Friedlieb Ferdinand Runge - Polski Serwis Naukowy

Friedlieb (Friedrich, Friedlob) Ferdinand Runge (ur. 8 lutego 1795 w Billwerder koło Hamburga, zm. 25 marca 1867 w Oranienburgu) – niemiecki chemik analityk.

Przyszedł na świat w rodzinie pastora protestanckiego, jako trzeci z siedmiorga rodzeństwa. Od młodości prowadził liczne eksperymenty chemiczne, m.in. przypadkowo odkrył wpływ pokrzyku wilczej jagody (belladonny) na rozszerzanie źrenicy oka (zjawisko mydriasis). W 1819 roku, na skutek spotkania z Johannem Wolfgangiem Goethem, podjął się analizy chemicznej składników kawy i kilka miesięcy później jako pierwszy odkrył kofeinę.

Oko (Oko proste, oko złożone, plamka oczna, łac. oculus, l.m. oculi) – narządy receptorowe umożliwiające wykrywanie kierunku padania światła i jego intensywności oraz, wraz ze wzrostem złożoności konstrukcji, efektywny proces formowania obrazu, czyli widzenie.

Mydriasis (z łac.) – objaw określający nadmierne, nieadekwatne do oświetlenia, rozszerzenie źrenicy, np. w wyniku choroby lub działania leków. Przeciwnym objawem jest miosis.

Runge ukończył studia na Uniwersytecie w Jenie (1819), po czym na Uniwersytecie Berlińskim w 1822 uzyskał doktorat z chemii. Po ukończeniu trzyletniej podróży po Europie wykładał technologię chemiczną jako profesor na Śląskim Uniwersytecie im. Fryderyka Wilhelma (obecnie Uniwersytet Wrocławski) aż do roku 1831. Od tego czasu pracował na kierowniczym stanowisku w fabryce chemicznej w Oranienburgu, jednak w 1852 otrzymał wypowiedzenie z powodu konfliktu z przełożonym. Umarł we względnym ubóstwie piętnaście lat później, pod koniec życia utrzymując się z pisania artykułów do gazet i czasopism.

Puryna (imidazolopirymidyna) jest heterocyklicznym, aromatycznym związkiem organicznym składającym się z cząsteczek pirymidyny i imidazolu. W przyrodzie występuje dosyć rzadko, natomiast jej pochodne pełnią ważną rolę jako alkaloidy, metabolity oraz nukleotydy.

Kofeina (Coffeinum, znana również jako teina, gdy źródłem jest herbata, guaranina (z guarany), mateina (z yerba mate), C8H10N4O2, analepticum ATC: N 06 BC 01) – alkaloid purynowy znajdujący się w surowcach roślinnych. Może również być otrzymywana syntetycznie. Została odkryta przez niemieckiego chemika Friedricha Ferdinanda Rungego w 1819 roku.

Okoliczności odkrycia kofeiny

W momencie spotkania z Goethem Runge miał 25 lat i wciąż studiował pod okiem swojego mistrza, chemika Johanna Wolfganga Döbereinera (1780-1849), którego ważne prace teoretyczne przyczyniły się do stworzenia układu okresowego pierwiastków. Döbereiner był darzony dużym szacunkiem przez Goethego, który w późniejszym okresie swojego życia żywo interesował się rozwojem nauk ścisłych i pozostawał z nim w bliskim kontakcie, służąc radą w zagadnieniach związanych z chemią. To on wspomniał poecie o dokonaniach swego ucznia, który wówczas zajmował się badaniami nad związkami pochodzenia roślinnego. Zaintrygowany szczególnie właściwościami wilczej jagody, Goethe zaprosił do siebie Rungego w celu obejrzenia demonstracji omawianych zjawisk. Wizyta w Weimarze u najsławniejszego pisarza tego okresu była olbrzymim zaszczytem dla młodego naukowca. Pokaz przeprowadzony przez Rungego wywarł zamierzone wrażenie na gospodarzu, który na koniec podarował mu małe opakowanie szlachetnej odmiany kawy, sugerując jej analizę pod kątem czynnych substancji chemicznych. Możliwe, że dzięki temu bodźcowi Runge zdążył ukończyć swoje prace jeszcze w 1819, o rok lub dwa wyprzedzając swoich konkurentów: Pierre'a-Jeana Robiqueta, Pierre'a Pelletiera z Josephem Caventou oraz Friedricha Sertürnera.

Chromatografia bibułowa to rodzaj chemicznej techniki analitycznej, podtyp chromatografii cieczowej, w której fazę rozdzielczą stanowi specjalna bibuła o wysokiej czystości i określonych parametrach.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Osiągnięcia

Jego dorobek obejmuje prace z zakresu chemii puryn, wyizolowanie kilku znaczących substancji z surowców roślinnych: kofeiny, chininy, purpuryny i atropiny, a ze smoły węglowej — choliny, pirolu, fenolu (zwanego wówczas kwasem karbolowym), aniliny oraz auryny (kwasu rozolowego). Nie był jednak zainteresowany dalszymi badaniami nad właściwościami otrzymanych związków. Runge został uznany za jednego z pionierów techniki chromatografii bibułowej, o której napisał dwie książki, obie wydane w 1850. Rozwinął także metodę uzyskiwania cukru z buraków cukrowych.

Smoła pogazowa (węglowa) – smoła otrzymywana w wyniku odgazowania węgla kamiennego w temperaturze ok. 1000 °C. Jest jednym z produktów ubocznych (ok. 3-5% masy surowego węgla) z produkcji koksu z węgla kamiennego, dawniej również była produktem ubocznym z produkcji gazu świetlnego. Jest wydzielana z surowego gazu koksowniczego, w którym pary smoły występują w stężeniach rzędu 100 g/m³. Smoła pogazowa znajduje zastosowanie w lecznictwie jako produkt standaryzowany pod nazwą Prodermina.

Profesor (z łac. professor) – tytuł naukowy nadawany samodzielnym pracownikom naukowym lub tytuł zwyczajowy honorowy nadawany nauczycielom szkolnictwa podstawowego, gimnazjalnego oraz ponadgimnazjalnego, a także stanowisko nauczycieli akademickich.

Bibliografia

BA Weinberg, BK Bealer: The world of caffeine. New York & London: Routledge, 2001. ISBN 0-415-92722-6.

G. Kränzlein. Zum 100 jährigen Gedächtnis der Arbeiten von F. F. Runge. „Angewandte Chemie”. 48 (1), s. 1–3, 1935. doi:10.1002/ange.19350480103.

H. H. Bussemas, G. Harsch and L. S. Ettre. Friedlieb Ferdinand Runge (1794–1867): "Self-grown pictures" as precursors of paper chromatography. „Chromatographia”. 38 (3-4), s. 243–254, 1994. doi:10.1007/BF02290345 (ang.).

Friedlieb Ferdinand Runge (ang.). Britannica Online Encyclopedia. [dostęp 2 września 2009].

Runge Friedlieb Ferdinand (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2 września 2009].