Góry Skandynawskie - Polski Serwis Naukowy

Góry Skandynawskie – widok z góry Dalsnibba, Norwegia

Kebnekaise – najwyższy szczyt Szwecji

Galdhøpiggen – najwyższy szczyt Norwegii

Store Skagastølstind

Jervvasstind

Sarektjåkka

Góry Skandynawskie (również Kjølen, bokmål De skandinaviske fjellene, nynorsk Dei Skandinaviske fjella, szw. Skandinaviska fjällkedjan lub Skanderna, fin. Skandit) łańcuch górski w zachodniej i północnej części Półwyspu Skandynawskiego, ciągnący się wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego, na terytorium Norwegii, Szwecji i częściowo Finlandii. Długość ok. 1800 km, szerokość do 550 km.

Jervvasstind, Gjertvasstind i Østre Styggedalstind - szczyt w Górach Skandynawskich. Leży w Norwegii, w regionie Oppland. Należy do pasma Jotunheimen. Jest to dziewiąty co do wysokości szczyt Norwegii.

Jezioro polodowcowe - rodzaj jeziora powstałego w zagłębieniu terenu utworzonym wskutek działalności lodowca lub lądolodu. Woda tych jezior nie jest roztopową wodą lodowcową, bo ta dawno uległa wymianie, a nawet w pewnych przypadkach w jeziorze nigdy nie było wód roztopowych. W niektórych miejscach pojawiły się stale podmokłe obszary bagien i tortowisk.

Geologia

Góry Skandynawskie powstały w orogenezie kaledońskiej, w czasie późniejszych ruchów górotwórczych były kilkakroć blokowo nierównomiernie wypiętrzane. Zbudowane są z różnowiekowych skał krystalicznych, metamorficznych i osadowych. Zrównane płaskowyże, tzw. fieldy, silnie kontrastują z głębokimi dolinami.

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Keilhaus topp - jeden z najwyższych szczytów Norwegii i całej Skandynawii (2355 metrów n.p.m.), położony w górach Jotunheimen, 700 metrów na wschód od Galdhøpiggen, najwyższej góry Norwegii. Ponieważ jego wybitność wynosi zaledwie 20 metrów najczęściej nie jest uwzględniany na liście najwyższych szczytów Norwegii.

Góry zostały silnie przeobrażone przez zlodowacenie plejstoceńskie, które zmieniło doliny tworząc malowniczy krajobraz fiordowy. Najdłuższy z fiordów, Søgne, osiąga 204 km długości. Góry Skandynawskie wznoszą się najwyżej w części południowej (Galdhøpiggen, 2469 m n.p.m. – najwyższy szczyt Norwegii) oraz północnej (Kebnekaise, 2117 m n.p.m. – kulminacja Szwecji oraz Haltiatunturi, 1328 m n.p.m. – najwyższy punkt Finlandii).

Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa".

Klimat umiarkowany – rozległa strefa klimatyczna, dzieląca się na półkuli północnej na chłodniejszą północną i cieplejszą południową i na półkuli południowej na cieplejszą północną i chłodniejszą południową. Średnia roczna temperatura waha się od 0 °C do 10 °C, a opady atmosferyczne występują w różnych porach roku. Charakterystyczną formacją roślinną dla klimatu umiarkowanego w części chłodniejszej jest tajga, natomiast części cieplejszej lasy liściaste i mieszane (kraje Europy Środkowej i południowa, czasem też środkowa część Skandynawii). Pory roku są w tej strefie łatwo rozpoznawalne i wyznaczane przez przebieg temperatury (ciepła, wilgotna wiosna, ciepłe, zazwyczaj suche lato, chłodna, wilgotna jesień i zima z niewykluczonymi opadami śniegu).

Klimat

Klimat umiarkowany chłodny, zaznacza się ocieplający wpływ Prądu Zatokowego. Opady na zachodzie dochodzą do 3500 mm rocznie, po stronie wschodniej do 300-400 mm. Granica wiecznego śniegu leży na wysokości 700 m n.p.m. na północy i 1800 m n.p.m. na południu, stąd liczne są lodowce, szczególnie zajmujące fieldy (tzw. fieldowe), największy z nich – Jostedalsbreen ma 486 km².

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Kebnekaise – szczyt w Górach Skandynawskich, w północnej Szwecji. Południowy wierzchołek (Sydtopen) jest najwyższym szczytem Szwecji. Wierzchołek pokryty jest czapą lodową o grubości kilkudziesięciu metrów, która topiąc się latem i rosnąc zimą sprawia, że wysokość szczytu waha się w granicach kilkunastu metrów (2111-2123 m n.p.m.). Jest to najwyższy punkt w Europie położony za kołem podbiegunowym. Wznosi się na ok. 90 km na zachód od Kiruny.

W Górach Skandynawskich mają swoje źródła wszystkie większe rzeki Półwyspu Skandynawskiego. Liczne są też jeziora polodowcowe. Dolne partie stoków porastają lasy, wyżej pojawiają się łąki alpejskie, na północy już od 300 m n.p.m. panuje tundra górska. Góry Skandynawskie zasobne są w surowce mineralne, zwłaszcza rudy żelaza (Kiruna), a także miedzi, cynku, ołowiu, niklu, molibdenu. Ludność skupia się głównie w dolinach rzecznych i na wybrzeżu.

Język szwedzki (szw. svenska) – język północnogermański wschodni (wschodnioskandynawski), używany głównie w Szwecji i częściach Finlandii, przez ok. 9 mln ludzi. W Finlandii język szwedzki jest, obok fińskiego, językiem urzędowym, z uwagi na 5% szwedzkojęzycznych obywateli Finlandii zamieszkałych głównie na wybrzeżach tego kraju. Szwedzki jest dość dobrze zrozumiały dla Norwegów i w mniejszym stopniu także dla Duńczyków. Język standardowy w Szwecji, tzw. rikssvenska (szwedzki państwowy) oparty jest na dialektach regionu sztokholmskiego.

Plejstocen – epoka, która wraz z holocenem stanowi okres czwartorzędu, który jest formalnie trzecim okresem w erze kenozoicznej. Trwał od 2,588 mln lat temu (obejmując piętro gelas, dawniej zaliczane do pliocenu) do początku holocenu 11700 lat temu (przed rokiem 2000). Plejstocen nieformalnie nazywany jest też epoką lodowcową, lub epoką lodową, w której olbrzymie lodowce kontynentalne (lądolody) pokryły wielką część Europy, łącznie z Polską, a także inne obszary strefy umiarkowanej, a więc zachodnią Syberię, Amerykę Północną, Grenlandię, Tybet, Ziemię Ognistą, Argentynę, Tasmanię.

Najwyższe szczyty w Norwegii

Galdhøpiggen 2469 m,

Glittertind 2465 m,

Store Skagastølstind 2405 m,

Store Styggedalstinden 2387 m,

Skarstind 2373 m,

Vesle Galdhøpiggen 2369 m,

Surtningssue 2368 m,

Store Memurutinden 2366 m,

Keilhaus topp 2355 m,

Jervvasstind 2351 m,

Sentraltind 2348 m.

Najwyższe szczyty w Szwecji

Kebnekaise 2117 m,

Kebnekaise Nordtoppen 2097 m,

Sarektjåkka Stortoppen 2089 m,

Kaskasatjåkka 2076 m,

Sarektjåkka Nordtoppen 2056 m,

Kaskasapakte 2043 m,

Sarektjåkka Sydtoppen 2023 m,

Akka Stortoppen 2016 m,

Akka Nordvästtoppen 2010 m,

Sarektjåkka Buchttoppen 2010 m.

Najwyższe szczyty w Finlandii

Haltiatunturi 1328 m,

Ridnitsohkka 1317 m,

Kiedditsohkka 1280 m,

Kovddoskaisi 1240 m,

Ruvdnaoaivi 1239 m,

Loassonibba 1180 m,

Urtasvaara 1150 m,

Kahperusvaarat 1144 m,

Aldorassa 1130 m,

Kieddoaivi 1100 m.

Uwagi

W rzeczywistości Haltiatunturi ma 1365 m wysokości, jednak szczyt leży po stronie norweskiej, a 1328 jest najwyższym punktem, znajdującym się na terenie Finlandii (jednocześnie jest najwyższym punktem kraju).

Bibliografia

Góry Skandynawskie na SummitPost