Główny Zarząd Informacji – Wojska Polskiego/ Ministerstwa Obrony Narodowej/ Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego – organ kontrwywiadu wojskowego działający w Polsce Ludowej w latach 1944 – 1957, odpowiedzialny obok Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego za masowe represje wśród żołnierzy Wojska Polskiego, Armii Krajowej (AK), Wolności i Niezawisłości (WiN), Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ) oraz ludności cywilnej. Następnie (1957) przekształcony w Wojskową Służbę Wewnętrzną Ministerstwa Obrony Narodowej.

Utworzenie i proces przekształceniowy Informacji Wojskowej

Informacja Wojska Polskiego i jej organy powstały w momencie utworzenia na terenie Związku Radzieckiego 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki (14 maja 1943). Organy Informacji WP podlegały następnie przekształceniom organizacyjnym i nazewniczym, co związane było z ówczesną rozbudową Polskiej Armii w ZSRR:

Powstanie organów Informacji WP nie wiązało się z żadnymi podstawami ustawowymi. Jej struktury i zakres kompetencji były regulowane dyrektywami naczelnego dowódcy Wojska Polskiego i nie wchodziło w skład struktur sztabowych WP. Nadzorujący polskie formacje wojskowe w ZSRR z ramienia NKWD/NKGB gen.lejtnant Gieorgij Siergiejewicz Żukow stwierdził, że robotę kontrwywiadowczą w polskiej armii prowadzi "SMIERSZ", którego organy istnieją w wojsku polskim pod przykryciem "oddziału informacji wojska polskiego". Skład wydziałów informacji wojska polskiego jest kompletowany ze składu osobowego Zarządu "SMIERSZ" Ludowego Komisariatu Obrony, który kieruje jego działalnością. Funkcjonariusze wydziału informacji noszą polskie mundury.

We wrześniu 1944 powołano Zarząd Informacji Naczelnego Dowództwa WP. 30 listopada 1944 r. rozkazem nr 95 naczelnego dowódcy Wojska Polskiego na bazie Zarządu Informacji NDWP utworzono Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego (początkowo funkcjonował pod nazwą: Kierownictwo Informacji Sztabu Głównego WP). Od 30 listopada 1950 r. nazwa uległa zmianie na Główny Zarząd Informacji Ministerstwa Obrony Narodowej. Wraz z podporządkowaniem się organów Informacji MON i Wojsk Wewnętrznych Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (na mocy uchwały Rady Ministrów nr 683 z 3 września 1955 r.) nazwa uległa kolejnej transformacji na: Główny Zarząd Informacji Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego. Wraz ze zniesieniem KdsBP (na mocy zarządzenia nr 347 prezesa Rady Ministrów z 28 listopada 1956 r.) organy Informacji Wojskowej zostały wcielone do MON, a organa Informacji Wojsk Wewnętrznych (tj. Wojska Ochrony Pogranicza i Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego) do MSW. Na mocy zarządzenia nr 01 Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 stycznia 1957 r. o powołaniu WSW (Wojskowej Służby Wewnętrznej) organy Informacji Wojskowej zostały zniesione.

Zadania Informacji Wojskowej

Do głównych zadań GZI należały m.in.

1. Walka ze szpiegostwem, dywersją terrorystyczną i inną destrukcyjną działalnością zagranicznych wywiadów w jednostkach i urzędach Wojska Polskiego.
2. Walka z członkami antypaństwowych partii, którzy przedostają się do jednostek i urzędów Wojska Polskiego, by prowadzić destrukcyjną działalność przeciw Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego.
3. Organizacja niezbędnych agenturalno-operacyjnych i innych przedsięwzięć, w celu stworzenia na froncie warunków wykluczających możliwość bezkarnego przejścia agentury przeciwnika przez linię frontu, stworzenia linii frontu nie do przebycia dla szpiegowskich i innych przestępczych elementów.
4. Walka ze zdradą stanu w jednostkach i urzędach Wojska Polskiego (przejście na stronę wroga, ukrywanie szpiegów i okazywanie pomocy w pracy przestępczego elementu).

Kierownictwo i szefowie Informacji

Nowo powstałe ogniwo kontrwywiadu wojskowego nie wchodziło w skład żadnych struktur sztabowych. Było samodzielne pod względem strukturalnym i zadaniowym. Zgodnie ze statutem GZI podlegał Naczelnemu dowódcy Wojska Polskiego czyli gen. broni Michałowi R-Żymierskiemu w okresie 1944 – 1945. Była to podległość formalna ograniczająca się najczęściej do informacji o planowanych przedsięwzięciach i sprawozdań z ich wykonania. Pod względem konkretnych instrukcji zadaniowych GZI podlegał generałowi pułkownikowi Iwanowi Sierowowi, ówczesnemu zastępcy ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRR (NKWD ZSRR) i innym wysokim funkcjonariuszom NKWD NKGB i Smiersza m.in. kom b.p 3 rangi G.Żukowowi.

W późniejszych latach Główny Zarząd Informacji formalnie podlegał I-wszemu Wiceministrowi Obrony Narodowej gen. dyw. Marianowi Spychalskiemu w okresie 1945 – 1949, gen. bryg Edwardowi Ochabowi od 11 marca 1949 do 24 stycznia 1950 roku, a następnie ministrowi Obrony Narodowej marsz. Konstantemu Rokossowskiemu do października 1956 roku.

Nadzorujący informacje

1. Naczelny dowódca WP gen. broni Michał Rola-Żymierski – 1944 – 1945
2. I Wiceminister gen. dyw. Marian Spychalski – 30 X 1945 – 11 III 1949
3. I Wiceminister gen. bryg Edward Ochab – 11 III 1949 – 24 I 1950
4. Minister ON marsz. Konstanty Rokossowski – 24 I 1950 – X 1956

Michał Rola-Żymierski

Kontrwywiad - działalność mająca na celu neutralizowanie działalności obcych służb wywiadowczych, jak też przeciwdziałanie szpiegostwu w ogólności. Często ujmuje się tu również działania mające na celu ochronę i obronę przed dywersją i sabotażem. Kontrwywiadem przeważnie zajmują się służby cywilne, policyjne i wojskowe, potocznie określane również mianem kontrwywiad. W Polsce kontrwywiadem cywilnym zajmuje się Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a wojskowym Służba Kontrwywiadu Wojskowego.

Wojska Ochrony Pogranicza (WOP) - formacja wojskowa, część Wojska Polskiego, odrębny rodzaj wojsk powołany do ochrony granic Polski. Liczebność formacji osiągała nawet do 20 tysięcy żołnierzy. Pierwszym dowódcą WOP był płk Gwidon Czerwiński, ostatnim gen. dyw. Feliks Stramik.

Marian Spychalski

Edward Ochab

Konstanty Rokossowski

Podczas szybkiej rozbudowy Wojska Polskiego potrzebne były także organy kontrwywiadu wojskowego. Przy dywizjach, korpusach następnie Armiach, działały organy informacji. Kierowane głownie przez oficerów radzieckich. Świadczy o tym również fakt, że zdecydowana większość ówczesnych dokumentów pisana była w języku rosyjskim.

Podporządkowanie organów informacji Wojskowej, o usługowym charakterze służb specjalnych w stosunku do partii świadczy schemat nienormalnego podporządkowania GZI WP - KC PPR/PZRR

Szefem Oddziału Informacji 1 Dywizji Piechoty był major Piotr Kożuszko, Wydziałem Informacji 1 Korpusu kierował (chwilowo brak danych), Wydziałem Informacji 1 Armii Wojska Polskiego Dmitrij Wozniesienski, a szefami Wydziału Informacji 2 Armii Wojska Polskiego byli kolejno radzieccy oficerowie pułkownicy Gurko i Zajcew. Podczas operacyjnego podporządkowania dowództwom radzieckich Frontów podlegali bezpośrednio szefom Zarządu Kontrwywiadu Wojskowego SMIERSZ, 1 i 2 Frontu Białoruskiego. Szefem tego pierwszego był gen. por. Wadis. Głównie współpracowali z dowódcami wojsk NKWD Ochrony Tyłów 1 i 2 Frontu Białoruskiego, gen. mjr. Rohatinem i gen. mjr. Sierebiakowem.

Utworzony Zarząd Informacji NDWP przekształcono w Kierownictwo Informacji WP, a 11 marca 1945 roku w Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego. Jego pierwszym szefem został wówczas płk Piotr Kożuszko, który już wcześniej kierował Zarządem, następnie Kierownictwem Informacji WP. W grudniu 1945 roku zastąpił go pułkownik Jan Rutkowski.

Urodzony w 1900 roku, wieloletni działacz Francuskiej Partii Komunistycznej i "dąbrowszczak", uczestnik wojny domowej w Hiszpanii, po powrocie do kraju zastąpił Kożuszkę na stanowisku szefa GZI WP, na stanowisku szefa GZI stał do 25 kwietnia 1947 roku, kiedy to został zastąpiony przez urodzonego w 1917 roku pułkownika Stefana Kuhla, wcześniejszego zastępcę szefa Departamentu Kadr Ministerstwa Obrony Narodowej. Podczas jego kadencji Informacja wojskowa wykazywała się szczególnym okrucieństwem, sam Kuhl, nie mając pojęcia o pracy operacyjnej kontrwywiadu wojskowego, bardzo często w najważniejszych sprawach korzystał z rad swoich dwóch zastępców, płk. Anatola Fejgina i płk. Dmitrija Wozniesienskiego. Fejgin wkrótce został przeniesiony do Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego na stanowisko kierownika osławionego Departamentu X. Po zwolnieniu Kuhla z wojska w 1950 roku Wozniesienski zastąpił go na stanowisku szefa GZI MON.

Antoni Skulbaszewski, zastępca szefa GZI WP

Czesław Kiszczak, szef wywiadu i kontrwywiadu wojskowego w lat 60. i 70., zaczynał od pracy w GZI

płk Dmitrij Wozniesienski, w przeciwieństwie do swojego poprzednika, był doświadczonym i wyspecjalizowanym funkcjonariuszem sowieckich służb specjalnych. Pracował w ich szeregach od lat dwudziestych, najpierw prawdopodobnie w OGPU, a następnie w Główny Zarządzie Bezpieczeństwa Państwowego NKWD.

Podczas kierowania GZI MON, wraz ze swoim zastępcą, płk. Antonim Skulbaszewskim, okazał się mistrzem w tropieniu przedwojennych oficerów tzw. "dwójki", żołnierzy Armii Krajowej itd., swoimi bestialskimi metodami, na które pozwalał podwładnym, nie ustępował swojemu poprzednikowi, płk. Kuhlowi.

Kolejnym szefem Informacji został płk Karol Bąkowski, po przejęciu przez niego kontroli GZI zaczął tracić swój dawny wizerunek instytucji represyjnej. Główny Zarząd Informacji podporządkowano organom Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego, powołano specjalną komisję, która zaczęła badać działalność organów informacji od czasu ich powołania. Zostali zatrzymani główni oficerowie śledczy Informacji oraz byli jej szefowie i ich zastępcy, których wielu odwołano do Związku Radzieckiego, np. pułkowników Wozniesienskiego i Skulbaszewskiego.

Następnym i ostatnim szefem GZI, która ponownie została podporządkowana MON, był płk Aleksander Kokoszyn. Absolwent kursów NKWD w Smoleńsku, działacz komunistycznej konspiracji podczas okupacji, za co zapłacił pobytem w obozie koncentracyjnym. Po wojnie funkcjonariusz GZI WP i szef jednego z wydziałów, a od 8 grudnia 1956 do 10 stycznia 1957 roku szef GZI MON, aż do rozwiązania.

W okresie funkcjonowania Zarządu Informacji Naczelnego Dowództwa WP, Kierownictwa Informacji WP oraz Głównego Zarządu Informacji (Wojska Polskiego / MON / Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, stanowiska szefów tych instytucji pełnili kolejno:

Organizacja centrali Zarządu Informacji NDWP i GZI WP

Powstały we wrześniu 1944 roku Zarząd Informacji Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, zgodnie z ustawą o zarządzie Informacji Wojska Polskiego i jego organach Nr 60 z Numer 60 z 30 września 1944 roku, składał się z:

1. Zarząd Informacji Frontu.
2. Wydziały Informacji armii, okręgów, korpusów, dywizji, brygad i pułków zapasowych.

Organizacja organów terenowych GZI

W terenie przy każdym z Okręgów Wojskowych istniał Okręgowy Zarząd Informacji, przy dywizjach, garnizonach i Wojskach Ochrony Pogranicza istniały Wydziały lub Sekcje Informacji.

Na koniec 1948 roku wyglądało to następująco:

Struktura organizacyjna GZI MON po reorganizacji w 1952 roku

Oddział III GZI WP

Oddział III GZI WP miał specjalne znaczenie w strukturze Informacji Wojskowej, kierował on terenowymi organami Informacji.
Kontrolował i instruował organa informacji WP w zakresie pracy agenturalnej oraz prowadzenia ważniejszych rozpracowań operacyjnych. Sprawdzał stopień wykonania rozkazów i zarządzeń ministra ON i szefa GZI. Koordynował współpracę terenowych organów Informacji Wojskowej z organami bezpieczeństwa publicznego, w województwach itd. Poszukiwał także autorów anonimów oraz ulotek i napisów itp. Od lutego 1948 roku do listopada 1949 roku, szefem Oddziału III GZI WP był Jerzy Fonkowicz, który przed objęciem tej funkcji był szefem Okręgowego Zarządu Informacji Nr 1 (Warszawskiego Okręgu Wojskowego), wówczas Okręg Wojskowy nr 1)
Dokładnie Zadania Ogólne Oddziału III GZI WP przedstawiały się następująco:

1. przeprowadzanie kontroli i instruktaży operacyjnych w Okręgowych Zarządach Informacji oraz w podległych im Wydziałach i Sekcjach Informacji;
2. kontrola i instruktaż podległych organów informacji WP w zakresie ich pracy wewnętrznej;
3. analiza okresowych sprawozdań operacyjnych Okręgowych Zarządów Informacji WP i udzielenie im na tej podstawie wskazówek pisemnych;
4. kontrolowanie planowania operacyjnego OZI WP;
5. opracowywanie na potrzeby kierownictwa GZI WP elementów oceny pracy operacyjnej i organizacyjnej podległych organów na podstawie dotychczas wymienionych podpunktów;
6. opracowywanie dyrektyw zarządzeń GZI WP dla podległych organów w zakresie pracy operacyjnej oraz organizacyjnej, oraz koordynowanie procesu tworzenia tych dyrektyw przez inne komórki GZI WP;
7. utrzymywanie kontaktów bezpośrednich z nadrzędnymi władzami wojskowymi w zakresie polityki kadrowej w WP (opiniowanie, powoływanie oficerów do wojska, lub na przeszkolenie specjalne.)
8. zbieranie i opracowywanie materiałów z terenów na specjalne zapotrzebowanie kierownictwa GZI WP

Represje

Informacja wojskowa brała czynny udział obok bezpieki (Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego) w walce z podziemiem. Od 1944 roku, kiedy rozpoczęły się aresztowania żołnierzy Armii Krajowej i nie tylko. Do 1957 roku Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego aresztował ok. 17 tys. osób cywilnych i wojskowych.

Po ucieczce pilotów – ppor. Franciszka Jaźwińskiego (3 marca 1953) oraz Jareckiego dwa miesiące później, postanowiono dokonać tzw. penetracji Wojska Polskiego, zwłaszcza wojsk lotniczych i obrony przeciwlotniczej, za pomocą agentury z Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i Informacji Wojskowej.

1 czerwca 1953 roku, szef GZI WP wydał następujący rozkaz:

Jeszcze przed zakończeniem działań wojennych oprócz policyjnej roli jaką odgrywała Informacja WP w końcowym kwartale 1944 roku, pole działania organów kontrwywiadu wojskowego rozszerzono o Armię Krajową, która począwszy od października 1944 roku we wszystkich dokumentach sprawozdawczych określana była jako organizacja wroga. Obarczano ją odpowiedzialnością za wszystkie negatywne zjawiska występujące w wojsku, w tym za dezercję.

Te działania przybrały szerokie znaczenie po dezercji 31 pp i fiasku koncepcji formowania 3 Armii Wojska Polskiego. Po posiedzeniu Biura Politycznego z 22 października 1944 roku, postanowiono przebudować Wydział Informacyjny w wojsku rozszerzając zakres jego pracy, oraz postawiono Informacji WP konkretne zadania, m.in. przeprowadzić gruntowną czystkę w wojsku z elementów reakcyjnych, przede wszystkim w : Sztabie Formowania Sztabie Głównym, Sztabie Zaopatrzenia, RKU (Rejonowa Komenda Uzupełnień), Szkołach Wojskowych.

Zdecydowano również:

Na tym posiedzeniu zdecydowano również o konieczności utworzenia Szkoły Oficerów Informacyjnych

Informacja wojskowa wykonując zadania internowała w pierwszych dniach listopada 1944 roku, 439 spośród 1181 byłych członków Armii Krajowej, ujawnionych do 28 października w jednostkach Wojska Polskiego. Wśród nich było 183 oficerów, 185 podoficerów i 71 szeregowców. Znamienne, iż według danych z 28 października jako aktywnych charakteryzowano zaledwie 166 byłych członków AK. Pozostałych 1015 nie przejawiało, zdaniem organów Informacji WP, żadnej działalności. Internowanych skierowano do I-go Specjalnego Obozów Tyłów Zarządu Informacji WP w Skrobowie koło Lubartowa.

W listopadzie 1944 roku, organy Informacji WP aresztowały 144 osoby (25 oficerów, 112 podoficerów i szeregowców, 7 osób cywilnych.

Podział aresztowanych według kategorii przestępstw wyglądał następująco: 2 osoby za szpiegostwo, 1 spadochroniarz, 2 za terroryzm, 32 za zdradę, 5 za dezercję, 75 za inne przestępstwa. 11 członków Armii Krajowej, którzy prowadzili aktywną działalność przeciwko Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego i Wojsku Polskiemu.

Zdecydowanie antyakowskie nastawienie organów Informacji WP było widoczne do później jesieni 1945 roku. W maju wśród aresztowanych przez organy kontrwywiadu wojskowego WP 225 osób znajdowało się 10 szpiegów, 18 zdrajców, 29 dezerterów, 25 osób zatrzymanych za wrogą agitację, 130 akowców i 13 innych osób. W lipcu spośród 144 zatrzymanych 60 podejrzewano o aktywny udział w AK. W sierpniu aresztowano 34 aktywnych członków Armii Krajowej, we wrześniu już tylko 12. Od października obserwuje się coraz mniej zatrzymań pod zarzutem aktywnego udziału w AK. Wśród 141 osób aresztowanych w listopadzie wymienia się: 16 szpiegów, 8 terrorystów, 18 zdrajców, 20 akowców, 34 terrorystów, 24 osoby aresztowane za wrogą propagandę i 21 za inne przestępstwa.

TUN

Jedna z najbardziej znanych spraw wiążącą się z Informacją Wojska Polskiego i przez nią prowadzoną była tzw. sprawa TUN, czyli proces generała Stanisława Tatara i pułkowników Mariana Utnika i Stanisława Nowickiego. Oskarżeni tworzyli wcześniej Komitet Trzech Funduszu Obrony Narodowej.

Spisek komandorów

W 1950 Główny Zarząd Informacji rozpoczął w Marynarce Wojennej nową fale aresztowań. 21 lipca 1952 Najwyższy Sąd Wojskowy w Warszawie wydał wyrok w sprawie "zorganizowania spisku w wojsku", czyli tzw. "spisku komandorów". Po miesiącach tortur, pod fałszywym zarzutem działalności szpiegowskiej siedmiu wysokich oficerów Marynarki Wojennej skazano na karę śmierci lub dożywotnie więzienie, pomimo wycofania w procesie wymuszonych siłą zeznań. W końcu 1952 w więzieniu na warszawskim Mokotowie rozstrzelani zostali:

Na długoletnie więzienie zostali skazani:

Decyzją Naczelnego Sądu Wojskowego z 24 kwietnia 1956 postępowanie karne zostało wznowione i po ponownym rozpatrzeniu sprawy uchylono wyrok z 1952, stwierdzając całkowitą niewinność skazanych.

Oficerowie informacji

1. Stefan Kuhl płk szef GZI
2. Antoni Skulbaszewski ppłk – m.in: zastępca szefa GZI
3. Mateusz Frydman ppłk – m.in. szef Wydziału Specjalnego GZI
4. Mieczysław Notkowski ppłk – m.in. zastępca szefa Oddziału Śledczego GZI
5. Anatol Fejgin płk – m.in: zastępca szefa GZI
6. Ignacy Kaziemień płk – m.in: szef Oddziału I GZI
7. Jerzy Szerszeń płk – m.in: szef Oddziału I GZI
8. Czesław Kiszczak – szef Wydziału Informacji 18 Dywizji Piechoty w Ełku

Straceni w Głównym Zarządzie Informacji WP

Mazowsze:

Aresztowana na początku lipca 1946 r. 31 lipca 1946 r. wyrokiem WSO w Warszawie skazana na karę śmierci. Wyrok wykonano 27 sierpnia 1946 r. w siedzibie GZI w Warszawie.

Aresztowana na początku lipca 1946 r. 31 lipca 1946 r. wyrokiem WSO w Warszawie skazana na karę śmierci. Wyrok wykonano 27 sierpnia 1946 r. w siedzibie GZI w Warszawie.

wyrokiem sądu KBW skazany na karę śmierci.

Agentura Informacji WP

Nowo utworzone organy kontrwywiadu wojskowego w Wojsku Polskim, z braku doświadczonej kadry oficerskiej i cywilnej musiała zostać zastąpiona oficerami służb specjalnych ZSRR: NKWD, NKGB, i kontrwywiadu wojskowego Smiersz.

Szczególne wyzwanie dla organu Informacji WP przyniosła ogłoszona przez PKWN powszechna mobilizacja. Zgodnie z jej założeniami, do szeregów Wojska Polskiego mogły wstąpić liczne oddziały AK-owców i innych członków organizacji polityczno-wojskowych związanych z Londynem . Kontrwywiad wojskowy miał za zadanie rozpracować te grupy, ustalić powiązania między nimi oraz wykonać wiele innych przedsięwzięć natury operacyjnej i organizacyjnej. Należało się zająć przedwojenną kadrą zawodową zgłaszającą się do służby czynnej po pobycie w oflagach. Aby rozpoznać i następnie rozpracować owe organizacje i grupy, potrzebna była liczna i prężnie działająca rzesza agentów, informatorów i w wielu przypadkach prowokatorów, którą Informacja wojskowa utworzyła w bardzo szybkim czasie. Było to głównie zasługą oficerów radzieckich.

Tylko w 1 Armii WP sieć agenturalna liczyła 3220 osób, w tym 74 agentów, 389 rezydentów i 2757 informatorów. Według sprawozdania z pracy operacyjnej Oddziału Informacji 1 Armii Wojska Polskiego za listopad 1944 roku, tylko w tym miesiącu zwerbowano do współpracy z 371 ludzi, z tego 85 żołnierzy Armii Krajowej i 12 z Armii Ludowej. Zapewne taką samą agenturą dysponował Wydział Informacji 2 Armii Wojska Polskiego.

Bibliografia

Przypisy