Gąbki pospolite - Polski Serwis Naukowy

Gąbki pospolite, gąbki zwyczajne, gąbki różnoszkieletowe, gąbki niewapienne (Demospongiae) – gromada gąbek obejmująca większość obecnie żyjących przedstawicieli tej gromady. Zasiedlają wszystkie wody oceaniczne i słodkowodne Ziemi. Występują w różnorodnych środowiskach na wszystkich głębokościach, jednak najczęściej w strefach płytkich. Prowadzą na ogół kolonijny tryb życia. Kolonie mogą osiągać ogromne rozmiary. Zwartość kolonii jest tak duża, że zanikają w niej indywidualne cechy osobnicze. Typem larwy charakterystycznej dla tej gromady jest parenchymula lub amfiblastula. Osobnik dojrzały ma budowę typu leukon. Niewielka część gatunków jest bezszkieletowa, jednak większość gatunków ma szkielet zbudowany z igieł krzemionkowych i włókien białkowych, tworzących czasem złożoną sieć. Białkiem tym jest spongina. U kilku rzędów oprócz igieł sponginowych występują też igły zbudowane z krzemionki.

Leukon (leucon) – jeden z typów morfologicznych gąbek (Porifera), który charakteryzuje się największą komplikacją planu budowy ciała – wykształconym systemem komór rozmieszczonych w skomplikowany sposób, otoczonych przez choanocyty znajdujące się w komorach wiciowych. W konsekwencji spongocel zostaje silnie ograniczony i wyściełany jest komórkami pochodzącymi z warstwy zewnętrznej (endopinakoderma). Typ charakterystyczny dla większości gąbek prócz rodzajów: Leucosolenia, Clathrina, Scypha.

Skamieniałości – zachowane w skałach szczątki organizmów (skamieniałości właściwe, strukturalne), a także ślady ich aktywności życiowej (skamieniałości śladowe). Skamieniałości powstają w wyniku procesu fosylizacji. Najczęściej fosylizacji ulegają tylko części szkieletowe. Proces ten zachodzi w wyniku zastąpienia pierwotnej substancji budującej części twarde organizmu innymi związkami mineralnymi (najczęściej węglanem wapnia lub krzemionką, a rzadziej np. dolomitem, syderytem, limonitem, pirytem lub fosforanami) o tym samym składzie chemicznym (np. przejście aragonitu w bardziej stabilny kalcyt) lub odmiennym składzie chemicznym. W przypadku części twardych zbudowanych ze stabilnych substancji (np. kalcytu, krzemionki) zachowują się one czasami bez żadnych przekształceń.

Najbardziej znanym przedstawicielem tej grupy jest gąbka szlachetna (Euspongia officinalis) żyjąca w Morzu Śródziemnym. W Polsce pospolicie występuje nadecznik stawowy (Spongilla lacustris).

Gąbki pospolite pojawiły się w kambrze. W stanie kopalnym spotyka się przede wszystkim Demospongiae o szkielecie sponginowo-krzemionkowym, natomiast gatunki o szkielecie organicznym, a tym bardziej bezszkieletowe są spotykane sporadycznie.

Dawniej wykorzystywane były jako delikatny materiał ścierny w jubilerstwie i optyce.

Rząd (łac. ordo) – jedna z podstawowych kategorii systematycznych stosowanych w systematyce organizmów, niższa od gromady (classis w zoologii) lub klasy (classis w botanice), a wyższa od rodziny (familia). Termin ordo został wprowadzony przez Karola Linneusza jako jedna z pięciu podstawowych kategorii w hierarchicznym systemie klasyfikacji biologicznej. Kategoriami pomocniczymi dla rzędu są nadrząd (superordo), podrząd (subordo) i infrarząd (infraordo), a w literaturze anglojęzycznej stosowane są jeszcze magnorder (wyższa od nadrzędu) i parvorder (niższa od infrarzędu).

Parenchymula - larwa gąbek pozbawiona jamy wewnątrz ciała (stadium bezjamowej blastuli). Budowa parenchymuli jest następująca: wewnątrz skupione są duże komórki zwane makromerami, natomiast otaczają je podłużne drobne komórki (mikromery), wyposażone w rzęski. Początkowo (dość krótko) larwa ta pływa wolno, po czym osadza się na podłożu, gdzie dokonywane są przejścia w kolejne stadia rozwojowe. U niektórych gatunków zachodzi proces przekształcania mikromerów w choanocyty i przemieszczenia się makromerów na powierzchnię. U innych gatunków wytworzenie się warstw komórkowach następuje w wyniku histogenezy. W trakcie histogenezy we wnętrzu larwy następuje zawiązanie się jamy paragastralnej.

Systematyka

Demospongiae dzielone są na trzy grupy klasyfikowane, w zależności od autora, w randze podgromad lub rzędów:

Ceractinomorpha – gąbki jednoosiowe

Homoscleromorpha

Tetractinomorpha – gąbki czteroosiowe

Przypisy

Demospongiae w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)

Bibliografia

Mały słownik zoologiczny. Bezkręgowce. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984, s. 77-78. ISBN 83-214-0428-6.
Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.
Zoologia : bezkręgowce. T. 1. Red. nauk. Czesław Błaszak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. ISBN 978-83-01-16108-8.