Formacja społeczna - Polski Serwis Naukowy

Formacja społeczna (formacja społeczno-ekonomiczna) - pojęcie określające społeczeństwo na określonym poziomie rozwoju używane w pismach Karola Marksa, będące jednym z istotniejszych pojęć materializmu historycznego. W ujęciu Marksa pojęcie to zamiennie używane było jako typ społeczeństwa lub etap rozwoju społecznego.

Nadbudowa społeczeństwa - w teorii marksistowskiej, ogół nieekonomicznych instytucji, działań i form świadomości społecznej występujących w danym społeczeństwie. Nadbudowa determinowana jest przez bazę, czyli ogół stosunków produkcji.

Społeczeństwo to podstawowe pojęcie socjologiczne, jednakże niejednoznacznie definiowane. Terminem tym tradycyjnie ujmuje się dużą zbiorowość społeczną, zamieszkującą dane terytorium, posiadające wspólną kulturę, wspólną tożsamość oraz sieć wzajemnych stosunków społecznych. Społeczeństwo ponadto posiada własne instytucje pozwalające mu na funkcjonowanie oraz formę organizacyjną w postaci państwa, plemienia czy narodu.

Marks wydzielił kilka następujących po sobie w procesie historycznym formacji społecznych:

pierwotną wspólnotę

niewolnictwo, dzielone na formację antyczną i azjatycką

feudalizm

kapitalizm - formacja burżuazyjna

socjalizm - społeczeństwo przejściowe

komunizm - była to postulowana przez niego formacja, jaka miała pojawić się po kapitalizmie.

Każda z formacji różni się od poprzednich bazą oraz nadbudową. Przechodzenie z jednej formacji w drugą odbywa się najpierw poprzez:

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Ewolucja społeczna (zmiany społeczne, postęp społeczny) - trwałe przemiany, polegające na przekształceniu się zjawiska społecznego w inny odmienny stan społeczny. Zjawisko ewolucji społecznej, określamy jako powstanie i rozwój nowych znaczeń i wartości stanowiących wzór, czy model zachowań istotnych dla społeczeństwa. Zmiany tego rodzaju można sklasyfikować w 3 grupach:

zmianę bazy, do czego przyczyniają się nowe siły wytwórcze i nowy typ stosunków produkcji,

zmiana bazy przyczynia się do tego, że nadbudowa jest nieadekwatna do nowej rzeczywistości i musi zostać zmieniona.

Szczegółowo przez Marksa opisane zostały tylko formacje feudalna i kapitalistyczna, a w szczególności przejście z formacji feudalnej do kapitalistycznej w społeczeństwach europejskich. Kolejność przechodzenia z jednej formacji wynika z konieczności dziejowej i jest naturalnym procesem ewolucyjnym.

Baza - w teorii rozwoju społecznego Karola Marksa ogół materialnych sił wytwórczych i wynikajacych z nich stosunków produkcji, charakterystyczny dla danej formacji społecznej.

Rozwój społeczny – ukierunkowany proces społeczny, w wyniku, którego następuje ciągły wzrost pewnych istotnych dla danego społeczeństwa czy społeczności zmiennych.