Formizm - Polski Serwis Naukowy

Formizm – awangardowy ruch literacko-artystyczny rozwijający się w Polsce, w latach 1917–1922, czerpiący inspirację z dokonań kubizmu, ekspresjonizmu i futuryzmu. Był jedną z dwu, obok unizmu, oryginalnie polskich formacji awangardowych.

Geneza

Formiści była to grupa artystów zrzeszona w 1917 roku pod szyldem Ekspresjoniści polscy. Pod taką też nazwą zorganizowano pierwszą wspólną wystawę w Krakowie. W 1919 grupa przyjęła nazwę Formiści, podkreślając szersze niż ekspresjonistyczne inspiracje dla swej twórczości. Z czasem działalność grupy przerodziła się w szeroki ruch artystyczny, zwany formizmem. Poza Krakowem rozwijał się także w Warszawie, Lwowie i Poznaniu.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Kubizm – kierunek w sztukach plastycznych, głównie malarstwie i rzeźbie, który rozwinął się we Francji na początku XX wieku, poszukujący nowych zasad budowy przestrzennej dzieła przez odrzucenie reguł perspektywy i geometryczne uproszczenie elementów kompozycji.

Założenia

Formistów łączyło zainteresowanie zagadnieniem formy, której przypisywali nadrzędną rolę. Sprzeciwili się naturalizmowi – wiernemu przedstawianiu rzeczywistości w sztuce. Ich głównym celem było stworzenie nowoczesnego stylu narodowego. Poszukiwali nowej formy dla polskiej sztuki, eksperymentując z rozmaitymi osiągnięciami zachodniej awangardy i łącząc je z rodzimą tradycją. Interesowali się zatem tak ekspresjonizmem, kubizmem, futuryzmem jak i podhalańskim naiwnym malarstwem na szkle, czy cechową sztuką średniowiecza.

Tymon Niesiołowski (ur. 2 października 1882 we Lwowie, zm. 12 czerwca 1965 w Toruniu) - polski malarz, grafik, pedagog. Przedstawiciel formistów w grupie Rytm. Zajmował się też sztuką użytkową.

Konrad Sebastian Winkler (ur. 20 stycznia 1882 w Warszawie, zm. 16 stycznia 1962 w Krakowie) - malarz, krytyk i teoretyk sztuki, formista, a także szermierz.

Dzieła formistów cechowały się deformacją kształtów, geometryzacją, zerwaniem z tradycyjnym przedstawianiem przestrzeni, często mocnym kontrastem światłocieniowym i grubym konturem. Wielu z nich posługiwało się także prymitywizacją, to jest naiwną stylizacją, po to, aby osiągnąć w dziele większą ekspresję.

Andrzej Pronaszko (ur. 31 grudnia 1888 w Debreczynie koło Jampola, zm. 15 stycznia 1961 w Warszawie) - malarz, scenograf, pedagog; reprezentant awangardowej sztuki lat 20. i 30. XX wieku, członek ugrupowań Formiści i Praesens.

Ekspresjonizm – terminu tego po raz pierwszy użył dla oznaczenia swojej sztuki francuski malarz J. A. Hervè w 1901 roku nadając tę nazwę cyklowi swoich obrazów wystawionych w Salonie Niezależnych. Kierunek w sztuce rozwinął się na dobre na początku XX w. w Niemczech, ale korzeniami sięga do eksperymentów artystycznych wielkich twórców schyłku XIX w.: Vincenta van Gogha, Edwarda Muncha, Jamesa Ensora i Paula Gauguina, których można określić jako prekursorów ekspresjonizmu.

Rozległy i elastyczny program, uznanie autonomii działania artystycznego i przekonanie o konieczności dokonania radykalnych zmian w zakresie kreacji artystycznej, połączyło w obrębie tego nurtu wiele wybitnych indywidualności artystycznych okresu dwudziestolecia międzywojennego.

Członkowie

Sławnymi formistami byli: Leon Chwistek – główny teoretyk tego nurtu, Tytus Czyżewski, Zbigniew Pronaszko, Andrzej Pronaszko, Konrad Winkler, August Zamoyski, Jan Hrynkowski, Tymon Niesiołowski, Jacek Mierzejewski oraz Stanisław Ignacy Witkiewicz.

Futuryzm (łac. futurus – przyszły) – awangardowy kierunek w kulturze (zwłaszcza w literaturze), który narodził się we Włoszech na początku XX wieku. Założeniem futuryzmu było „patrzenie w przyszłość”, odrzucanie przeszłości i tradycji. Futuryzm w swoim żywiołowym manifeście proponował unicestwienie akademii, bibliotek i muzeów, winnych jego zdaniem, utrzymywania i utrwalania kultury przestarzałej i niedołężnej, a przez to szkodliwej i niebezpiecznej. Futuryści zawładnęli w pełni sferą estetyki. Wierzyli w profetyczną rolę artysty, którego uznawali za prawdziwego przewodnika duchowego i demiurga nowego społeczeństwa.

Poznań (, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn, ros. - Познань) – jedno z najstarszych i największych polskich miast, położone nad rzekami Wartą i Cybiną, na Pojezierzu Wielkopolskim. Stolica Wielkopolski i województwa wielkopolskiego. W obrębie miasta znajduje się duży węzeł drogowy i kolejowy oraz międzynarodowy port lotniczy Ławica. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i szóste pod względem powierzchni.

W 1918 wśród formistów znaleźli się także artyści działający w Warszawie, m.in.: Romuald Kamil Witkowski, Wacław Wąsowicz, Jerzy Zaruba i Mieczysław Szczuka oraz we Lwowie, m.in.: Leon Dołżycki, Ludwik Lille.

Zobacz też

Formiści - pismo artystyczne wydawane w Krakowie w latach 1919–1921.

Literatura

Pollakówna J., Formiści, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1972.

Kostyrko T., Formizm. W: Od awangardy do postmodernizmu, red. G. Dziamski, Warszawa 1996. ISBN 83-85323-21-X

Kossowska I., Między tradycją i awangardą. Polska sztuka lat 1920. i 1930, Instytut im. Adama Mickiewicza. ISSN 1734-0624

Baranowicz Z., Polska awangarda artystyczna 1918-1939, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1979, ISBN 83-221-0074-4

Magdalena Czapska-Michalik: Formiści, z serii „LUDZIE CZASY DZIEŁA”, Edipresse Polska S.A., Warszawa, 2007

Geneza

Założenia

Członkowie

Zobacz też

Literatura

Przypisy