Fort Navan - Polski Serwis Naukowy

Eamhain Mhacha – widok od zewnętrznego kopca

Fort Navan – starożytny zabytek, istniejący od późnej epoki brązu, w hrabstwie Armagh, na terenie Irlandii Północnej, dawne grodzisko Emain Macha (współczesny irlandzki Eamhain Mhacha), starożytna i średniowieczna stolica królestwa Ulaidu (Ulsteru).

Irlandia (irl. Éire [ˈeːɾʲə]; ang. Ireland) – państwo w Europie Zachodniej, od 1973 państwo członkowskie Wspólnoty Europejskiej. Zajmuje większość terytorium wyspy o tej samej nazwie.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

Lokalizacja i pradzieje

Pierwsza wzmianka o nim znajduje sie w Geografii Ptolemeusza Klaudiusza (ok. 100-ok. 168), greckiego geografa, jako „Isamnion” w kraju „Volunti” (Ούολουντοι), znanym później, jako Ulaid. Miejsce to znajduje się pod Państwową Opieką Pomników Kultury w okręgu Navan, w mieście Armagh i obszaru Rady Okręgowej. Położone na niskim wzgórzu w przybliżeniu 2,6 km na zachód od miasta Armagh. Miejsce znajduje się wewnątrz okrągłego ogrodzenia (250 metrów średnicy), otoczonego przez kopiec i rów. Wewnątrz są widoczne dwa pomniki. Na północnym-zachodzie od środka, znajduje się gliniany kopiec o wymiarach 40 metrów średnicy oraz 6 metrów wysokości. Drugim nieznacznie na południowy-wschód jest owalny odcisk pierścienia kopca, przeorane pozostałości późnego prehistorycznego ceremonialnego lub grobowego pomnika, o średnicy ok. 30 metrów.

Kroniki Czterech Mistrzów lub Kroniki Królestwa Irlandii przez Czterech Mistrzów spisane (ang. The Annals of the Four Masters, irl. Annala Rioghachta Éireann) to kroniki średniowiecznej historii Irlandii. Wpisy rozciągają się pomiędzy datą Potopu w 2242 A.M. a rokiem 1616 n.e., jednak uważa się, że najwcześniejsze dotyczą ok. 550 roku n.e.

Pogaństwo (łac. pagus - "wioska") - określenie (często o wydźwięku negatywnym), zazwyczaj używane przez wyznawców religii monoteistycznych: chrześcijaństwa, judaizmu i islamu w stosunku do wyznawców innych religii, głównie politeistycznych i animalistycznych.

Archeologiczne prace wykopaliskowe ujawniły, że konstrukcja 40 metrów od centrum kopca datowana jest na 95 r. p.n.e. (datowanie metodą dendrochronologiczną). Owalna struktura, składająca się z czterech stanowisk koncentrycznych pierścieni, była zbudowana wokół centralnego dębowego pienia. Wejście zwrócone było na zachód (przedhistoryczne domy niezmiennie miały front wschodni, w kierunku wschodzącego słońca). Podłoga budowli była pokryta kamieniami umieszczonymi w promienistych segmentach. Cały gmach był umyślnie spalony do gruntu przed ponownym wyłożeniem w kopcu ziemi i torfu (inne analogiczne archeologiczne dowody powtórnej budowy i ofiarowania to Tara oraz Dún Ailinne). Nasyp i rów, który otaczają szczyt wzgórza został zbudowany w tym samym czasie.

Wielcy królowie Irlandii byli formalnymi suwerenami wyspy Irlandia w średniowieczu, w okresie rozdrobnienia Irlandii na kilkadziesiąt królestw. Sprawowali swoją władzę ze wzgórza Tara. Tytuł został zniesiony przez Anglików w 1186. Choć w późniejszych wiekach dwukrotnie próbowano reaktywować arcykrólestwo, nie udało się już zjednoczyć wyspy.

Choć wiele opisujących mitologię irlandzką rękopisów zaginęło, a prawdopodobnie znacznie więcej treści nigdy nie zostało spisanych, istniejących informacji wystarcza, aby wyróżnić cztery odrębne, czasem zachodzące na siebie, cykle: Cykl Mitologiczny, Cykl Ulsterski, Cykl Feniański i Cykl Historyczny. Istnieje też wiele tekstów mitologicznych, które nie należą do żadnego z cykli, jak również spora liczba spisanych opowieści ludowych, które, choć nie są czysto mitologiczne, opowiadają o postaciach z jednego lub kilku spośród tych czterech cykli.

Zrekonstruowany okrągły dom w centrum Fortu Navan

Uczeni uważają, że obszar ten był stale zamieszkały od końca epoki brązu do r. 500 naszej ery. Żadna pewna data nie może być wyznaczona dla tego obiektu, ale prace wykopaliskowe i przeglądy geofizyczne osłoniły pozostałości drewnianej budowli w kształcie ósemki. Większy pierścień z ósemki liczy 30 metrów średnicy, zaś mniejszy ok. 20 metrów. Budowla była odbudowywana dwa razy. Podobne, nieznacznie mniejsze struktury, każdy z centralnym paleniskiem, były znalezione 40 metrów niżej. Artefakty znalezione w tych warstwach pokazują, że miejsce było niezamieszkałe w późnej epoce brązu oraz wczesnej epoce żelaza (w przybliżeniu od 600 do przynajmniej 250 r. p.n.e.). Być może najbardziej niezwykłym znaleziskiem w tych warstwach była czaszka Barbary Macaque. Strukturą wczesnej epoki brązu to okrągły rów otaczający kopiec, 45 metrów średnicy, 5 metrów szerokości oraz jednego metra głębokości. Znaleziono obrobiony krzemień oraz fragmenty ceramiki garncarskiej na stanowisku neolitycznym (od ok. 4000 do 2500 p.n.e.).

Hrabstwo Armagh (irl. Contae Ard Mhacha) – jedno z sześciu hrabstw położonych w irlandzkiej prowincji Ulster, wchodzących w skład brytyjskiej Irlandii Północnej. Położone w północno-wschodniej części wyspy. Hrabstwo graniczy z hrabstwami: Down na wschodzie, Tyrone na północnym zachodzie, Antrim i Londonderry przez Lough Neagh na północy, oraz z dwoma hrabstwami Republiki Irlandii na południu: Louth i Monaghan.

Epoka brązu – jedna z epok prehistorii, następująca po epoce kamienia, a poprzedzająca epokę żelaza. Epoka ta ma zróżnicowane ramy czasowe, zależne od terenu występowania. Najwcześniej, na Kaukazie i w obszarze Morza Egejskiego, w III tysiącleciu p.n.e., wykształciły się ośrodki, w których opanowano umiejętność obróbki metali. W Egipcie i na Bliskim Wschodzie (Dżemdet Nasr), za początek epoki brązu przyjmuje się umownie rok 3400 p.n.e., w Europie Południowej 2800 p.n.e., w Polsce 2200 p.n.e. Koniec epoki brązu przypada na lata 1000 – 700 p.n.e., kiedy to na Bliskim Wschodzie zaczęły tworzyć się pierwsze państwa i pojawiło się niewolnictwo, a na większości obszarów Europy rozpoczął się stopniowy rozkład wspólnoty pierwotnej.

Emain Macha w mitologii irlandzkiej

Według irlandzkiej legendy, Fort był jednym z centrów przedchrześcijańskiej Irlandii. Niewiele zostało z tego miejsca, pokrytego trawą kopca. Chociaż został nazwany „Fortem”, prawdopodobnie był pogańskim rytualnym lub ceremonialnym miejscem. Często był uważany za tradycyjną stolicę Ulatów, ludzi, którzy dali swą nazwę prowincji Ulsteru. Prezentuje się także w mitologii irlandzkiej, szczególnie w opowiadaniach Cyklu ulsterskiego. W mitologii Emain Macha jest stolicą Ulsteru, siedzibą króla Conchobara mac Nessa i miejscem ciągłego świętowania. O tym królu mówi się, że miał trzy domy w Emain Macha: Cróeb Ruad, Cróeb Derg oraz Téte Brecc. Są dwie wersje wyjaśniające pochodzenie nazwy „Emain Macha”. Pierwsza z nich pochodzi od imienia bogini Machy, córki Sainretha mac Imbaith oraz jego żony Crunniuc mac Agnomain. Z zemsty za jej złe potraktowanie rzuciła na krainę klątwę bólów porodowych. Bowiem, będąc w ciąży, chciała przełożyć bieg w wyścigu z rydwanem, ale bezskutecznie. Po przekroczeniu linii mety urodziła bliźnięta, po czym zmarła. Od tego wydarzenia miejsce nazwano Emain Macha, czyli „Bliźnięta Machy”. Druga wersja pochodzi od imienia Machę Mongruad, zwierzchnią królową Irlandii oraz królową Ulsteru. Kazała ona niewolnikom, którzy byli jej kuzynami i pretendentami do tronu, zbudować jej Fort. Wyznaczyła im granice fortecy swą złotą broszką (Eó óir) ze swej szyi, albo przy jej szyi (Emuin, Eomuin). Od jej broszki (Eó) i szyi (muin) została utworzona nazwa „Emain Macha”. Średniowieczne Roczniki Czterech Mistrzów zarejestrowały, że miejsce opuszczono po tym, jak zostało spalone przez trzech braci Collasów (Conlae Uais, Conlae Menn i Conlae Fochri) w 331 r. n.e., po pokonaniu Fergusa IV Fogi, króla Ulsteru, w bitwie w Achadh Leithdheirg.

Conchobar III mac Nessa – legendarny król Ulsteru z dynastii Milezjan (linia Ira, syna Mileda) w latach 11 p.n.e.-30 n.e. Syn Ness i druida Cathbada, wnuka Rudraige’a I Mora („Wielkiego”) mac Sithrige, króla Ulsteru i zwierzchniego króla Irlandii.

Ulster (irl. Ulaidh, wym. [ˈulə]) – jedna z 4 prowincji Irlandii (powszechne, choć nieprecyzyjne, jest używanie tego określenia jako synonimu Irlandii Północnej).

Czasy współczesne

Wejście do centrum turystycznego Fortu Navan

Do 1985 r. miejsce było zagrożone przez osuwanie się pobliskiego łupku wapiennego. Dzięki wysiłkom grupy Przyjaciół Navan, zatrzymano dalsze wydobywanie wapienia oraz wykorzystano miejsce dla turystyki. Centrum turystyczne, prezentując archeologiczne artefakty i audiowizualne wystawy, zostało otwarte w 1993 r., ale został zamknięty w 2001 r. z braku funduszów. Po czterech latach ponownie otworzono w okresie sezonowym 2005 r. po tym, jak obiekt został kupiony przez miasto Armagh oraz Radę Okręgową.

Macha – w mitologii goidelskiej, była jedną z trzech postaci Morrigan. Żerowała na głowach swoich wrogów. Razem z Anann i Badb tworzyła triumwirat bogiń wojny. Z nimi należała do grupy irlandzkich bogiń wojny. Jej specyfiką było to, iż (jak mówiono) często leczyła rannych. Uważano, że była królową Ulsteru, której stolicę na cześć jej imienia nazwano Emain Macha. Ona i inne Morrigan (Badb i Nemhain) pomogły Tuatha de Danaan w walce przeciwko Firbolgom.

Dendrochronologia – gałąź dendrologii, naukowa metoda datowania zjawisk przyrodniczych, zabytków i znalezisk archeologicznych zawierających drewno. Polega na analizie wzoru przyrostów rocznych (słojów) drzew i pozwala określić wiek z próbek drewna z dokładnością przynajmniej do roku, a czasem nawet co do sezonu. Metoda została opracowana w latach 20. XX wieku przez amerykańskiego astronoma A. E. Douglassa, założyciela Laboratory of Tree-Ring Research na Uniwersytecie Stanu Arizona w Tucson.

Bibliografia

A New History of Ireland, Vol. I: Prehistoric and Early Ireland, ed. By D. Ó Cróinín, Oxford University Press, New York 2008, ISBN 978-0-19-922665-8.
Lynn C. J., Navan Fort. Archaeology and Myth, Wordwell (for the Environment and Heritage Service), Bray 2003, ISBN 1869857674.
O'Curry E., Lectures on the Manuscript Materials of Ancient Irish History. Delivered at the Catholic University of Ireland, During Sessions of 1855 and 1856, Dublin 1878, s. 528 (Appendix No. XXXVIII).

Linki zewnętrzne

Centre for Archaeological Fieldwork Data Structure Report: No. 25

„Emain Macha” w Słowianin w Irlandii

„O tym, jak na Ulster spadła kara bólu” w Słowianin w Irlandii