Górne Peru - Polski Serwis Naukowy

Odcienie czerwonego oznaczają intendencje Górnego Peru w obrębie Wicekrólestwa La Platy, 1783

Górne Peru (Alto Perú) – jednostka podziału administracyjnego najpierw Wicekrólestwa Peru, a później Wicekrólestwa La Platy, odpowiadająca w przybliżeniu terytorium obecnej Boliwii.

Mato Grosso - jeden z 26 stanów Brazylii (+ Dystrykt Federalny), położony w środkowozachodniej części kraju. Od zachodu graniczy z Boliwią i stanem Rondônia, od północy ze stanami Amazonas i Pará, od wschodu ze stanami Tocantins i Goiás, a od południa ze stanem Mato Grosso do Sul.

Boliwia, Wielonarodowe Państwo Boliwia () – państwo na kontynencie południowoamerykańskim. Graniczy z Brazylią na północy i wschodzie, Paragwajem i Argentyną na południu oraz z Chile i Peru na zachodzie. Państwo nie posiada dostępu do morza.

Górne Peru, jako część Wicekrólestwa La Platy, obejmowało następujące intendencje:

Intendencja Potosí

Intendencja Cochabamba

Intendencja Chuquisaca nazywana też Charcas

Intendencja La Paz

Można zauważyć, że odpowiadały one Płaskowyżowi Andyjskiemu lub obszarowi Puny, zamieszkanemu przez następujące grupy etniczne: Kolla, Ajmara (głównie w La Paz), Uro (nad Jeziorem Titicaca) i inne grupy andyjskie, które w miejsce języka ajmara mówiły lub zostały zmuszone do przyjęcia języka keczua po podbojach inkaskich na obszarze Cochabamba, Chuquisaca i Potosí.

Ajmara, Ajmarowie (Aymara) – lud południowoamerykański, należący do keczuańskiej rodziny językowej. Na początku naszej ery zamieszkiwał tereny Boliwii, z głównym ośrodkiem w Tiahuanaco, i w Peru. W okresie II-V w. stworzył na tym obszarze wysoką cywilizację (w pobliżu jeziora Titicaca). W XIV w. został podbity przez Inków. W okresie konkwisty hiszpańskiej częściowo wyniszczony.

Wicekrólestwo Peru – kolonia hiszpańska założona w 1544 roku ze stolicą w Limie, początkowo obejmowała wszystkie hiszpańskie zdobycze w Ameryce Południowej z wyjątkiem wybrzeży dzisiejszej Wenezueli. Nazywana też Wicekrólestwem Nowej Kastylii. Wicekrólestwo podzielone było na audiencje z siedzibami w Panamie, Bogocie, Charcas (obok La Paz w Boliwii), Quito, Santiago (w Chile) i Buenos Aires. W latach 1569-1581 wicekrólestwem rządził wicekról Francisco de Toledo, który usprawnił administrację, nadał pozbawionym dotąd wszelkich praw Indianom ograniczoną autonomię, doprowadził do unowocześnienia metod eksploatacji srebra, największego bogactwa kolonii. W 1717 (niektóre źródła podają rok 1718) z północnej części Wicekrólestwa Peru wyodrębniono Wicekrólestwo Nowej Granady, obejmujące dzisiejsze terytoria: Kolumbii, Ekwadoru, Panamy i Wenezueli. W 1776 wyodrębniono Wicekrólestwo La Platy, obejmujące tereny dzisiejszej Argentyny, Urugwaju, Paragwaju i części Boliwii. Wyzysk Indian doprowadził do zaostrzenia sytuacji wewnętrznej. W 1780 roku wybuchło powstanie pod wodzą Túpaca Amarú. Mimo iż w 1781 Hiszpanie pojmali i zabili Túpaca, walki trwały aż do 1783, powodując ogromne zniszczenia w całym wicekrólestwie. W 1821 generał José de San Martin zajął Limę i ogłosił niepodległość Peru. W 1824 interweniująca armia hiszpańska została pokonana przez powstańców pod wodzą Antonio José de Sucre.

Z powodów historycznych, geograficznych i etnicznych Górne Peru było bardzo powiązane z Peru andyjskim i nadpacyficznym. Natomiast obszary podporządkowane Moxos (czytaj: Mohos), czyli Beni, El Acre i Chiquitos oraz w dużej mierze Santa Cruz, okazały się odmienne od Górnego Peru, dlatego termin Górne Peru odnosi się obecnie tylko do Płaskowyżu Boliwijskiego.

Santa Cruz - departament we wschodniej Boliwii. Większość terytorium departamentu pokrywają lasy deszczowe, rozciągające się od podnóża Andów do Amazonii.

Język keczua, kiczua (runa simi; hiszp. quechua) – język z rodziny keczua, którym posługują się Indianie Keczua. Był językiem urzędowym imperium inkaskiego aż do jego upadku, a po konkwiście do jego rozpowszechnienia przyczynili się misjonarze, przyjmując go za oficjalny język ewangelizacji. Obecnie językiem keczua posługuje się ok. 11 mln osób, głównie w Andach, od Argentyny, przez Ekwador aż po Kolumbię, a w Peru oraz Boliwii jest jednym z języków urzędowych (obok hiszpańskiego). Z języka keczua wywodzą się polskie wyrazy, takie jak inka, lama, puma, kauczuk, kondor czy guano.

Wszystkie te terytoria, oddzieliwszy się od Zjednoczonych Prowincji La Platy, utworzyły Republikę Boliwii.

W 1561 utworzono w Mieście La Plata (obecne Sucre) Królewską Audiencję Charcas, sprawującą nadrzędną władzę sądowniczą nad Górnym Peru. Doprowadziła do tego potrzeba stworzenia nowego regionalnego ośrodka administracyjnego, z którego można było wydajniej kontrolować obszar największej produkcji srebra.

Wicekrólestwo La Platy - kolonia hiszpańska, wydzielona w 1776 z Wicekrólestwa Peru, w celu obrony jego południowych prowincji przed wpływami brytyjskimi i portugalskimi. Obejmowała dzisiejsze Argentynę, Urugwaj, Paragwaj, i Boliwię.

Od lipca do grudnia 1822 roku region Górnego Peru (La Paz, Santa Cruz i Departament Nadmorski – Pustynia Atacama) był okupowany przez siły portugalskie z Kapitanii Mato Grosso, które na prośbę lokalnych gubernatorów wkroczyły do Górnego Peru. Gubernatorzy ci woleli okupację innego państwa o ustroju monarchicznym, niż włączenie do kruchej republiki. W tym samym roku wycofano wojska portugalskie, gdy monarcha brazylijski zdecydował o zaniechaniu interwencji w wewnętrzne sprawy sąsiada: "o Brasil não interfere em assuntos externos".