Głuchoniemcy (niem. Taubdeutsche, Walddeutsche), – termin występujący w polskim oraz niemieckim, piśmiennictwie etnograficznym dla określenia grupy etnograficznej ludności niemieckojęzycznej osadzonej w późnym średniowieczu w Karpatach polskich, między Wisłoką a Sanem, w niektórych publikacjach między Dunajcem a Sanem, która w kolejnych stuleciach uległa procesowi polonizacji.

Historia

Historycy polscy do XVIII wieku nie interesowali się w ogóle kolonizacją niemiecką. Zjawisko to dostrzegł dopiero Tadeusz Czacki, a po nim Joachim Lelewel.

Według historyka Marcina Bielskiego (1551) osiedlanie niemieckich kolonistów przypisywano już Bolesławowi Chrobremu. A dlatego je (Niemców) Bolesław tam osadzał, aby bronili granic od Węgier i Rusi; ale że był lud gruby, niewaleczny, obrócono je do roli i do krów, bo sery dobrze czynią, zwłacza w Spiżu i na Pogórzu, drudzy też kądziel dobrze przędą i przetoż płócien z Pogórza u nas bywa najwięcej. Ponad trzydzieści lat później w roku 1582 kronikarz Maciej Stryjkowski napisał, że niemieccy chłopi osadzeni pod Przeworskiem, Przemyślem, Sanokiem, i Jarosławiem są "dobrymi rolnikami".

W roku 1632 podobną opinię wyraził Szymon Starowolski w dziele Polonia:

Określenia tego użył następnie Ignacy Krasicki w jednym z komentarzy do herbarza Kacpra Niesieckiego.

Ważną cezurą w historii polityczno-gospodarczej tego obszaru był rok 1846 oraz wydarzenia rzezi galicyjskiej, które w konsekwencji doprowadziły do masakry polskiej szlachty.

Pojęcie Głuchoniemcy zostało użyte również na początku XX wieku w dziele etnograficznym Karłowicza i Jabłonowskiego, którzy używali tego określenia w szerszym znaczeniu "Cały obszar Podgórza od Dołów Sanockich po Gorlice, Szymbark i Pilzno, skolonizowany był przez sasów i do dziś jeszcze lud nazywa tę okolicę "Na Głuchoniemcach".

W roku 1907 wzmiankę ze "Słownika Geograficznego" dotyczącą wsi Markowa wykorzystał w swojej monografii o Niemcach karpackich historyk Raimund Friedrich Kaindl.

Etnografia

Ludność niemiecka zamieszkała na terenach Rusi Czerwonej oraz południowej części Polski między Łańcutem a Przemyślem, uległa polonizacji dopiero pod koniec XVI wieku. Na Podkarpaciu żywioł niemiecki przetrwał aż do XVIII wieku. Mieli własne kościoły lub kaplice, swych kapłanów i nierzadko zamieszkiwali konkretną dzielnicę miasta lub poszczególne wsie. Do pomników niemieckiej "Bauernkultur" zaliczane są m.in. drewniane kościółki na Podkarpaciu, podobnie jak kościółki na Śląsku i Morawach.

W XIX-wiecznym piśmiennictwie polskim traktującym o obecności zachodnich osadników na tym obszarze, spopularyzował zarówno samo określanie jak i zjawisko Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego. Przy opisie ludności Słownik wspomina m.in. że "Spotykają się tu (Galicja) rody: Głuchoniemców (osadnicy sprowadzeni w XIV wieku z Saksonii, i Holandii, ... Mazurów, Chrobatów i Rusinów. Byli jedną z ważniejszych grup etnograficznych Galicji zaliczani do tzw. Podolaków czyli równiaków, mieszkańców równin obok Krakowiaków, Mazurów, Grębowiaków (Lisowiacy czyli Borowcy), Bełżan, Bużan (Łopotniki, Poleszuki) Opolan, Wołyniaków, Pobereżców czyli Nistrowian"., W roku 1858, Maciejowski napisze że "Ludność takowego prawa (prawo magdeburskie) głównie na tak zwanych jasielskich i sanockich dołach wzdłuż dolin rzek Ropy, Jasełki i Wisłoki siedziała, nazywając się głuchoniemcami, czyli ludźmi, którzy choć nie słyszą i nie rozumieją niemieckiej mowy, mają jednakże w sobie coś od miejscowej ludności odrębnego. Nie było widać wśród tej ludności szlacheckich dworów, ale tak na dolinach, jak w górach, gęsto rozsiane sołtystwa i wybranieckie łany, do których był przywiązany obowiązek bronienia granicy, spostrzegać się dawały". Jednakże przed ukazaniem się wzmianki w Słowniku, pierwszym który podjął próbę opisania średniowiecznych Sasów z Podkarpacia był Wincenty Pol, który w roku 1869 pisze :

W podobny sposób pisał również Józef Szujski. W roku 1885 opisał potomków dawnych osadników z okolic Iwonicza, wykazując pewne różnice na tle ludności ruskiej oraz Mazurów Władysław Bełza, podając cały szereg współczesnych mu nazwisk o niemieckim brzemieniu.

Znak „ß”, użyty w krótkiej inwokacji na sklepieniu spichlerza w Przeczycy z 1732.

Oskar Kolberg wyraził przypuszczenie, "Zdaje nam się, że takie wmieszanie między ludność polską na wielkich obszarach kilkudziesięciu tysięcy Niemców było tym dla postępu rękodzieł, przemysłu i cywilizacji rolniczej, czym jest dla stanu zdrowia ospy szczepienie"

Język

W poszczególnych wsiach na Podkarpaciu język niemiecki przetrwał do XVIII wieku, podobnie na Śląsku istniały wsie polskie w niemieckim otoczeniu językowym do tegoż czasu. W analizie porównawczej języka wsi okolic Krosna i Łańcuta, niemiecki historyk prof. Schwarz wyraził opinię, że podobne zjawiska z dziedziny lingwistyki występowały w niemieckich "wyspach językowych" około Gliwic, Bielska-Białej, a także na pograniczu śląsko-morawskim w okolicach Osobłogi i Białej. Stwierdza tym samym, że to południowa część Górnego Śląska była strefą wyjściową dla XIV i XV-wiecznej kolonizacji w pasie podkarpackim. Jako okolice Nysy miały być wg tego autora terenem wyjściowych dla osadników w rejonie Łańcuta, natomiast okolice Krosna wskazują na związku z niemieckimi osadnikami na terenach dzisiejszej Słowacji, które w średniowieczu należały do węgierskich komitatów. Inni zwracali uwagę na możliwość sprowadzenia pewnej grupy kolonistów ze Śląska przez Ottona z Pilczy dzięki pomocy księcia Władysława Opolczyka. W roku 1816 Tomasz Święcki, a następnie Adam Naruszewicz (wyd. 1836) napiszą, że "całe Podgórze Ruskie i Małopolskie, tudzież inne miejsca pograniczne, różnych teraz rzemieślników pełne, są to osady pierwiastkowe tego dobroczynnego króla (Kazimierza Wielkiego). Język tych ludzi nieco przygrubszy, a jakieś ze Szląskiem, Morawskiem, Czeskim i Pruskim podobieństwem mający, dowodem jest pierwszej ich ojczyzny. Stąd też poszły owe zniemczone od nowych osadników, lub na nowo nadane miastom Polskim i Ruskim, Lambergi, Frawensztadu, Łańcuta, Pilsna, Gorlicy, i tym podobne nazwiska".

W mowie ludności wsi okolic Krosna w drugiej połowie XIX w. usłyszeć można było wyrazy zachowujące pewne germańskie nazwy, często znacznie zniekształcone jak. np. "manta"- płaszcz, "szesterka"- siostra męża, "Geistag"- zielone święta;

Prawdopodobnie całkowita polonizacja ludności w omawianych regionach nastąpiła około XVIII wieku. Niektórzy historycy jak np. Mychajło Hruszewski podkreślali, że na tym terenach "w konsekwencji żywioł niemiecki przyczynił się niewątpliwie do wzmocnienia etnosu polskiego".

Budynek przysłupowy ze wsi Nozdrzec (1855), obecnie własność skansenu w Sanoku

Dolinianie to niegóralska ludność pochodzenia polsko-ruskiego zamieszkująca obszar wokół Sanoka, okolice Mrzygłodu oraz tereny na północ i wschód od Leska (wsch. Pogórze Bukowskie, połud. Pogórze Dynowskie) przede wszystkim Mrzygłód, Bukowsko, Sanok, Zagórz, Lesko, Nadolany. Na południu sąsiadowali z góralami ruskimi - Bojkami i Łemkami. Byli głównie rolnikami. Na zachodzie graniczyli z Pogórzanami (Głuchoniemcami) Po II wojnie światowej większość Dolinian została przymusowo wysiedlona do Związku Radzieckiego.
Pogórzanie to duża polska grupa etnograficzna zamieszkująca Pogórze (Ciężkowickie, Jasielskie, Dynowskie, Bukowskie) oraz zachodnią część Dołów Jasielsko-Sanockich. Grupa została wyodrębniona po II wojnie światowej dla celów klasyfikacji etnograficznej przez Franciszka Kotulę oraz Romana Reinfussaa. We wcześniejszych opracowaniach posługiwano się m.in. terminem Głuchoniemcy dla enklaw w obrębie Pogórze. Nazwę grupy Pogórzan wprowadził w 1935 roku Adam Wójcik zapożyczając ja z nomenklatury geograficznej , .

Chałupa tkacka z Korczyna k. Krosna (1790), przeniesiona do skansenu w Sanoku

Zagroda wielobudynkowa Pogórzan, wiatrak z Turaszówki, zabytki znajdują się w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku

Najstarszy zachowany w Europie drewniany gotycki kościół z Haczowa pochodzący z XIV wieku. Zachowały się w nim XIV i XV-wieczne księgi parafialne z niemieckimi nazwiskami dawnych mieszkańców.

Chałupa przysłupowaze skansenu w Markowej

Nazwiska w Polsce to późne historycznie zjawisko, ponieważ powstały dopiero u schyłku średniowiecza. Początkowo objęły szlachtę (XV-XVI w.) i stopniowo rozprzestrzeniły się na mieszczaństwo i chłopstwo. W dwóch ostatnich grupach społecznych proces ten trwał do poł. XVII w. Wyjątkowo na niektórych terenach (np. Wielkopolska, Płockie, Kresy Wschodnie) i u niewielkiego odsetka osób trwał on nawet do XVIII w. W okresie staropolskim posiadanie nazwiska regulowało prawo zwyczajowe, dopiero państwa zaborcze (XVIII/XIX w.) wprowadziły pierwsze akty prawne wprowadzając m.in. obowiązek posiadania nazwiska dla wszystkich grup społecznych, dotenczas bowiem zwyczaj ten nie przyjął się wśród Żydów.
Dynów (dawniej Denow) – gmina miejska w województwie podkarpackim, w powiecie rzeszowskim, nad Sanem, Pogórze Dynowskie. Przed 1945 rokiem Dynów należał do województwa lwowskiego, po zakończeniu II wojny światowej miasto weszło w skład nowo utworzonego województwa rzeszowskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa przemyskiego.

Współczesny rumuński zespół folklorystyczny z Klużu-Napoki, Siedmiogród, w czasie Festiwalu Kultury Beskidzkiej, Wisła, 2008

Stroje karpackich Sasów (Siebenbürger Sachsen) z okolic Sybina (1900)

XVI-wieczny kościół we wsi Binarowa

Na zachodzie graniczyli z Lachami sądeckimi, na północy z Lesiokami, na południowym wschodzie z Dolinianami

Po II wojnie światowej dla celów klasyfikacji etnograficznej została wyodrębniona przez Franciszka Kotulę oraz Romana Reinfussa na omawianym obszarze grupa Pogórzanie dla enklaw w obrębie Pogórze. Nazwę grupy Pogórzan wprowadził w 1935 roku Adam Wójcik zapożyczając ją z nomenklatury geograficznej.