Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling

Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (ur. 27 stycznia 1775 r. w Leonbergu, zm. 20 sierpnia 1854 r. w Bad Ragaz) – niemiecki filozof, jeden z trzech głównych przedstawicieli klasycznego idealizmu niemieckiego (obok Hegla i Fichtego), inicjator romantyzmu.

Życie

Schelling urodził się jako drugie dziecko w rodzinie. Jego ojciec był pastorem, teologiem protestanckim i znawcą języków orientalnych, a pod koniec życia superintendentem Kościoła protestanckiego w Wirtembergii. Młody Schelling wychowywał się w intelektualnej i głęboko religijnej atmosferze pietyzmu szwabskiego. Mieszkał i pobierał pierwsze nauki w szkole klasztornej w Bebenhausen; wcześnie dojrzały umysłowo, już w wieku 15 lat rozpoczął studia uniwersyteckie w słynnym Instytucie Teologicznym w Tybindze (Tübinger Stift). W roku 1792 uzyskał tytuł magistra filozofii, a w 1795 magistra teologii (na podstawie tezy De Marcione Paullinarum epistolarum emendatore).

Podczas studiów przejął się ideami Oświecenia i rewolucji francuskiej, dzieląc te fascynacje z dużą grupą studentów niemieckich, którzy kontestowali w ten sposób konserwatywny porządek polityczny i duchowy ówczesnych Niemiec. Przetłumaczył Marsyliankę, za co groziło mu relegowanie z uczelni. Wraz z Heglem i Hölderlinem, z którymi mieszkał w jednym pokoju, zainteresował się filozofią krytyczną Kanta. To obcowanie z dwoma geniuszami niemieckiego romantyzmu uformowało podstawy myśli Schellinga, który jeszcze na studiach zaczął pisać pierwsze rozprawy filozoficzne. Widać w nich wyraźny wpływ twórczości Fichtego (Über die Möglichkeit einer Form der Philosophie überhaupt, 1794; Vom Ich als Prinzip der Philospohie oder über das Unbedingte in menschlichen Wissen, 1795). Jednocześnie zgłębiał myśl Spinozy.

Po ukończeniu studiów został nauczycielem domowym u barona von Riedesela. Po krótkim pobycie w Stuttgarcie zamieszkał w Lipsku, gdzie studiował matematykę, medycynę i nauki przyrodnicze, co znalazło odbicie w jego filozofii przyrody (nieobecnej u Fichtego). Napisał w tym czasie wiele książek i artykułów filozoficznych (szczególnie dla Journalu Fichtego i Niethammera), które szybko przyniosły mu uznanie – np. Briefe über Dogmatismus und Kritizismus (1796), podkreślające dokonane przez Kanta rozdzielenie filozofii dogmatycznej i krytycznej, i jednocześnie będące ostrzeżeniem przed dogmatycznym traktowaniem krytycyzmu, Neue Deduction des Naturrechts (1796) poprzedzający traktat Grundlage des Naturrechts Fichtego czy Ideen zu einer Philosophie der Natur (1797) i Von der Weltseele (1798) stanowiące owoc jego studiów przyrodniczych.

W roku 1798 dzięki poparciu Goethego został profesorem nadzwyczajnym uniwersytetu w Jenie, ważnym ośrodku kulturalnym. Wraz z tzw. kręgiem jenajskim, do którego należeli m.in. Novalis, bracia Friedrich i August Schleglowie, Karolina Schlegel, Dorothea Veit, Ludwik Tieck, Schelling był jednym z twórców romantyzmu. Członkowie kręgu jenajskiego, tworzący zamkniętą grupę przyjaciół połączonych wspólnymi ideami i myślami, widzieli w Schellingu typ człowieka romantycznego, dalekiego od kantowskich i fichteańskich abstrakcji. Prowadziło to do powolnego ochładzania kontaktów Schellinga z Fichtem.

Utrzymywał także stosunki z mieszkającymi w pobliskim Weimarze Goethem (który z zainteresowaniem przyjął jego poetycką filozofię natury) i Schillerem (którego nie polubił i zarzucał mu nadmierny idealizm w etyce). W okresie jenajskim Schelling odnosił sukcesy w życiu osobistym, zawodowym i intelektualnym, a odchodząc od filozofii Fichtego tworzył własny system filozoficzny, opracowując filozofię przyrody i filozofię sztuki. Powstał wtedy System idealizmu transcendentalnego (1800), Darstellung meines Systems der Philosophie (1801), dialog Bruno (1802), Vorlesungen über die Methode des akademischen Studiums (1803) i kilka studiów dotyczących filozofii przyrody. W 1802 roku Schelling uzyskał tytuł doktora medycyny na uniwersytecie w Landshut. Po przyjeździe Hegla do Jeny wspólnie wydawali pismo filozoficzne (Kritische Journal der Philosophie). Po nieudanym związku z córką Karoliny Schlegel, 15 letnią Augustą Böhmer i jej tragicznej śmierci (Schellinga oskarżano o dyletanckie próby ratowania jej życia), w atmosferze skandalu związał się z samą Karoliną, która opuściła dla niego męża i z którą się ożenił.

W następstwie konfliktów w kręgu jenajskim Schelling przeniósł się z Jeny do Würzburga, gdzie objął funkcję profesora filozofii. Coraz bardziej oddalał się od Fichtego i Hegla, a pod wpływem Spinozy tworzył tak zwany system tożsamości. Wobec narastających sporów z kolegami, w 1806 r. opuścił Würzburg.

Przeniósł się do pozbawionego wówczas uniwersytetu Monachium, gdzie związał się z dworem bawarskim. Został prezesem Monachijskiej Akademii Nauk, sekretarzem generalnym Monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych, generalnym konserwatorem królewskich zbiorów naukowych i specjalnym preceptorem następcy tronu. Oprócz krótkiej przerwy na wykłady w Stuttgarcie (styczeń 1810) nie pełnił żadnych funkcji akademickich. Publikował coraz mniej, a jego popularność została przyćmiona przez rosnącą popularność Hegla. W 1807 roku umarła Karolina – wstrząs jakiego doznał w związku z tym zdarzeniem odbił się na jego pracy. W 1812 ożenił się z przyjaciółką Pauliną Gotter.

W roku 1820 wyjechał z Monachium i podjął wykłady na uniwersytecie w Erlangen, nie odniósł jednak wielkich sukcesów. Po przeniesieniu tam uniwersytetu z Landshut powrócił w roku 1826 do Monachium jako wykładowca filozofii i preceptor następcy tronu bawarskiego, późniejszego króla Maksymiliana II. Na wiele lat właściwa aktywność filozoficzna Schellinga spadła, mimo że pisał wiele – zawarte w Jahrbucher der Medicin als Wissenschaft Aphorismen zur Einleitung in die Naturphilosophie powstały na podstawie wykładów würzburskich. Polemizował z Jacobim, współtworzył znaczące pismo Philosophische Untersuchungen uber das Wesen der menschlichen Freiheit (1809) rozwijające mistyczne tendencje wcześniejszej Philosophie und Religion (1804) i pisma historiozoficzne takie jak Über die Gottheiten zu Samothrace czy nieukończone Die Weltalter (1811-15). W pismach tych widać opozycję do negatywnej i spekulatywnej historiozofii Hegla – Schelling traktuje bowiem mitologię i religię jako pozytywne dopełnienia filozofii negatywnej i spekulatywnej.

W 1841 r. przeniósł się do Berlina, co początkowo wywołało sensację. Władze i duchowieństwo były jednak rozczarowane jego wystąpieniem. Oczekiwały po Schellingu raczej radykalnej rozprawy z lewicą heglowską (w tym okresie Schelling był konserwatystą), szczególnie wobec zapowiadanego przez niego pozytywnego podejścia do religii. Zawiedzeni byli również studenci, którzy pod wpływem Hegla oczekiwali filozofii nowej a nawet wywrotowej, gdy tymczasem późna filozofia Schellinga jest sucha i schematyczna. Czołowi studenci Schellinga, wśród których, obok Kierkegaarda, byli tacy myśliciele "lewicy" jak Michał Bakunin i Fryderyk Engels, przestali uczęszczać na wykłady Schellinga, które ostatecznie zawieszono w roku 1846. Schelling pozostał jednak członkiem Pruskiej Akademii Nauk, do której przyjęto go w roku 1842. Kiedy po Wiośnie Ludów przeminęło zainteresowanie filozofią idealistyczną, Schelling został opuszczony i zapomniany. Nie zrozumiana przez studentów pozytywna filozofia objawienia została przedstawiona szerokiej publiczności dopiero po śmierci jej twórcy w wydaniu pism zebranych Schellinga (wśród których są 4 tomy wykładów berlińskich: I Philosophische Einleitung in die Philosophie der Mythologie oder Darstellung der reinrationalen Philosophie, 1856; II Philosophie der Mythologie, 1857; III i IV Philosophie der Offenbarung, 1858) przez jego synów.