Front wschodni – całokształt działań bojowych w czasie II wojny światowej pomiędzy III Rzeszą a ZSRR i sojusznikami obydwóch państw w Europie Wschodniej i Środkowej. Walki na froncie wschodnim trwały od 22 czerwca 1941 do 8 maja 1945. Swym zasięgiem obejmowały znaczny obszar europejskiej części Rosji, całą Polskę, Ukrainę, Białoruś, Litwę, Łotwę, Estonię, Finlandię, Rumunię, Węgry, Słowację, Jugosławię aż do wschodniej części Niemiec i Austrii. Był to najkrwawszy i największy z frontów wojennych w historii.

W historiografii radzieckiej i rosyjskiej walki na froncie wschodnim nazywa się Wielką Wojną Ojczyźnianą. W czasie wojny naziści używali propagandowych sloganów: wojna z komunizmem, krucjata przeciw bolszewizmowi itp. Współcześni historycy uznają nazwę Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, używając też nazw wojny niemiecko-radzieckiej lub wojny Osi z ZSRR. Błędna jest jednak nazwa wojna niemiecko-rosyjska, gdyż ZSRR składał się z wielu republik, nie tylko Rosji.

Po stronie Niemiec hitlerowskich opowiedziały się: Rumunia, Włochy, Słowacja, Węgry, Finlandia oraz nieuznawane przez aliantów Niepodległe Państwo Chorwackie. Stosunki z ZSRR zerwał francuski kolaboracyjny rząd Vichy i rząd Danii. Poza tym, ze względu na ideologię, do walk w szeregach Waffen-SS zgłaszało się wielu ochotników z całej Europy. Niemcy organizowali także kolaboracyjne jednostki walczące u ich boku złożone z przedstawicieli narodów zamieszkujących Związek Radziecki, sprzeciwiających się władzy komunistycznej.

Wszystkim państwom, które zaatakowały ZSRR, alianci wkrótce wypowiedzieli wojnę.

ZSRR odcięty geograficznie od państw dotychczas walczących przeciw Osi nie miał żadnego alianckiego sąsiada. Mógł jedynie liczyć na dostawy broni od Wielkiej Brytanii (później także USA). Mimo to sformowano dywizje złożone z obcokrajowców. Byli to głównie Polacy i Czesi. W 1943 utworzono Polskie Siły Zbrojne w ZSRR. Od 1944 w skład Armii Czerwonej wchodziły 1. i 2. Armia WP. Jednostek ochotniczych nie było wiele, jedną z nich był francuski pułk lotniczy "Normandie-Niemen". Symbolicznie można uznać udział w walkach na froncie wschodnim lotników aliantów zachodnich latających w operacji "Frantic" lub dokonujących pojedynczych nalotów na niemieckie lotniska usytuowane w południowej Polsce oraz na Bałkanach i marynarzy biorących udział w konwojach dostarczających alianckie dostawy broni i sprzętu dla ZSRR.

Zaangażowanych na nim było najwięcej sił biorących udział w II wojnie światowej (np. w czerwcu 1941 5,5 mln żołnierzy państw Osi, latem 1943 71% armii niemieckiej, a wiosną 1945 około 7,5 mln żołnierzy radzieckich i ich sojuszników) i to na nim miały miejsce jedne z najważniejszych rozstrzygnięć tej wojny (bitwa pod Moskwą, bitwa pod Stalingradem, bitwa na Łuku Kurskim). To w walkach na wschodzie Niemcy ponieśli największe straty. Według ocen radzieckich, rozbito tam 506,5 niemieckich dywizji oraz 100 dywizji niemieckich sojuszników (na pozostałych frontach Oś straciła 176 dywizji), zniszczono 77 000 samolotów niemieckich (łącznie około 100 000), Niemcy stracili tam 10 mln żołnierzy zabitych, rannych, zaginionych i wziętych do niewoli (ogółem 13,6 mln), a ich sojusznicy ponad 2,1 mln zabitych i rannych. Straty Armii Czerwonej nie są dokładnie znane, ale z pewnością należy je liczyć w milionach (ZSRR podawał, że stracił 20 mln zabitych podczas wojny – żołnierzy i cywilów – choć liczby te obejmują także straty narodów, które znalazły się w granicach ZSRR w wyniku działań wojennych, a więc m.in. Białorusinów, Estończyków, Litwinów, Łotyszy, Ukraińców itp).

W miarę rozwoju sytuacji na froncie i opanowywaniu ich krajów przez Armię Czerwoną dotychczasowi sojusznicy Rzeszy zmieniali obóz jak Rumunia czy Węgry.

Front wschodni charakteryzował się zdecydowanie większym okrucieństwem niż fronty na zachodzie i południu Europy – mordowanie jeńców i ludności cywilnej było dość częste a czynów tych dopuszczały się obie strony.

Równie jak walki zbrojne, żołnierzom dała się we znaki sroga, rosyjska zima. Uniemożliwiała ona często przeprowadzenie przez Niemców kolejnych ofensyw. Radzieccy żołnierze byli lepiej przygotowani do walk w takich warunkach. Reputacja tego rejonu działań w armii niemieckiej była tak zła, że jedną z chętniej stosowanych kar było wysłanie właśnie na front wschodni.

Geneza

 Osobne artykuły: Pakt Ribbentrop-Mołotow i Kampania wrześniowa.

Radziecki minister spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow podpisuje pakt o nieagresji z Niemcami, za nim stoi Ribbentrop i Stalin

23 sierpnia 1939 III Rzesza i ZSRR podpisały w Moskwie pakt o nieagresji nazwany od nazwisk ministrów spraw zagranicznych tych państw paktem Ribbentrop-Mołotow. Podpisanie paktu zaskoczyło świat, nie sądzono bowiem, że dwa państwa o zwalczających się ustrojach mogą ze sobą współpracować. W rzeczywistości dokument ten ustalał podział Europy Wschodniej pomiędzy Niemcami a ZSRR. 1 września 1939 atakiem niemieckich wojsk na Polskę rozpoczęła się II wojna światowa. 17 września Armia Czerwona dokonała inwazji na wschodnie tereny RP. Podział terytorium RP doprowadził do powstania granicy pomiędzy dwoma agresorami, dotychczas ze sobą nie graniczących.

Wojna zimowa

 Osobny artykuł: Wojna zimowa (1939-1940).

W listopadzie 1939, wobec odrzucenia przez Finlandię radzieckich żądań dotyczących Przesmyku Karelskiego Armia Czerwona dokonała ataku na ten kraj. Pomimo ogromnej przewagi w ludziach i sprzęcie Armia Czerwona przełamała silny opór Finów dopiero po kilku miesiącach. Wojna zimowa okazała się kompromitacją ZSRR, a odebranie Finlandii części ziem stało się, wraz z brakiem pomocy ze strony aliantów powodem zbliżenia się tego państwa do III Rzeszy. 4 dni po ataku Niemiec hitlerowskich na ZSRR Finlandia dołączyła do wojny jako "strona współwalcząca', za oficjalny powód uznając możliwość odebrania zabranych przez Sowietów terytoriów.

W czerwcu 1940 ZSRR zażądał wydania pozwolenia przez rządy Litwy Łotwy i Estonii na założenie baz wojskowych, a później przeprowadzenia sfałszowanych wyborów. 3 sierpnia dołączono te kraje do ZSRR jako kolejne republiki radzieckie.

W sierpniu 1940 do granic ZSRR przyłączono rumuńskie Besarabię i Bukowinę. Mimo próśb rumuńskiego rządu, Hitler nie sprzeciwił się temu posunięciu Sowietów.

Sprawa Bałkanów i negocjacje dotyczące przystąpienia ZSRR do Paktu Trzech

Rosnące wpływy Niemiec na Bałkanach i poparcie dla faszyzmu w tym rejonie niepokoiły Sowietów, którzy prowadzili politykę prorosyjską, która zakładała dominację w tym regionie. Niemcy chcieli jednak pozyskać do współpracy ZSRR, tak aby dołączył on do Paktu Trzech i być może przyłączył się do wojny przeciw aliantom. W listopadzie 1940 do Berlina udała się radziecka delegacja na czele z Wiaczesławem Mołotowem. Żądania Sowietów wywołały jednak niezadowolenie niemieckich dyplomatów i rządzących – ZSRR żądał: całej Polski, Finlandii, Rumunii, Bułgarii oraz opanowanie i kontrolę nad handlem morskim w rejonach Dardaneli i Bosforu. Hitler na te żądania się nie zgodził i Mołotow odleciał z niczym. Ochłodzenie stosunków nastąpiło gwałtownie, gdy Niemcy razem z Włochami i Węgrami najechały, związaną sojuszem z ZSRR, Jugosławię.

Ostatni miesiąc przed atakiem

Dzięki polskiemu podziemiu wywiad brytyjski zdobył informacje o grupowaniu się niemieckich wojsk na wschodzie. Informacje te przekazano wprost do Stalina, ten jednak wierzył zapewnieniom Hitlera, że są to jednostki, które "przeniesiono ze względu na ochronę przed możliwymi brytyjskimi bombardowaniami". ZSRR nadal wysyłał do III Rzeszy ogromne ilości surowców i zboża. Mimo to na granicy radziecko-niemieckiej wyraźnie ochłodziły się relacje pomiędzy żołnierzami radzieckimi a niemieckimi. Było to skutkiem także tego, że żołnierzom i większości oficerom zabroniono kontaktowania się z żołnierzami "po drugiej stronie". Tymczasem Niemcy pozyskiwali sojuszników do agresji skierowanej przeciwko Związkowi Radzieckiemu.

1941

Operacja Barbarossa

 Osobny artykuł: Atak Niemiec na ZSRR.

Plan operacji "Barbarossa"

22 czerwca 1941 o godzinie 03:15, na hasło "Dortmund", ponad 3 miliony niemieckich żołnierzy wspomaganych przez artylerię i lotnictwo oraz sprzymierzone oddziały rumuńskie rozpoczęło wykonywanie operacji "Barbarossa". Zaskoczenie po stronie ZSRR było ogromne. Stalin na wieść o ataku początkowo nie wierzył, że Hitler złamał obowiązujący między tymi państwami pakt o nieagresji. Na kilka godzin zamknął się w swoim gabinecie na Kremlu. Pierwszą odezwę do obrony nadał więc, w oświadczeniu radiowym, Wiaczesław Mołotow. Tego samego dnia wojnę Związkowi Radzieckiemu wypowiedziały Włochy.

23 czerwca wojnę ZSRR wypowiedziała Słowacja, 25 czerwca po bombardowaniach fińskiego terytorium przez radzieckie lotnictwo Finlandia, a po nalotach na Koszyce również Węgry.

Operacja "Barbarossa" miał opierać się na blitzkriegu – taktyce sprawdzonej w kampaniach w Polsce i w Europie Zachodniej. Opanowanie tych terenów, które pozwoliłyby na kapitulację Związku Radzieckiego, niemieckie dowództwo planowało na 8–10 tygodni.

Przygotowano również innego rodzaju działania jak:

Operacja "Tajfun" – pierwsza poważna klęska Osi na wschodzie

 Osobny artykuł: Bitwa pod Moskwą.

Działania na froncie wschodnim od czerwca do grudnia 1941 roku

Bitwa pod Moskwą trwała od 2 października 1941 do 7 stycznia 1942 roku. Celem Niemców było otoczenie i opanowanie Moskwy przed nastaniem zimy. Mimo przewagi w sprzęcie Niemcom nie udało się tego celu osiągnąć. Operacji zdobycia Moskwy nadano kryptonim "Tajfun".

W październiku ruszyła niemiecka ofensywa. Dzięki informacjom Richarda Sorge o planach Japonii Armia Czerwona przerzuciła znaczne siły z Syberii do obrony Moskwy. 5 grudnia przystąpiła do kontrofensywy. Radzieccy żołnierze atakowali przy wsparciu czołgów T-34 oraz wyrzutni rakietowych katiusza. Sowieci byli znakomicie przygotowani do walki w warunkach zimowych (co zapewne było wynikiem kompromitacji w Finlandii): każdy żołnierz posiadał strój maskujący i odpowiednią odzież. Niemcy znaleźli się w krytycznej sytuacji. Nie wszyscy żołnierze posiadali jeszcze odpowiednie stroje, przez co wielu z nich zamarzało. Poza tym warunki pogodowe uniemożliwiały często wsparcie lotnictwa, a silniki pojazdów zamarzały. Mimo próśb niemieckich generałów, pojawiających się już w listopadzie, Hitler kazał trwać na pozycjach. Jednak pod naporem Sowietów wojska niemieckie cofnęły się w styczniu 1942 roku od 100 do 250 kilometrów. Była to pierwsza poważna klęska Niemców na froncie wschodnim. Intensywnie wykorzystała to propaganda radziecka, dzięki czemu znacznie poprawiło się morale społeczeństwa i armii.

Kampania letnio-jesienna 1941 (czerwiec-listopad)

Zajęcie państw bałtyckich w 1941 roku

Wojna radziecko-fińska 1941-1944

Kampania zimowa 1941–1942 (grudzień-kwiecień)

1942

Po nieudanej operacji Tajfun, Niemcy przystąpili do nowej ofensywy – ich głównym celem były roponośne pola Kaukazu. Jednak, aby uzyskać panowanie w tym rejonie, trzeba było opanować Stalingrad – miasto leżące nad Wołgą. Gdyby wojskom niemieckim udało się opanować miasto i jego okolice, cały opór na południowym wschodzie załamałby się, gdyż przez Wołgę utrzymywano handel i komunikację pomiędzy północą a południem Związku Radzieckiego.

Bitwa o Woroneż (1942)

Połączone siły niemiecko-węgierskie pokonały wojska radzieckie w pobliżu Woroneża w dniach od 23 czerwca do 6 lipca 1942 r.

Bitwa stalingradzka

 Osobny artykuł: Bitwa o Stalingrad.

Potyczki rozpoczęły się 19 sierpnia, ale eskalacja walk nastąpiła w listopadzie. Walki w Stalingradzie przeszły do historii jako największa i najkrwawsza bitwa II wojny światowej. W ich wyniku okrążono 6. Armię niemiecką. W ostatnich dniach stycznia kocioł, w wyniku ciągłych ataków Rosjan, został podzielony na dwie części: północną i południową. 2 lutego 1943 w kotle Stalingradzkim skapitulowały resztki wojsk niemieckich. 108 tys. żołnierzy niemieckich trafiło do niewoli. Dokładna liczba zabitych i zaginionych po obu stronach nie jest znana. Po zakończeniu walk z pola bitwy zebrano zwłoki 46 700 radzieckich żołnierzy i oficerów. W listopadzie 1943 Stalin ogłosił że zebrano i spalono ciała 146 300 Niemców. Bitwa stalingradzka uważana jest za punkt zwrotny w walkach na froncie wschodnim.

Kampania letnio-jesienna 1942 (maj-listopad)

Działania na froncie wschodnim od lipca do listopada 1942 r.

1943

Początek roku 1943 na froncie wschodnim upłynął pod znakiem przewagi radzieckiej i prób Sowietów rozbicia sił Państw Osi na północy, w rejonie Leningradu, i południu, w rejonie Stalingradu i Kaukazu.

18 stycznia 1943 siłom radzieckim udało się odbić z rąk Niemców Szlisselburg, położony u wyjścia rzeki Newy z jeziora Ładoga. Tym samym Armii Czerwonej udało się utworzyć połączenie lądowe (szerokości 8–11 km) z obleganym od 8 września 1941 r. Leningradem. Ofensywa ta była prowadzona z dwóch kierunków: od zachodniego brzegu Newy i ze wschodu z rejonu południowego krańca jeziora Ładoga. Zacięte walki o panowanie nad Szlisselburgiem trwały tydzień. Mimo tego ważnego sukcesu Leningrad został całkowicie odblokowany dopiero rok później.

22 lutego między Dnieprem a Dońcem niemiecka Grupa Armii Południe pod dowództwem Feldmarszałka Ericha von Mansteina siłami 1 i 4 Armii pancernej i grupy "Kempf" przeszła do kontrataku. Była to pierwsza próba zatrzymania Rosjan po klęsce pod Stalingradem. Ofensywa ta zakończyła się sukcesem, dzięki czemu udało się zatrzymać Rosjan i oddalić groźbę okrążenia Grupy Armii "Południe". Walki toczyły się przede wszystkim na południe od Charkowa i w rejonie miast Donieck i Makiejewka.

6 marca, 4 Armia Pancerna i grupa "Kempf" przystąpiły do ataku na Charków, który Armia Czerwona zdobyła 16 lutego. W wyniku ofensywy 14 marca po rozbiciu części radzieckiej 3. Armii Pancernej został zdobyty Charków, a tydzień później Biełgorod. Jednakże w wyniku wiosennych roztopów spadło tempo niemieckiego natarcia i ostatecznie załamało się.

W wyniku walk w lutym i marcu 1943 Niemcom udało się ustabilizować front po jego rozerwaniu na przełomie stycznia i lutego. Po tych walkach cały front wschodni ustabilizował się i żadna ze stron nie podejmowała aż do lata większych działań.

5 lipca 1943 Niemcy rozpoczęli operację "Zitadelle" w celu zlikwidowania tzw. "Łuku Kurskiego". Było to wybrzuszenie w niemieckim froncie, w którym zostały zgromadzone radzieckie fronty: Centralny i Woroneski. Niemcy dostrzegli szansę, jaką dawało im uderzenie z północy i południa, oskrzydlenie, a następnie zniszczenie obu radzieckich frontów. Do przeprowadzenia tej operacji zostały wyznaczone Grupy Armii "Środek" i "Południe". 5 lipca po obu stronach frontu do walki weszło około 6000 czołgów i 4500 samolotów. Strona niemiecka wystawiła 900 tys. żołnierzy, a sowiecka 1,3 mln. W wyniku dobrego działania agentury radzieckiej, przecieków ze strony niemieckiej i informacji od zachodnich aliantów, dowództwo radzieckie dowiedziało się zawczasu o ataku i przygotowało w rejonie Kurska spore umocnienia. Ponadto tuż przed atakiem pozycje niemieckie zostały ostrzelane przez radziecką artylerię. Już w kilka godzin po rozpoczęciu natarcia zarysowało się widmo klęski. Zdobycze były minimalne: w północnym sektorze 10 km, w południowym 18 km.

12 lipca doszło do największej bitwy pancernej w dziejach, bitwy pod Prochorowką, będącej częścią bitwy pod Kurskiem. Było to starcie pomiędzy 5. Armią pancerną Gwardii i II korpusem pancernym SS. W bitwie brało udział jednocześnie 1200 czołgów. Po całodniowych walkach strona radziecka poniosła większe straty, ale natarcie niemieckie zostało zahamowane.

 Osobny artykuł: Bitwa na Łuku Kurskim.

Pomimo częściowego sukcesu pod Prochorowką, 14 lipca Hitler świadomy fiaska operacji "Zitadelle" rozkazał ją przerwać. W wyniku tej bitwy strona niemiecka została całkowicie pozbawiona możliwości ofensywnych i musiała się wycofać z Charkowa (23 sierpnia), pomimo tego, że strona sowiecka poniosła większe straty w bitwie pod Kurskiem.

Po bitwie kurskiej Armia Czerwona ostatecznie przejęła inicjatywę i rozpoczęła kontrnatarcie. Operacja ta nosiła nazwę "Rumiancew" i jej celem było dotarcie Armii Czerwonej do Dniepru. Początkowo Niemcom udawało się odeprzeć Rosjan i w dniach 17–20 sierpnia przeprowadzili kontratak, zadając Rosjanom duże straty.

23 sierpnia sytuacja została opanowana i wojska radzieckie mogły dalej nacierać.

8 września był już gotowy plan sforsowania Dniepru, polegający na uchwyceniu przyczółka w rejonie Czerkas. Desant ten został przeprowadzony 24 września, jednak nie udał się.

25 października 1 Front Ukraiński rozpoczął ofensywę siłami 38 Armii, 60 Armii i 3 Armii Pancernej Gwardii. Celem tego ataku było zdobycie Kijowa, który został zdobyty 5 listopada.

Po utracie miasta sytuacja wojsk niemieckich była coraz trudniejsza, jednak przy pomocy fanatycznych i bez reszty oddanych Hitlerowi dywizji Waffen SS udało się wykonać kontruderzenie. Działania prowadzone przez XLVIII Korpus Pancerny SS między 13 a 21 listopada doprowadziły do zniszczenia sporych sił Sowietów. Jednak ze względu na braki paliwa natarcie przerwano.

W wyniku kontrofensywy radzieckiej jesienią 1943 front został przesunięty znacznie na zachód, a Niemcy stracili jakąkolwiek możliwość ataku.

Ofensywa radziecka ruszyła ponownie z początkiem grudnia. Drugi Front Ukraiński dowodzony przez Koniewa wykonał manewr oskrzydlający z rejonu Czerkas. W wigilię 1943 gen. Watutin rozpoczął ofensywę z rejonu Kijowa, nacierając na Winnicę. Do końca roku udało się przełamać słabą linię niemiecką.

W wyniku walk w roku 1943 inicjatywa strategiczna całkowicie przeszła w ręce Armii Czerwonej, a front przesunął się kilkaset kilometrów na zachód.

Kampania zimowa 1942–1943 (listopad-marzec)

Bitwa o Kaukaz 1943

Kampania letnio-jesienna 1943 (kwiecień-grudzień)

Działanie na froncie wschodnim od marca do sierpnia 1943

Ofensywa na Dnieprze w 1943 roku

Operacja smoleńska

Bitwa o Dniepr