Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna (niem. Hauptschlüssel-Erbstollen) – sztolnia wodna, a jednocześnie podziemny kanał wodny wybudowany w latach 1799 do 1863 na Górnym Śląsku. Jedna z najdłuższych sztolni dziedzicznych w Europie, a jednocześnie najdłuższa budowla hydrotechniczna w europejskim górnictwie węglowym.

Inicjatorem budowy i projektantem był Friedrich Wilhelm von Reden wraz z Johnem Baildonem. Projekt wzorowany był na podobnych rozwiązaniach, istniejących w kopalniach angielskich i węgierskich. Sztolnia miała całkowitą długość 14,25 km. Wylot Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej znajdował się w Zabrzu w dolinie rzeki Bytomki na wysokości 231,4 m n.p.m., gdzie przechodziła ona w Kanał Kłodnicki. Początek sztolni znajdował się koło szybu Krug (później Jacek I), na terenie kopalni Königsgrube, (później Król) w Królewskiej Hucie. Spadek kanału wynosił 12.35 metra, czyli 0,87 m na kilometr. Jej szerokość wynosiła ok. 1,80 m, a wysokość ok. 2,5 m. Sztolnia została wybudowana na średniej głębokości 38 metrów pod poziomem gruntu i była drążona w tempie od 177 metrów do 520 metrów na rok – w zależności od warunków geologicznych. Sztolnię drążono ręcznie. W miejscach, gdzie sztolnia była drążona w skale, nie stosowano obudowy, na pozostałych odcinkach wykonywano obudowę murowaną z kamienia lub cegły. Wentylacja sztolni odbywała się poprzez 22 otwory na powierzchnię, tzw. świetliki.

Budowa sztolni miała dwa cele: odwodnienie kopalń Królowa Luiza w Zabrzu i Król w Królewskiej Hucie oraz transport urobku łodziami do Kanału Kłodnickiego. Do sztolni podziemnymi chodnikami odprowadzały też wody dołowe kopalnie prywatne (tzw. gwareckie). W celu usprawnienia transportu sztolnia miała 5 mijanek oraz trzy porty. Zdolność transportowa wynosiła około 60 ton węgla kamiennego na zmianę. Wzrost wydobycia węgla spowodował, że przepustowość sztolni okazała się zbyt mała. Węgiel był przeładowywany na barki u wylotu sztolni. Ze względu na wyczerpanie się płytko położonych pokładów węgla kamiennego oraz na rezygnację z jego odbioru przez odlewnię żeliwa Król (obecnie Gliwickie Zakłady Urządzeń Technicznych), a także w związku z rozwojem transportu kołowego (drogowego i szynowego) najpierw zrezygnowano z transportu węgla. Rozwój nowoczesnych metod odwadniania kopalń w drugiej połowie XIX w. zmniejszył zainteresowanie funkcjonowaniem sztolni. Najpierw z odwadniania tą drogą zrezygnowała kopalnia „Król” oraz kopalnie gwareckie. W okresie międzywojennym zrezygnowała z niej kopalnia „Luiza”. W 1951 r. rozebrany został ozdobny wylot sztolni ozdobiony napisem Glück Auf (odpowiednik używanego przez górników na Śląsku Szczęść Boże) mieszczący się przy ulicy Miarki (dawniej Stollenstrasse), a sama sztolnia zamurowana.

Prace przy udrażnianiu wylotu Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej.

Sztolnia była niewątpliwe interesującym projektem górniczym, lecz długi czas realizacji tego projektu – ponad 64 lata – spowodował, że już w momencie ukończenia straciła na znaczeniu zarówno jako droga transportowa jak i jako element systemu odwadniania kopalń (rozpowszechnienie się wydajnych pomp o napędzie parowym) i pełniła jedynie funkcje pomocnicze.

Od 2000 r. trwają prace zmierzające do udostępnienia odcinka sztolni o długości 2,5 km pod Zabrzem w celach turystycznych. Udostępnienie sztolni ma kosztować około 41 milionów złotych. Środki pochodzić będą od miasta Zabrze oraz sejmiku samorządowego województwa śląskiego, a także z dotacji unijnej.

Zobacz też

Przypisy