Franciszek van den Enden - Polski Serwis Naukowy

Franciscus van der Enden (ur. ok. 5 lutego 1602 w Antwerpii, zm. 27 listopada 1674 w Paryżu) – holenderski myśliciel polityczny, wróg monarchii i organizator nieudanego spisku na życie na Ludwika XIV.

Życiorys

Lata 1602–1640

Van der Enden wstąpił w wieku 17 lat do zakonu jezuitów, z którego został wyrzucony przypuszczalnie za utrzymywanie kontaktów z kobietami, a zwłaszcza za romans z żoną oficera, z którą został złapany in flagranti. Ponownie przyjęty uczył greki i łaciny w Lowanium, po czym mieszkał przez jakiś czas znów w Antwerpii.

Thomas More, Tomasz Morus (ur. 7 lutego 1478 w Londynie, zm. 6 lipca 1535 tamże) – sir, święty Kościoła katolickiego, angielski myśliciel, pisarz i polityk, członek Izby Lordów. Stworzył wizję państwa idealnego (utopia). Nie uznał legalności małżeństwa Henryka VIII i jego drugiej żony – Anny Boleyn oraz nie zgodził się uznać króla za głowę Kościoła w Anglii, za co został skazany na ścięcie. Wyrok wykonano. W 1886 r. został beatyfikowany, a w 1935 r. – kanonizowany.

Jan de Witt (Johan de Witt) (ur. 24 września 1625 w Dordrechcie, zm. 20 sierpnia 1672 w Hadze), holenderski polityk. Od 1653 wielki pensjonariusz Holandii.

Wrócił do Lowanium w 1629, by zostać teologiem i księdzem, ale jezuici znów uznali go za niegodnego ich zakonu.

Lata 1640–1660

W 1640 został doktorem medycyny. W 1642 poślubił Clarę Marię Vermeeren pochodzącą z Gdańska. Mieli kilkoro dzieci, o których wykształcenie van der Enden bardzo dbał. Pod koniec lat czterdziestych zamieszkał w Amsterdamie, gdzie założył galerię sztuki "In de Konstwinkel". Galeria upadła w 1652. Na jej miejsce van der Enden założył prywatną szkołę łacińską dla synów (czasem też córek) ludzi z zamożnych rodzin. Udzielał zajęć z literatury, greki, łaciny i filozofii. Do szkoły tej uczęszczał od 1657 Baruch Spinoza. Był wielkim miłośnikiem teatru. W jego szkole wystawiano sztuki Terencjusza. Van der Enden pisał tez własne na wzór rzymskich klasyków.

Publius Terentius Afer (ur. ok. 195 p.n.e., zm. nie wcześniej niż w 159 p.n.e.) – komediopisarz rzymski, jeden z dwóch (obok Plauta), których komedie zachowały się do naszych czasów.

Zakon – organizacja, której członkowie oddają się w sposób szczególny wypełnianiu zasad danej religii. Członkowie zakonu (mężczyźni – mnisi, zakonnicy, bracia; kobiety – zakonnice, mniszki, siostry) zwykle nie są postrzegani ani jako świeccy, ani jako członkowie kleru, choć np. w Kościele katolickim możliwe jest łączenie członkostwa w zakonie ze święceniami kapłańskimi (osobie takiej przysługuje tytuł „ojca”).

Lata 1660–1670

W latach sześćdziesiątych napisał dwa traktaty: Wolne tezy polityczne i rozważania o polityce oraz Krótka relacja o sytuacji Nowych Niderlandów, ich cnotach, naturalnych przywilejach i specjalnych uzdatnieniach do zamieszkania, w których dał wyraz swym demokratycznym ideałom i uwielbieniu tolerancji. Van der Enden postulował ograniczenie władzy rodzin holenderskich regentów – mieszczan, mających w praktyce wyłączność sprawowania wysokich funkcji w miastach, popierał rozdział religii od państwa (uważał, że państwa dopiero po jego wprowadzeniu stanie się naprawdę silne), "wolność filozofowania", równość obywatelską. W drugim z traktatów stwierdził, że kaznodzieje religijni – "podżegacze powodujący waśnie", nie powinni mieszkać w koloniach holenderskich. Popierał radykalną demokrację i powszechne głosowanie z udziałem kobiet, lecz władzę wykonawczą sprawować winni najinteligentniejsi.

Gdańsk, (, , jid. דאַנץ – danc) – miasto portowe w Polsce nad Morzem Bałtyckim, położone u ujścia Motławy do Wisły nad Zatoką Gdańską. Wraz z Gdynią i Sopotem tworzy Trójmiasto. Centrum kulturalne, naukowe i gospodarcze oraz węzeł komunikacyjny północnej Polski, stolica województwa pomorskiego oraz archidiecezji gdańskiej.

Teatr – rodzaj sztuki widowiskowej, w której aktor lub grupa aktorów na żywo daje przedstawienie dla zgromadzonej publiczności. Terminem tym określa się też czasem sam spektakl teatralny lub też budynek, w którym on jest grany.

Obawiając się zagrożenia jego kraju ze strony Francji, van der Enden pisał w 1662 do wielkiego pensjonariusza Holandii Johana de Witta o potrzebie ulepszenia konstrukcji okrętów wojennych. Jego skrajnie demokratyczne poglądy spowodowały niechęć wielu wpływowych ludzi, i prawdopodobnie był to powód dla którego przeniósł się do Paryża.

Louis René Édouard de Rohan, kardynał, książę de Rohan-Guemenée (ur. 25 września 1734, Paryż – zm. 16 lutego 1803, Ettenheim) – francuski arystokrata i dyplomata, biskup Canope, potem biskup Strasburga i Wielki Jałmużnik Francji.

Platon (gr. Πλάτων, Plátōn, ur. 427 p.n.e. prawdopodobnie w Atenach (według niektórych świadectw na wyspie Eginie), zm. 347 p.n.e. w Atenach) (inne źródła podają, że żył 428-348 p.n.e.) – grecki filozof. Był twórcą systemu filozoficznego zwanego obecnie idealizmem platońskim.

Lata 1670–1674

W latach siedemdziesiątych mieszkał w Paryżu, prowadząc dom dla wolnomyślicieli Hotel des Muses ("Dom muz"). Goszczący tam oficer du Cause de Nazelle stwierdził, że w domu tym panował ateizm i filozoficzny śmiały idealizm. W 1672 ponownie się ożenił (jego pierwsza zona już nie żyła). Jego wybranką została Catherina Medaens. Nie darował Ludwikowi XIV ataku na jego ojczyznę w 1672, więc zorganizował spisek na jego życie w 1674. Jego wspólnikami byli arystokraci prorepublikańscy Louis de Rohan (ścięty) i Gilles du Hamel (zabity w czasie aresztowania). Van der Enden jako plebejusz i cudzoziemiec został powieszony. w ręce władz wydał go oficer udający sympatyka filozofii Endena, du Cause de Nazelle.

Wielki Pensjonariusz Holandii - (niderl: Raadpensionaris van Holland) najważniejszy po namiestniku (stadhouderze) urzędnik w Republice Zjednoczonych Prowincji.

Na swym procesie van der Enden stwierdził, że są 4 rodzaje republik których ojcami są odpowiednio:

Platon (platońska wersja demokracji ateńskiej),

Grocjusz (chodziło tu o współczesną van der Endenowi XVII-wieczną Republikę Zjednoczonych Prowincji Niderlandów),

Morus (przedstawioną w jego "Utopii"),

sam van der Enden (ustrój oparty na "nagradzaniu cnoty").

Źródło

Steven Nadler, Baruch Spinoza, PIW Warszawa 2002, s. 120–127.