Głownia - Polski Serwis Naukowy

Budowa głowni na przykładzie szabli:
A- rękojeść
B-głownia
C-zastawa
D-moc
E-sztych
5. ostrze
6. grzbiet (tylec)
7. płaz
8. strudzina, zbrocze lub bruzda
9. młotek
10. pióro

Głownia, brzeszczot, (z niem.) klinga, (staropol.) żelazo – jedna z dwu podstawowych części każdej broni białej, drugą częścią jest rękojeść. Głownia jest zasadniczą (główną – stąd etymologia), roboczą częścią broni tego typu. Służy do zadawania i odparowywania ciosów. Stanowi przeważającą większość długości i masy całego narzędzia lub broni. Jest to wydłużona płaska część, prosta lub lekko zakrzywiona, najczęściej metalowa, której jedna lub obie krawędzie są ostre. Również koniec głowni jest ostry. Przy określaniu obszarów całego narzędzia mówi się, że głownia biegnie od rękojeści w dół. Głownia jest tylko częścią większego elementu, którego początek wnika w rękojeść, lub może stanowić jednocześnie także zasadniczą część rękojeści. Często między głownią a rękojeścią znajduje się jelec.

Ricasso (pol. podkrzyże) - tępy odcinek głowni miecza dwuręcznego, tuż nad jelcem. Służył jako dodatkowy uchwyt broni i dawał możliwość walki na mniejszym dystansie, jednak dłoń trzymająca ricasso była znacznie bardziej narażona na obrażenia. Przy chwycie za ricasso cios mieczem tracił na sile, jednocześnie zyskując na szybkości.

Sztych to zakończenie broni białej, np. rapiera, szpady czy miecza (według terminologii niemieckiej: Ort). Sztych stanowi przeważnie trzecią część długości ostrza, najbardziej oddaloną od jelca.

Kiedy ostrze znajduje sie na jej jednej krawędzi, to jest to głownia jednosieczna, natomiast gdy obie krawędzie posiadają ostrza, to jest to głownia dwusieczna (obosieczna). W niektórych typach broni siecznej krawędź jest ostra na całej długości, w pozostałych pierwsza część (od strony rękojeści) może być tępa aż do ok. 1/3 długości i służy wtedy, do zatrzymywania (parowania) ciosów przeciwnika.

Ostrze – część składowa głowni, jej ostra krawędź, broń obosieczna posiada dwa ostrza: przednie i tylne. Potocznie – typowe narzędzie do cięcia, składające się z trzonka i klingi.

Etymologia (gr. ἐτυμολογία, od ἔτυμος etymos – "prawdziwy" i λόγος logos – "rozumowanie"- czyli "rozumowanie o prawdziwości") – dział językoznawstwa badający pochodzenie wyrazów, zmiany ich znaczenia i formy w miarę upływu czasu. Jednocześnie wyraz ten oznacza objaśnienie pochodzenia konkretnego wyrazu i jego znaczenia.

Budowa

Według niemieckich traktatów szermierczych z XIV i XV w. głownia dzieliła się na dwie podstawowe części:

silną (niem. Stark) – bliższą rękojeści

słabą (niem. Schwach) – dalszą od rękojeści, obejmującą też sztych

Funkcjonuje też współczesny podział na podstawowe trzy odcinki, zazwyczaj mające około 1/3 długości. Licząc od rękojeści są to:

zastawa - część przylegająca do nasady rękojeści i służąca do zastawiania się bronią przed ciosem,

moc - część środkowa,

sztych, pazur - ostra część stanowiąca zakończenie głowni,

dodatkowo, w zależności od budowy, głownia może posiadać:

Jelec - zwany także gardą, element broni białej służący do zabezpieczania ręki użytkownika przed ześlizgiwaniem się palców z rękojeści na ostrze i do blokowania ciosów przeciwnika. Czasem terminem "jelec" lub "jelce" określano także całą rękojeść. Jelec miał różną formę w zależności od broni, na jakiej występował, i od rodzaju szermierki, do jakiej broń była wykorzystywana.

Wydawnictwo Naukowe PWN SA – polskie wydawnictwo z siedzibą w Warszawie, założone w 1951, w obecnej formie prawnej działające od 1997. Jednostka dominująca grupy kapitałowej, w skład której wchodzi kilkanaście przedsiębiorstw, głównie wydawnictw.

trzpień – pręt mocujący głownię do rękojeści

nasada – niewielki fragment głowni, przylega bezpośrednio do trzpienia

tylec – tępa, tylna strona głowni jednosiecznej

grzbiet – krawędź tylca w broniach jednosiecznych

pióro – obosieczna część głowni, ok. ⅓-¼ długości, najdalej od rękojeści

młotek – próg na tylcu głowni, oddzielający pióro od reszty głowni

płaz, lico – płaska, boczna strona głowni

ricasso – początkowa część zastawy jest węższa poprzez pozbawienie ostrza, służy wówczas jako dodatkowy chwyt

Obie powierzchnie głowni mogą być uformowane na wiele różnych sposobów na części lub całości długości, np. wgłębienia wzdłużne na profilach głowni:

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

Zbrocze - różnej szerokości wgłębienie wzdłuż głowni broni siecznej, na przykład miecza. Błędnie uważa się, że podczas walki spływała nim krew, jest to jednak element konstukcyjny - technologiczny. Zbrocze zwiększało sztywność przy zmniejszeniu ciężaru głowni. Na głowni mogło występować zbrocze podwójne a nawet potrójne. Wąskie zbrocze jest też nazywane struziną.

* grań – w ostrzach graniastych, rozwartokątna krawędź z płaskimi zboczami schodzącymi w stronę ostrza * ość – w ostrzach graniastych, zgrubienie głowni, krawędź trochę bardziej ostra od grani i z zapadniętymi zboczami * strudzina, struzina – dekoracyjny rowek o przekroju niemal półkolistym (C - jedna na tylcu, E - dwie na płazie) * zbrocze – płytki, szeroki rowek, na długość do połowy (lub nieco dalej) głowni (D) * bruzda, bruzdeczka – wąski rowek, na długość do połowy (lub nieco dalej) głowni (D) * żeberka – krawędzie (o przekroju trójkątnym) kilku równoległych strudzin, powstają na ich styku (E).

Rękojeść - część ręcznego narzędzia, przyrządu, instrumentu, broni ręcznej itp. służąca do uchwycenia i pewnego trzymania całą dłonią w celu posługiwania się danym urządzeniem. Rękojeści powinny być ergonomiczne, tzn. ich kształt winien odpowiadać anatomicznej budowie dłoni przewidywanego użytkownika danego urządzenia, oraz charakteru wykonywanych czynności, mogą być również wzbogacone o dodatkowe elementy, jak urządzenia sterujące czy osłony.

Jeśli miecz trzymany jest w zaciśniętej dłoni, otoczony kciukiem (w przeciwieństwie do uchwytu z kciukiem na płazie miecza albo innych), ostrze znajdujące się po stronie kłykci nazywane jest ostrzem długim (niem. lange Schneide) albo prawdziwym (wł. filo dritto), a drugie ostrzem krótkim (niem. kurze Schneide) albo fałszywym (wł. filo falso).

Bibliografia

Zobacz hasło głownia w Wikisłowniku

PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, ISBN 83-01-13506-9

Michał Gradowski, Zdzisław Żygulski: Słownik uzbrojenia historycznego. Warszawa: PWN, 2010, s. 3-5. ISBN 978-83-01-16260-3.