pradolinę wielokilometrowej szerokości i płynący na zachód ku Morzu Północnemu. Przełom dolnej Wisły polegał na znalezieniu przez wody prarzeki nowego, krótszego odpływu. Wiązało się to z przerwaniem przepływu na zachód w łączności z systemem rzecznym Odry na rzecz wykorzystania rynny lodowcowej w obniżeniu dolnego Powiśla, które kryło w sobie zasypaną osadami dolinę powstałą w starszych epokach geologicznych.

Wody podziemne – wody, zalegające pod powierzchnią Ziemi na różnych głębokościach, powstałe na skutek różnych procesów geologicznych. Ich łączna objętość wynosi ok. 60 000 tys. km³, co stanowi ok. 4,12‰ ogólnej objętości zasobów hydrosfery Ziemi. Strefa nasycenia wodami podziemnymi nosi nazwę strefy saturacji, i położona jest poniżej strefy nasycenia powietrzem glebowym i innymi gazami czyli strefy aeracji. W strefie aeracji mogą występować wody, ale tylko jako wody zawieszone albo związane (woda higroskopijna, woda błonkowata, woda kapilarna). Miejsce wypływu wód podziemnych na powierzchnię w zależności od obfitości i sposobu wypływu to źródło, młaka, wykap lub wysięk.
Jezioro Ancylusowe było trzecim etapem rozwoju Morza Bałtyckiego. Pojawiło się około 8 tysięcy lat 14C temu, kiedy dalszy proces topnienia lądolodu uwolnił od jego ciężaru większą część Skandynawii. W rezultacie obszar ten uległ izostatycznemu podniesieniu, odcinając Bałtyk od Morza Północnego i ponownie zmieniając jego status na jezioro (patrz Jezioro Lodowe). Wody jeziora uległy szybko wysłodzeniu. Jezioro to nazywane jest Jeziorem Ancylusowym od żyjących w nim pospolitych ślimaków z gatunku Ancylus fluviatilis (przytulik strumieniowy). Fauna morska w wyniku wysłodzenia całkowicie wymarła, poziom jeziora podniósł się, ale nie na tyle, aby zniwelować efekt wypiętrzenia bloku skandynawskiego. Ponowne przejście w stadium morskie nastąpiło dopiero po ostatecznym stopnieniu lądolodu, ok. 5,5 tysięcy lat temu. Powstało wówczas Morze Litorynowe.

Powstanie doliny dolnej Wisły i skierowanie tam wód pradolinnych nastąpiło w trzyetapowym procesie. Klasyczne jego wyjaśnienie oparte jest na analizie systemów tarasowych z określeniem ich wieku na obszarze południowej części doliny (Basen Grudziądzki i Dolina Fordońska), gdzie zachował się pełny, dziewięciostopniowy system tarasowy. W nowszych opracowaniach sugeruje się jednak, że model stopni terasowych w dolinie Wisły nie wyjaśnia całości zagadnienia kształtowania się rzeźby doliny. Wiele wskazuje, że w kształtowaniu doliny miały udział również martwe lody, a część domniemanych stopni terasowych to terasy kemowe.

Rezerwat przyrody Wielka Kępa Ostromecka – rezerwat leśny o powierzchni 27,6 ha, położony w województwie kujawsko-pomorskim, powiecie bydgoskim i gminie Dąbrowa Chełmińska.
Dolina Fordońska (314.83) - niewielki mezoregion fizycznogeograficzny w północnej Polsce, stanowiący południową część Doliny Dolnej Wisły. Region graniczy od zachodu z Wysoczyzną Świecką, od południa z Kotliną Toruńską, od wschodu z Pojezierzem Chełmińskim a od północnego wschodu z Kotliną Grudziądzką. Dolina Fordońska leży w całości w obrębie woj. kujawsko-pomorskiego i bierze swą nazwę od Fordonu, dawnego miasta, obecnie dzielnicy Bydgoszczy.

Faza proglacjalna

W fazie tej, związanej głównie ze stadiałem pomorskim, wody roztopowe po usypaniu pól sandrowych, uformowały w nich swoje doliny, dążące zgodnie z nachyleniem powierzchni na południe, do formującego się systemu pradolinnego Noteci-Warty. W roztokowym nurcie pradoliny mieszały się wody roztopowe z wodami rzek płynących z południa Polski i kierowały w kierunku zachodnim. Od okolic Chełmna do Fordonu uformowała się w tym czasie dolina sandrowa Wdy i Mątawy, która kierowała wody roztopowe z sandru tucholskiego. Forma ta rozwinęła się w dolinę proglacjalną, która stała się z kolei formą inicjalną dla przełomu fordońskiego Wisły. Spływ wód roztopowych na południe ku pradolinie Noteci-Warty wg R. Galona odbywał się w poziomie dzisiejszych teras IX-XI, na poziomie 83-86 m n.p.m.. Południowy kierunek odwodnienia mógł się tu jeszcze utrzymać podczas fazy pomorskiej ostatniego zlodowacenia, na co wskazuje rozwój sandrów Wdy i Mątawy.

Torf – skała osadowa powstała w wyniku zachodzących w szczególnych warunkach przemian obumarłych szczątków roślinnych, najmłodszy węgiel kopalny. Zawiera mniej niż 60% węgla.
Las łęgowy – zbiorowisko leśne, występujące nad rzekami i potokami, w zasięgu wód powodziowych, które podczas zalewu nanoszą i osadzają żyzny muł. Najbardziej typową glebą dla lasów łęgowych jest holoceńska mada rzeczna. Siedliska niemal wszystkich łęgów związane są z wodami płynącymi. W drzewostanie łęgów występują m.in.: olsza, topola, wierzba, wiąz, jesion, dąb. Gatunkami występującymi we wszystkich zespołach łęgowych są: podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria), kostrzewa olbrzymia (Festuca gigantea), pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica), wiązówka błotna (Filipendula ulmaria) i bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea). Lasy łęgowe zaliczane są do roślinności azonalnej, nie związanej z określoną strefą roślinną (klimatyczną), ale ze specyfiką siedliska. Lasy te narażone są na wyniszczenia spowodowane m. in. pracami związanymi z regulacją koryt rzecznych oraz melioracjami wodnymi.

Faza przejściowa

Po regresji lądolodu ze stadiału pomorskiego na północne krańce Pomorza i obszary południowego Bałtyku, zaczęła się kształtować druga faza rozwojowa, tzw. faza bifurkacji. Wówczas to część wód pradolinnych skierowała się w okolicach Fordonu, w poziomie tarasu wysokiego IX (60-61 m n.p.m.), prawdopodobnie w czasie wezbrania powodziowego w dolinę proglacjalną z okolic Chełmna i odpływała na północ, do Zatoki Gdańskiej. Impulsem do skierowania się wód Wisły w tym kierunku był zanik martwych lodów pogrzebanych tu w osadach glacjalnych tej rynny polodowcowej.

Gleby torfowe wraz z glebami mułowo-torfowymi wchodzą w skład gleb bagiennych. Powstają w wyniku gromadzenia się szczątków roślinności bagiennej w warunkach beztlenowych, spowodowanych silnym nawilgoceniem gruntu. Wymagają melioracji i intensywnego nawożenia. Są mało urodzajne. Głównie przeznaczane jako łąki i pastwiska. Miejsca występowania:
Dolina Dolnej Wisły (314.8) kraina geograficzna w północnej Polsce, obejmuje dolinę rzeki na odcinku od Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej w Bydgoszczy do delty w okolicach Gniewu. Jej długość wynosi ok. 120 km, a szerokość waha się w granicach 5–6 km; wysokość zboczy doliny to najczęściej 50–60 m, nachylenie dochodzi nawet do 50°. W skład DDW wchodzą trzy jednostki morfogenetyczne: dno doliny (płaski obszar ukształtowany wylewami Wisły), strefa zboczowa i wysoczyzna morenowa. Dolinę dzieli się również na trzy mezoregiony: Dolinę Fordońską, Kotlinę Grudziądzką i Dolinę Kwidzyńską. W DDW wykształcone są kilkunastokilometrowe rozszerzenia zwane basenami: Unisławski, Świecko-Chełmiński i Grudziądzki.

Mimo, że rynna sandrowa Wdy została w ten sposób wykorzystana przez część wód wiślanych, jednakże przeważająca ich masa kierowała się nadal Pradoliną Noteci-Warty na zachód. Początek fazy bifurkacji różni badacze określają na okres 14 do 12 tys. lat temu. Odpływ wód bifurkującej Wisły odbywał się wg R. Galona w poziomie teras IX, VIII i VII (50-61 m n.p.m.) i trwał około tysiąca lat. Nowsze badania wykazały, że bifurkacja wód z Kotliny Toruńskiej następowała jedynie w poziomie dzisiejszych teras VIII i VII. Inicjalny przepływ wód rzecznych na północ z Kotliny Toruńskiej nastąpił się w poziomie terasy wznoszącej się 30-32 m ponad obecny poziom Wisły (58-60 m n.p.m.), .

Ostatnie zlodowacenie – najmłodsze ze zlodowaceń plejstoceńskich. Miało trwać od 115 tys. lat temu do 11,7 tys. lat b2k (przed rokiem 2000). Poprzedza je interglacjał eemski, a po nim nastąpił holocen – interglacjał współczesny. Ostatnie zlodowacenie jest różnie nazywane, w zależności od regionów geograficznych: w północnej Europie Środkowej jest to zlodowacenie północnopolskie (zlodowacenie bałtyckie, Wisły lub Vistulian), w systemie alpejskim – Würm, w Ameryce Północnej – Wisconsin.
Rezerwat przyrody Las Mariański – rezerwat leśny o powierzchni 31,8 ha, położony w województwie kujawsko-pomorskim, powiecie bydgoskim i gminie Dąbrowa Chełmińska.

Faza bałtycka

Trzecia faza rozwoju doliny ustaliła się w czasie, gdy lądolód występował już tylko na obszarze Skandynawii. Rozwój doliny był uwarunkowany niskim położeniem bazy erozyjnej (poziomu kształtującego się Bałtyku), co spowodowało szybkie erozyjne pogłębianie doliny i zaniknięcie odpływu na zachód na rzecz znacznie krótszego odpływu na północny-wschód wprost do istniejącego tam zastoiska (Bałtyckiego Jeziora Lodowego). Konsekwencją tego stanu rzeczy było wtoczenie się wód Brdy w martwą pradolinę na odcinku od Jachcic po Brdyujście i wycięcie w niej nowych krawędzi terasowych. Intensywna erozja wgłębna dna pradoliny w Bydgoszczy była skorelowana z obniżającym się poziomem rzeki Wisły. Między Bydgoszczą, a Nakłem wytworzył się natomiast dział wodny między systemami Odry i Wisły, a pradolina na zachód od Bydgoszczy uległa zabagnieniu i zatorfieniu.

Atrakcyjność krajobrazowo-przyrodnicza wynikająca z położenia geograficznego oraz zalesienie okolic Bydgoszczy sprawia, że na obszarze podmiejskim i w okolicach miasta wytyczono kilkadziesiąt znakowanych szlaków turystycznych, pieszych i rowerowych.
Denudacja (etym. łac. denudare, ogołacać, odkrywać; inaczej: degradacja, etym. łac. degradatio, obniżenie) – jest to ciągły proces erozyjny polegający na przemieszczaniu okruchów skalnych (efektów dezintegracji blokowej i ziarnowej) z terenów wyżynnych na nizinne, powodujące wyrównanie terenu (peneplenizacja). Zazwyczaj transportowany materiał trafia ostatecznie do oceanów, gdzie jest deponowany w postaci skał okruchowych jak piaskowce.

Skierowanie się Wisły wyłącznie na północ nastąpiło według różnych badaczy od 12 do 11 tys. lat temu w cieplejszym okresie interstadialnym. Odbyło się to w poziomie terasy wznoszącej się 16-17 m ponad obecny poziom Wisły. Świadczy o tym fakt, że terasa ta występuje nad dolną Wisłą, a brak jej odpowiednika w pradolinie na zachód od Brdy.

Gmina Dąbrowa Chełmińska – gmina wiejska w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie bydgoskim.
Topola (Populus L.) – rodzaj drzew z rodziny wierzbowatych (Salicaceae Mirb.). Zalicza się do niego około 40 gatunków, spośród których typowym jest Populus alba L.. W Polsce występują trzy rodzime gatunki topoli: topola czarna, topola biała i topola osika. Topole czarna, biała i szara występują głównie w lasach łęgowych dużych dolin rzecznych, osika natomiast jest rozpowszechniona w lasach liściastych i mieszanych na terenie praktycznie całego kraju. Popularnym drzewem ozdobnym, ze względu na swój kolumnowy pokrój sadzonym zwłaszcza wzdłuż dróg jest topola włoska stanowiąca odmianę uprawną topoli czarnej. W uprawie często spotykane są także mieszańce topoli czarnej z gatunkami amerykańskimi, określane wspólnie mianem topoli kanadyjskiej. Inne topole sadzone często w Polsce to grupa określana zbiorową nazwą topoli balsamicznych. Pochodzą one z Ameryki Północnej oraz Azji i charakteryzują się wydzielaniem silnego, balsamicznego zapachu przez rozwijające się pąki i młode liście.

Odzwierciedleniem dalszego rozwoju doliny dolnej Wisły jest cały powstały układ systemu tarasowego od VI do I. Początkowo następowało szybkie pogłębianie doliny jako proces wymuszony przez niską bazę erozyjną Bałtyku (Morze Yoldiowe, Jezioro Ancylusowe, 10-8 tys. lat temu), zaś po podwyższeniu poziomu wód w morzu (Morze Litorynowe, 8-4 tys. lat temu), przeważała akumulacja, w następstwie której narosła pokrywa aluwialna wyścielająca dno doliny (do 20 m).

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.
Pierwsze poglądy na fizycznogeograficzną regionalizację Polski pojawiły się w dziele Jana Długosza, które przez wiele następnych stuleci jako jedyne było źródłem wiedzy geograficznej. Wyraźne ożywienie w tej dziedzinie nastąpiło dopiero na przełomie XIX i XX w., ponieważ większa była już znajomość warunków naturalnych kraju. W okresie tym publikowało wielu geografów, m.in.: Stanisław Staszic, Wincenty Pol, Antoni Rehman, Wacław Nałkowski, Stanisław Lencewicz czy Ludomir Sawicki. Każdy z nich miał własną koncepcję podziału Polski na regiony fizycznogeograficzne.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)