Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego NKWD

Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego NKWD (GUGB - Gławnoje Uprawlenije Gosudarstwiennoj Bezopastnosti), jeden z czołowych zarządów Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, odpowiedzialny m.in. za bezpieczeństwo wewnętrzne, ochronę rządu, wywiad zagraniczny i kontrwywiad.

Kontrwywiad - działalność mająca na celu neutralizowanie działalności obcych służb wywiadowczych, jak też przeciwdziałanie szpiegostwu w ogólności. Często ujmuje się tu również działania mające na celu ochronę i obronę przed dywersją i sabotażem. Kontrwywiadem przeważnie zajmują się służby cywilne, policyjne i wojskowe, potocznie określane również mianem kontrwywiad. W Polsce kontrwywiadem cywilnym zajmuje się Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a wojskowym Służba Kontrwywiadu Wojskowego.

Nikołaj Własik (ur. 1896 – zm. 1967), generał porucznik, funkcjonariusz radzieckich organów bezpieczeństwa, m.in. naczelnik Wydziału I Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych i późniejszych pionów NKWD/NKGB/MGB, odpowiedzialnych za ochronę rządu. Także szef ochrony osobistej Józefa Stalina.

Utworzenie

Istniejący od 1923 roku Połączony Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU) działający niezależnie od NKWD, w 1934 roku został przemianowany na Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego i włączony jako główna struktura do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych Związku Radzieckiego.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Jakow Agranow, właśc. Jankiel Sodersohn (1893-1938) – komisarz bezpieczeństwa państwowego 1 rangi, wysoki funkcjonariusz radzieckich organów bezpieczeństwa, m.in. zastępca komisarza spraw wewnętrznych ZSRR, naczelnik Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD. Rozstrzelany w czasie wielkiej czystki w 1938.

Naczelnicy GUGB

Na czele GUGB stał naczelnik, który był także pierwszym zastępcą Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych, byli nimi:

Struktura

Od 1936 roku, do 1939 roku, struktura GUGB uległa trzykrotnej zmianie: w listopadzie 1936 roku, po objęciu kierownictwa całego NKWD przez Jeżowa, 9 czerwca 1938 roku rozkazem ludowego komisarza SW nr 00362 wprowadzono nową organizacje tzw. wydziałów operacyjno-czekistowskich NKWD i 29 września 1938 roku, zmieniono struktury NKWD, zwiększając liczbę zarządów. Natomiast liczba wydziałów GUGB została zmieniona do siedmiu.

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Józef Stalin ( (ur. ) – formalnie pełnił obieralne, kadencyjne funkcje sekretarza generalnego KPZR i jej poprzedniczek oraz premiera ZSRR, a faktycznie był dożywotnim dyktatorem Związku Radzieckiego, posiadającym nieograniczoną władzę.

Koniec 1937 r

OORPP -Wydział Ochrony Przywódców Partii i Państwa

OO -Wydział Operacyjny

KRO -Wydział Kontrwywiadu

SPO -Wydział Tajno-Polityczny

OO -Wydział Specjalny

TO -Wydział Transportu

INO -Wydział Zagraniczny

USO -Wydział Ewidencyjno-Statystyczny

SO -Wydział Specjalny (Szyfrów)

TO -Wydział Więzienny

WO -Wydział Transportu Wodnego

OOT -Wydział Techniki Operacyjnej

Wrzesień 1938

Dla celów konspiracyjnych wprowadzono numerację Wydziałów GUGB i podległych im poszczególnych Oddziałów, np.

Łotwa (łot. Latvija, Republika Łotewska – Latvijas Republika) – państwo w Europie Północnej, powstałe po I wojnie światowej, jeden z krajów nadbałtyckich. Członek Unii Europejskiej i NATO.

Estonia (est. Eesti, Republika Estońska – Eesti Vabariik) – państwo w Europie Północnej, nad Morzem Bałtyckim, powstałe po I wojnie światowej. Członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy z Łotwą od południa i z Rosją od wschodu oraz z Finlandią przez Zatokę Fińską.

Oddział 2 Wydziału V prowadził wywiad przeciwko Polsce.
Oddział 6 Wydziału III prowadził kontrwywiadu przeciwko Polsce.

Naczelnik Wsiewołod Mierkułow

Wydział I - Ochrona Rządu: Nikołaj Własik

Wydział II - Tajno-Polityczny (SPO): Piotr Fiodotow

Wydział III - Kontrwywiad (KRO) : Trofim Kornijenko

Wydział IV - Specjalny (OO): Wiktor Boczkow

Wydział V - Zagraniczny (INO) Paweł Fitin

Wydział VI - (nie istniał)

Wydział VI - Szyfrowy: A Kopytcew

Sekcja Śledcza GUGB: W Sergijenko

Stopnie 1935-40

Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego (GUGB NKWD)

Trofim Nikołajewicz Kornijenko (ros. Трофим Николаевич Корниенко, ur. 1906, zm. 1971), funkcjonariusz radzieckich organów bezpieczeństwa i kontrwywiadu (OGPU, NKWD, NKGB, MGB i MWD), m.in. naczelnik Wydziału III (kontrwywiadowczego, KRO) Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD, pułkownik bezpieczeństwa państwowego (od 1943 roku).

Ławrientij Pawłowicz Beria (ros. Лавре́нтий Па́влович Бе́рия, gruz. ლავრენტი ბერია Lawrenti Pawles dze Berija, ur. 29 marca 1899 w Mercheuli, zm. 23 grudnia 1953 w Moskwie) – radziecki, pochodzenia gruzińskiego działacz komunistyczny, szef NKWD, który był w znacznym stopniu odpowiedzialny za "wielkie czystki" okresu stalinowskiego. Jeden z głównych wykonawców zbrodni stalinowskich. Jeden z największych zbrodniarzy w historii. Bezpośrednio odpowiedzialny za mord polskich oficerów w Katyniu. Szczyt jego wpływów przypadał na okres drugiej wojny światowej i bezpośrednio po niej. Po śmierci Stalina został usunięty ze stanowiska i zgładzony przez jego następców.

Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego

Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego 1 rangi

Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego 2 rangi

Komisarz Generalny Bezpieczeństwa Państwowego 3 rangi

Starszy major Bezpieczeństwa Państwowego

Major Bezpieczeństwa Państwowego

Kapitan Bezpieczeństwa Państwowego

Starszy Lejtnant Bezpieczeństwa Państwowego

Lejtnant Bezpieczeństwa Państwowego

Mł. Lejtnant Bezpieczeństwa Państwowego

Sierżant Bezpieczeństwa Państwowego

Reorganizacje

Luty 1941
W lutym 1941 roku na polecenie Józefa Stalina wywiad zagraniczny (INO) i służby bezpieczeństwa (dotychczasowy Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego - GUGB), zostały wyłączone z Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD i stały się niezależnym Ludowym Komisariatem Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB ZSRR), na czele którego stanął Wsiewołod Mierkułow. (Oddział zagraniczny został przemianowany w I Zarząd NKGB) NKWD pozostało pod zwierzchnictwem Ławrientija Berii i zasadniczo zajmowało się wewnętrznymi sprawami policyjnymi i projektami budowlanymi na dużą skalę.

Wehrmacht – niemieckie siły zbrojne okresu III Rzeszy. Zostały utworzone 16 marca 1935 roku wbrew traktatowi wersalskiemu zastępując Reichswehrę. Powstały po wprowadzeniu przez Adolfa Hitlera powszechnej służby wojskowej. W skład Wehrmachtu wchodziły niezależne od siebie i posiadające własne sztaby generalne; wojska lądowe (Heer), lotnictwo (Luftwaffe) i marynarka wojenna (Kriegsmarine).

Wiktor Michaiłowicz Boczkow (ros. Виктор Михайлович Бочков, ur. 29 października 1900 - zm. 2 sierpnia 1981) - radziecki oficer, długoletni funkcjonariusz organów bezpieczeństwa OGPU/NKWD/MWD.

lipiec 1941
Do stanu poprzedniego powrócono już w lipcu tego samego roku (1941), po wybuchu wojny z Niemcami. NKGB przeformowano na GUGB i włączono z powrotem do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych.

Powody reorganizacji
Amerykański analityk wywiadu, John Dziak, pisze w swej książce - Chekisty: A History of KGB (1988) między innymi:

Tych szczególnych zmian organizacyjnych nigdy w pełni nie wyjaśniono, ale być może miały one coś wspólnego z wchłonięciem przez ZSRR podbitych krajów i narodów - Estonii, Litwy, Łotwy, części Polski i oderwaniem od Rumunii Besarabii i północnej Bukowiny. Liczba aresztowań, deportacji, egzekucji i łagrów zwiększyła się, a to wymagało zreorganizowanych i zwiększonych sił bezpieczeństwa. (....) Szok spowodowany agresją i szybkimi postępami Wehrmachtu doprowadził w lipcu 1941 roku do fuzji i oba organy znowu połączyły się jako NKWD pod kierownictwem Berii. (....)Zwycięstwa pod Stalingradem stworzyły perspektywę odzyskania wojennych strat, stąd ponowny rozdział, jak ten z 1941 roku (NKWD - NKGB)
marzec 1943
W marcu 1943 roku dokonano kolejnej reorganizacji, Główny Zarząd Bezpieczeństwa został wyłączony z NKWD celem ponownego utworzenia NKGB.
Paweł Michajłowicz Fitin Павел Михайлович Фитин (ur. 28 grudnia 1907 ok. Jeziora Ożogino, Gubernia Tobolska - zm. 24 grudnia 1971 Moskwa) - major bezpieczeństwa państwowego, wieloletni funkcjonariusz radzieckiej Służby Bezpieczeństwa i wywiadu, w latach 1939-1946 szef wywiadu zagranicznego, kolejno - V Departamentu Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD - (GUGB), I Zarządu Ludowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego (NKGB), i I Zarządu Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD).

Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (NKGB ZSRR) - radziecka instytucja policji politycznej (skupiająca w sobie także pracę kontrwywiadu) i wywiadu zagranicznego, istniejąca od lutego do lipca 1941 roku, oraz od kwietnia 1943 do marca 1946 roku, następnie przekształcona w Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego MGB.

Źródła

John Dziak - Chekisty: A History of KGB (1988)

Piotr Kołakowski - NKWD i GRU na Ziemiach Polskich (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2002