Gady - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy gromady kręgowców. Zapoznaj się również z: miejscowość o tej nazwie.

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o gadach

Gady (Reptilia, od łac. repto – czołgać się) – parafiletyczna grupa zmiennocieplnych owodniowców. Współczesne gady są pozostałością po znacznie większej grupie zwierząt, której największy rozkwit przypadł na erę mezozoiczną. Obecnie żyją tylko cztery rzędy gadów, ich pozostałe znane linie ewolucyjne wymarły. Niektóre kopalne gady naczelne, czyli archozaury (takie jak pterozaury i dinozaury), były prawdopodobnie zwierzętami stałocieplnymi.

Trzustka (łac. pancreas) - gruczoł położony w górnej części jamy brzusznej składający się z części wewnątrzwydzielniczej (hormonalnej, odpowiedzialnej za wytwarzanie m.in. insuliny i glukagonu) i zewnątrzwydzielniczej (trawiennej, produkującej sok trzustkowy). Jej przeciętna masa wynosi 70-100 g. Mierzy ok. 12 - 30 cm.
Neosuchia – klad krokodylomorfów z grupy Mesoeucrocodylia. Nazwa Neosuchia została ukuta w 1988 roku przez Michaela Bentona i Jamesa Clarka dla grupy krokodylomorfów obejmującej Atoposauridae, Goniopholididae, Pholidosauridae, Dyrosauridae, Bernissartia, Shamosuchus oraz Eusuchia. Do tak rozumianych Neosuchia należałyby te same taksony, co do grupy obejmującej parafiletyczne Metamesosuchia oraz klad Eusuchia. Według definicji filogenetycznej przedstawionej w 2001 roku przez Paula Sereno i współpracowników nazwa Neosuchia odnosi się do kladu obejmującego wszystkich przedstawicieli Crocodyliformes bliżej spokrewnionych z krokodylem nilowym niż z Notosuchus terrestris – tak definiowane Neosuchia obejmują wszystkie współczesne krokodyle oraz blisko z nimi spokrewnione formy wymarłe. Z kolei według definicji przedstawionej przez Hansa Larssona i Hansa-Dietera Suesa w 2007 roku Neosuchia to klad obejmujący wszystkie taksony bliżej spokrewnione z krokodylem nilowym niż z Sebecus icaeorhinus. Pozycja filogenetyczna kilku grup mogących należeć do Neosuchia pozostaje niejasna – niektóre analizy kladystyczne sugerują, że Thalattosuchia są blisko spokrewnione z Pholidosauridae i Dyrosauridae, podczas gdy według innych są bazalnymi przedstawicielami Mesoeucrocodylia nienależącymi do Neosuchia. Wg analizy kladystycznej Larssona i Suesa (2007) bliżej spokrewnione z krokodylem nilowym niż z Notosuchus terrestris były rodzaje Araripesuchus, Baurusuchus i Pabwehshi oraz rodzina Sebecidae (przy czym Pabwehshi i Sebecidae wg autorów razem z rodziną Peirosauridae i rodzajem Hamadasuchus tworzyły klad Sebecia). Inne analizy kladystyczne sugerowały, że Sebecidae, Baurusuchus i Araripesuchus były bliżej spokrewnione z rodzajem Notosuchus niż ze współczesnymi krokodylami; niezależnie zresztą od ich pozycji filogenetycznej taksony te tradycyjnie były wyłączane z Neosuchia. Larsson i Sues, nie chcąc zrywać z tą tradycją, zaproponowali nową definicję filogenetyczną Neosuchia (patrz wyżej), wyłączając z tego kladu grupę Sebecia oraz rodzaje Baurusuchus i Araripesuchus. Wg analizy kladystycznej Sereno i Larssona z 2009 roku Araripesuchus i Baurusuchus były bliżej spokrewnione z rodzajem Notosuchus niż ze współczesnymi krokodylami, natomiast klad Sebecia powtórnie okazał się bliżej spokrewniony ze współczesnymi krokodylami niż z Notosuchus; autorzy włączyli go do Neosuchia. Martin i współpracownicy (2010) zasugerowali, że grupa Atoposauridae – przez większość naukowców uznawana za klad zaawansowanych przedstawicieli Neosuchia – może należeć nie do Neosuchia, lecz do bazalnych Mesoeucrocodylia.

W tradycyjnej linneuszowskiej klasyfikacji kręgowców gady wyodrębniano jako gromadę, do której zaliczano wszystkie owodniowce z wyjątkiem ptaków i ssaków. Jednak tak definiowana gromada gadów jest parafiletyczna, gdyż należą do niej przodkowie ptaków i ssaków, lecz obie te gromady nie są do niej zaliczane. Prof. Michael J. Benton zaproponował, by tradycyjnie pojmowane "gady" zastąpić dwiema gromadami owodniowców: gromadą zauropsydów (Sauropsida), obejmującą anapsydy i klad Eureptilia, w tym diapsydy (właśnie do tej gromady należą wszystkie współcześnie żyjące "gady"), oraz gromadą synapsydów (Synapsida).

Lepidozaury (Lepidosauria) – klad diapsydów obejmujący ponad 7000 współczesnych gatunków należących do dwóch głównych grup – sfenodontów i łuskonośnych. Są one rozprzestrzenione na całym świecie i żyją w bardzo zróżnicowanych ekosystemach.
Według wciąż dyskutowanego podziału dokonanego przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych, skorygowanego w 2006 r., neogen jest to młodszy okres ery kenozoicznej trwający od 23,03 do 2,588 mln lat temu. Dzieli się na:

Niektórzy naukowcy podejmowali też próby przedefiniowania gadów, tak by stały się grupą monofiletyczną. Np. Gauthier, Kluge i Rowe (1988) zdefiniowali Reptilia jako grupę obejmującą ostatniego wspólnego przodka współczesnych żółwi i przedstawicieli kladu Sauria (obejmującego grupy Lepidosauromorpha i Archosauromorpha) oraz wszystkich jego potomków; z kolei Laurin i Reisz (1995) zdefiniowali Reptilia jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka żółwi i diapsydów oraz wszystkich jego potomków. Nie jest pewne, czy w wypadku przyjęcia którejś z tych definicji gady byłyby synonimem zauropsydów i jakie zwierzęta należałyby do tej grupy (m.in. ze względu na niepewną pozycję filogenetyczną żółwi – tradycyjnie zaliczanych do anapsydów, ale w niektórych nowszych publikacjach uznawanych za diapsydy z kladu Sauria). Modesto i Anderson (2004) zdefiniowali Reptilia jako największy (obejmujący najwięcej gatunków) klad, do którego należą gatunki Lacerta agilis i Crocodylus niloticus, ale do którego nie należy Homo sapiens; tak definiowane gady byłyby synonimem zauropsydów. W wypadku przyjęcia którejś z tych definicji do gadów należałyby ptaki, natomiast nie należałyby do nich synapsydy.

Narząd Jacobsona, narząd przylemieszowy (łac. organum vomeronasale) nazywany również narządem lub organem lemieszowym, lemieszowo-nosowym, lub womero-nasalnym, w skrócie oznaczany VNO (od ang. vomeronasal organ) - występujący u wielu zwierząt chemoreceptywny, parzysty narząd zmysłu wykrywający szereg substancji chemicznych. Zawiera receptory feromonów z rodzin V1R, V2R i V3R, które mają duże znaczenie w komunikacji zwierząt, ale jego funkcjonalność w zakresie przenoszenia bodźców ze związków infochemicznych wśród ludzi nie została potwierdzona.
Sfenodonty, gady ryjogłowe (Sphenodontia) – rząd gadów z nadrzędu lepidozaurów, o prymitywnej budowie, w większości wymarłych (rozkwit przeżyły w erze mezozoicznej). Są grupą siostrzaną łuskonośnych (jaszczurek, amfisben i węży).

Cechy budowy

Skóra

Skóra gadów jest sucha, szorstka lub delikatna, wytwarzająca rogowe tarcze (żółwie i krokodyle) lub tarczki i łuski (jaszczurki, węże), nieprzepuszczalna dla gazów, nie mogą więc oddychać przez skórę. Miejsca styku łusek i tarczek są słabo zrogowaciałe, dzięki czemu gady zachowują dużą ruchliwość. U krokodyli naskórek zużywa się i odrasta w miarę złuszczania, a u jaszczurek i węży jest zrzucany w postaci wylinki (u jaszczurek płatami, a u węży w całości). W skórze jaszczurek znajdują się gruczoły udowe, żółwie mają gruczoły u nasady kończyn, a krokodyle po bokach żuchwy. Ubarwienie gadów zależy od rozmieszczenia komórek pigmentowych – melanoforów, lipoforów, alloforów i guanoforów.

Heterodontyzm, uzębienie heterodontyczne – rodzaj uzębienia spotykany u ssaków. Charakteryzuje się zróżnicowaniem kształtów i wielkości zębów w zależności od ich przeznaczenia. W przypadku typowego uzębienia heterodontycznego wyróżnia się cztery podstawowe typy funkcjonalne zębów:
Poposauridae – rodzina dużych drapieżnych archozaurów z rzędu rauizuchów (Rauisuchia) żyjących w późnym triasie na terenie dzisiejszej Ameryki Północnej i Południowej. Obejmowała formy mierzące przeważnie od 2,5 do 5 m długości. Początkowo były uznawane za dinozaury z grupy teropodów – które przypominały wieloma cechami, m.in. budową czaszki i dwunożnością – jednak późniejsze analizy kladystyczne wykazały, że są one bliżej spokrewnione z krokodylami.

Szkielet

Szkielet gadów jest silnie skostniały i można go podzielić na szkielet osiowy (czaszka i kręgosłup) oraz szkielet pasów i kończyn.

Czaszka

Czaszka połączona jest z pierwszym kręgiem za pomocą jednego kłykcia potylicznego, który ma trzy powierzchnie stawowe (środkową i dwie boczne) – połączenie ruchome. Posiada otwory otoczone łukami kostnymi. Zmniejsza to ciężar czaszki bez utraty odporności mechanicznej. Na podstawie planu rozmieszczenia otworów wyróżnia się 4 typy czaszki:

Tekodonty (Thecodontia) – parafiletyczna grupa wczesnych archozaurów (gadów naczelnych) o budowie pokrojowo przypominającej krokodyle, ale z bardziej prostymi nogami niż inne gady. Poza najprymitywniejszymi formami większość posiadała uzębienie tekodontyczne – zęby osadzone w zębodołach szczęki i żuchwy. Czaszka diapsydalna, zęby zwykle ostre i zakrzywione ku tyłowi.
Eusuchia – grupa archozaurów z kladu Crocodyliformes. Według definicji filogenetycznej przedstawionej w 2003 roku przez Christophera Brochu obejmuje ostatniego wspólnego przodka Hylaeochampsa vectiana, krokodyla nilowego, aligatora amerykańskiego i gawiala gangesowego i wszystkich jego potomków. Tradycyjnie Eusuchia były klasyfikowane w randze podrzędu wewnątrz rzędu krokodyli (Crocodylia), jednak obecnie większość naukowców zawęża obszerność kladu Crocodylia do grupy koronowej, czyli obejmującej ostatniego wspólnego przodka krokodyla nilowego, aligatora amerykańskiego i gawiala gangesowego i wszystkich jego potomków, co sprawia, że Eusuchia staje się grupą obszerniejszą niż Crocodylia.

1. anapsydalny – brak otworów skroniowych (anapsydy, współcześnie – żółwie)

2. synapsydalny – jedna para otworów skroniowych nie sięgających kości ciemieniowej, stykające się z łukiem jarzmowym (synapsydy – "gady ssakokształtne")

3. euryapsydalny (=parapsydalny) – jedna para otworów skroniowych, bliższych grzbietowi czaszki, nie stykających się z kośćmi jarzmowymi (wymarłe gady morskie)

4. diapsydalny – dwie pary otworów skroniowych. Czaszki współczesnych jaszczurek i węży pochodzą od tego typu, ale wiele składników uległo redukcji.

Dawniej właśnie na podstawie liczby i rozmieszczenia otworów skroniowych w czaszce wyróżniano 4 główne grupy gadów – anapsydy, synapsydy, euryapsydy i diapsydy. Podział ten z czasem uległ jednak dużym zmianom; np. wyróżniane dawniej euryapsydy obecnie są generalnie uważane za diapsydy, które wtórnie straciły jedną parę otworów skroniowych. Zdaniem części naukowców diapsydami, które wtórnie straciły obie pary otworów skroniowych są żółwie (patrz niżej).

Żółwie i krokodyle mają czaszkę akinetyczną, tzn. kości szczęki są zrośnięte z puszką mózgową. U węży kości szczęki połączone są z czaszką ruchomo za pomocą więzozrostów – jest to tzw. czaszka kinetyczna. Żuchwę gadów budują kości: zębowa, stawowa, nadkątowa, kątowa i wieńcowa. Kość kwadratowa łączy żuchwę z mózgoczaszką.

Synapsydy, dawniej określane jako "gady ssakokształtne" (Synapsida, z gr. syn – razem + apsis – łuk) – grupa owodniowców powstałych w pensylwanie (ok. 318 - 299 mln lat temu) pod koniec karbonu; dominująca grupa kręgowców lądowych w permie i na początku triasu. Pierwotnie uważano, że wywodziły się z anapsydów, obecnie jednak przyjmuje się, że obie grupy wyewoluowały niezależnie z najprymitywniejszych owodniowców. Ich cechą charakterystyczną było występowanie w czaszce jednego, dolnego otworu skroniowego za każdym okiem (czaszka synapsydalna), gdzie były uczepione mięśnie szczęk.
Plakodonty (Placodontia, czyli płyto- lub płaskozębne) – rząd triasowych gadów morskich prawdopodobnie z rzędu Sauropterygia – płetwojaszczurów, jednak ich systematyka jest niejasna. Skamieniałości plakodontów znajdowano na terenie Europy.

Kręgosłup

Kręgosłup gadów składa się przeważnie z 5 odcinków:

1. Szyjny – kręgi bez powierzchni stawowych dla żeber lub zestawiające się z krótkimi żebrami nie sięgającymi mostka. Pierwszy kręg nazywa się kręgiem szczytowym (atlas). Nie posiada trzonu (u współczesnych) i składa się tylko z pierścienia kostnego. Drugi kręg – obrotowy, posiada ząb do połączenia z kręgiem pierwszym. Następne kręgi mają budowę typową dla kręgów szyjnych.

2. Piersiowy (Mostkowy) – kręgi opatrzone powierzchniami stawowymi dla żeber.

3. Lędźwiowy – kręgi bez powierzchni stawowych dla żeber.

4. Krzyżowy – Przeważnie 2 kręgi. Zrastają się za pośrednictwem żeber z miednicą.

5. Ogonowy – u niektórych kilka początkowych kręgów łączy się z krótkimi żebrami.

Kręgosłup jaszczurek jest w zasadzie podzielony na cztery odcinki: szyjny (8 kręgów), mostkowo-lędźwiowy (tułowiowy) (22 kręgi), krzyżowy (2 kręgi) i ogonowy (kilkadziesiąt kręgów). U beznogich jaszczurek i węży występuje tylko odcinek tułowiowy i ogonowy; nie ma mostka. U żółwi wyróżnia się odcinek szyjny, tułowiowy i krzyżowy, które są zrośnięte z płytkami kostnymi puklerza oraz ogonowy. Żebra są zrośnięte z płytkami kostnymi pancerza, więc nie ma ruchomej klatki piersiowej. Kręgi gadów są przeważnie przodowklęsłe (u żółwi tyłowklęsłe)

Michael J. Benton (ur. 1956) – profesor paleontologii kręgowców na Wydziale Nauk o Ziemi na Uniwersystecie w Bristolu i członek Royal Society of Edinburgh. Jego opublikowane prace koncentrują się głównie na ewolucji triasowych gadów, ale też na wymieraniach i zmianach w zapisie kopalnym fauny.
Jaszczurki (Lacertilia, dawniej Sauria) – grupa gadów łuskonośnych obejmująca czworonożne lub beznogie zwierzęta lądowe o wydłużonym ciele, oczach posiadających powieki, mocnych szczękach i diapsydalnej czaszce. Występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą oraz na wielu wyspach oceanicznych. Są najliczniejszą grupą gadów obejmującą ponad 4000 gatunków.

Szkielet pasów i kończyn

Kończyny gadów są dobrze rozwinięte, zredukowane lub brak ich zupełnie. U gadów posiadających kończyny pas barkowy jest dobrze rozwinięty i składa się z kości kruczej, przedkruczej, łopatki i obojczyka. Pas miednicowy tworzy zamknięty pierścień otaczający otwór miednicowy. Złożony jest z 2 kości bezimiennych, które łączą się z kręgami krzyżowymi oraz ze sobą tworząc spojenie łonowe i kulszowe. Każda kość bezimienna złożona jest z kości biodrowej, kulszowej i łonowej. U węży i beznogich jaszczurek szkielet pasów barkowego i miednicowego jest przeważnie zredukowany i pozostają części szczątkowe. Przednia kończyna składa się z kości ramieniowej, kości przedramieniowej (tworzą ją kości: łokciowa i promieniowa) i kości ręki (tworzą ją: nadgarstek, śródręcze i kości palców). Kończyna tylna zbudowana jest z kości udowej, kości podudowej (kość piszczelowa i kość strzałkowa) i kości stopy (tworzą ją: stęp, śródstopie i kości palców).

Padalec zwyczajny (Anguis fragilis) – gatunek jaszczurki z rodziny padalcowatych. Występuje na terenie całej Polski i podlega ścisłej ochronie. Jest niejadowity i nie stanowi żadnego zagrożenia dla człowieka.
Zwierzę zmiennocieplne (poikilotermia, pojkilotermia, ektotermia, zimnokrwistość) – zwierzę, którego temperatura ciała jest zmienna i zależy od temperatury otoczenia, cecha charakterystyczna ryb, płazów i gadów.

Uzębienie

Brak u żółwi, u pozostałych dobrze rozwinięte. Zęby większości gadów, oprócz agam i kameleonów, podlegają stałej wymianie (polifiodontyzm). Wyróżniane są trzy typy osadzenia:

akrodontyczne – osadzone podstawą na kościach szczęki lub żuchwy (u niektórych jaszczurek, np. Agam)

pleurodontyczne – przytwierdzone z boku kości (u niektórych jaszczurek, np. legwanów)

tektodontyczne – osadzone w zębodołach (tylko krokodyle)

Zęby mogą występować na kościach szczękowych, żuchwie, lemieszu, kościach podniebiennych i skrzydlastych (formy prymitywne) lub na kościach szczękowych i żuchwie (formy młodsze filogenetycznie). U niektórych są podobne do siebie (homodontyzm), a u innych zróżnicowane (heterodontyzm).

Żółwie skrytoszyjne (Cryptodira) – podrząd gadów z rzędu żółwi. Nazwa ich wzięła się od sposobu w jaki chowają głowę. Kiedy chcą to uczynić wyginają szyję w płaszczyźnie pionowej w kształcie litery S i chowają ją do środka pancerza. Żółwie skrytoszyjne obejmują 11 rodzin, które opanowały różne środowiska: są gatunki całkowicie lądowe, ziemnowodne, wodne żyjące w wodach słodkich jak i w morskich. Występują na całym świecie oprócz Antarktydy.
Człowiek rozumny (Homo sapiens) – jedyny występujący współcześnie gatunek z rodzaju Mniej więcej 100 tysięcy lat temu dotarł na Bliski Wschód, ok. 60 tys. lat temu do Australii, a prawie 40 tys. lat temu do Europy (był to tzw. kromaniończyk, czyli człowiek z Cro Magnon – od nazwy stanowiska archeologicznego we Francji).

Układ mięśniowy

Umięśnienie gadów jest bardziej zróżnicowane niż umięśnienie kręgowców niższych. Charakteryzuje się:

silnym zanikiem metamerii mięśniowej

rozwinięciem się mięśni szyjnych

rozwojem mięśni międzyżebrowych, odgrywających ważną rolę w mechanizmie oddychania (nie ma tych mięśni u żółwi – jako mięsień oddechowy funkcjonuje u nich mięsień poprzeczny brzucha)

skomplikowaną muskulaturą kończyn

Układ pokarmowy

Układ pokarmowy zaczyna się jamą gębową, wyraźnie odgraniczoną od gardzieli. U żółwi i krokodyli występuje kostne podniebienie oddzielające przewody nosowo-gardzielowe od jamy gębowej. Na dnie jamy gębowej leży język spełniający różne funkcje u różnych gatunków. W jamie gębowej znajdują się też gruczoły; najczęściej występującymi są gruczoły przyżuchwowe, językowe i wargowe, których wydzielina zwilża pokarm. U niektórych gatunków występują gruczoły jadowe. Za gardzielą znajduje się przełyk, prowadzący do wyraźnie wyodrębnionego żołądka. Za żołądkiem mieści się jelito cienkie, którego przedni odcinek – dwunastnica – tworzy charakterystyczną pętlę, w której znajduje się trzustka. Przewód trzustkowy wpada do dwunastnicy w tym samym miejscu co przewód wątrobowy. Wątroba jest płatowata i posiada woreczek żółciowy. Na granicy jelita cienkiego i grubego znajduje się zaczątkowe jelito ślepe. Jelito grube łączy się z kloaką, która dzieli sie na 3 części: część, w której gromadzi się kał; część, do której uchodzą moczowody i przewody płciowe oraz część przechodzącą w ujście kloaki.

Notosuchia – wymarły klad krokodylomorfów z grupy Mesoeucrocodylia. Wyróżniony i nazwany w 1971 roku przez Zulmę Gasparini, która nadała mu rangę infrarzędu w obrębie podrzędu Mesosuchia (obecnie nie wyróżnianego, gdyż był to takson parafiletyczny); Gasparini zaliczyła do Notosuchia rodzinę Notosuchidae z rodzajem Notosuchus i rodzinę Uruguaysuchidae z rodzajami Uruguaysuchus i Araripesuchus. Paul Sereno i współpracownicy (2001) zdefiniowali Notosuchia jako klad obejmujący wszystkich przedstawicieli Crocodyliformes bliżej spokrewnionych z gatunkiem Notosuchus terrestris niż z krokodylem nilowym; tak definiowane Notosuchia są taksonem siostrzanym do kladu Neosuchia. Inną definicję filogenetyczną tego kladu zaproponowali Ismar de Souza Carvalho i współpracownicy (2004), którzy zdefiniowali Notosuchia jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka grup Ziphosuchia i Peirosaurimorpha oraz wszystkich jego potomków. Nie jest jednak pewne, czy do tak definiowanych Notosuchia nie należałby również klad Neosuchia; definicja ta nie jest używana przez innych autorów. Ziphosuchia to grupa wyróżniona i nazwana przez Ortegę i współpracowników (2000), którzy zaliczyli do niej rodzaje Notosuchus i Libycosuchus oraz grupę Sebecosuchia (obejmującą rodziny Sebecidae i Baurusuchidae); Carvalho i współpracownicy (2004) zdefiniowali Ziphosuchia jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka rodzajów Notosuchus i Libycosuchus oraz grupy Baurusuchoidea (= Sebecosuchia) i wszystkich jego potomków. W zależności od pozycji filogenetycznej Notosuchus, Libycosuchus i rodzajów tradycyjnie zaliczanych do Sebecosuchia/Baurusuchoidea, tak rozumiane Ziphosuchia mogą być synonimem Notosuchia sensu Sereno et al., 2001, być kladem obejmującym większość, lecz nie wszystkie Notosuchia, lub też - jeśli Sebecidae należały do Neosuchia – być kladem obejmującym Notosuchia i Neosuchia.
Terocefale (Therocephalia, łac. "głowy bestii (ssaka)") – wymarła linia terapsydów z grupy teriodontów. Jej rozwój przypada na środkowy i późny perm, a także trias. Nazwa wywodzi się od dużych czaszek jej przedstawicieli. Podobnie jak budowa zębów sugeruje to, że Terocefale były dobrze przystosowanymi mięsożercami.

Układ oddechowy

Układ oddechowy stanowią pofałdowane płuca, z wyjątkiem krokodyli (gąbczaste). Wentylację płuc uwydatniają ruchy klatki piersiowej. U węży i padalców jedno płuco ulega redukcji, a drugie jest wydłużone i może tworzyć worek powietrzny. Powietrze do płuc dostaje się przez szczelinę krtaniową oraz przez tchawicę rozdzielającą się na oskrzela i oskrzeliki.

Euryapsydy (Euryapsida) – grupa gadów morskich żyjących od permu do końca kredy wyodrębniona na podstawie umiejscowienia dołu skroniowego w czaszce. Podobnie jak synapsydy miały jeden dół skroniowy, ale umiejscowiony niżej – czaszka euryapsydalna. Zaliczano do niej areoscelidy, ichtiozaury i zauropterygi (plakodonty, notozaury, plezjozaury). Obecnie uważa się, że stanowią grupę polifiletyczną, czyli pochodzą od różnych przodków i nie są taksonem naturalnym.
Dinozaury ptasiomiedniczne (Ornithischia) – rząd dinozaurów, u których budowa miednicy była podobna do budowy miednicy u ptaków, gdzie część kości łonowej biegnie ukośnie do tyłu, równolegle do kości kulszowej czyli inaczej niż u innych gadów.

Układ krwionośny

Układ krwionośny składa się z serca i naczyń krwionośnych. Serce zbudowane jest z dwóch przedsionków oraz komory podzielonej niepełną przegrodą na dwie części. W czasie skurczu przegroda przylega do górnej części serca, więc następuje dobre oddzielenie krwi żylnej od tętniczej. Jedynie u krokodyli przegroda jest pełna (serce z dwóch przedsionków i dwóch komór). Zatoka żylna gadów jest słabo rozwinięta. Z komory wychodzi pień tętniczy podzielony na 3 tętnice: tętnicę płucną (wychodzi z prawej komory i dzieli się na 2 gałęzie), aortę lewą i aortę prawą. Aorta prawa wychodzi z lewej komory i odchodzą od niej tętnice szyjne i tętnice podobojczykowe ( u większości gadów), unaczyniające głowę i kończyny przednie. Aorta lewa wychodzi z komory prawej. Obie aorty łączą się w aortę grzbietową, od której odchodzą tętnice do narządów wewnętrznych, mięśni tułowia, kończyn tylnych i ogona. Do prawego przedsionka ujście mają 2 żyły główne i żyła tylna. Do lewego przedsionka wpadają 2 żyły płucne.

Terapsydy, gady ssakokształtne (Therapsida) – rząd synapsydów, który pojawił się we wczesnym permie i stał się dominującą grupą kręgowców lądowych w połowie tego okresu. Zgodnie z zasadami kladystyki do terapsydów, aby były taksonem monofiletycznym należy również zaliczyć wywodzącą się z cynodontów gromadę ssaków.
Śródmózgowie (łac.mesencephalon) – środkowa część mózgowia u kręgowców, w której znajduje się tzw. wodociąg mózgu zwany też wodociągiem Sylwiusza łączący III i IV komorę mózgu. Śródmózgowie łączy się z móżdżkiem i rdzeniem przedłużonym oraz z międzymózgowiem. U ssaków część grzbietowa śródmózgowia utworzona jest przez blaszkę czworaczą (lamina quadrigemina), w której wyróżnia się wzgórki przednie i tylne lub pokrywę wzrokową zróżnicowaną na ciałka bliźniacze (corpora bigemina), czyli płaty wzrokowe (lobi optici) u pozostałych kręgowców.

Układ chłonny

Układ chłonny jest dobrze rozwinięty. Złożony jest z pni chłonnych, zatok i serc limfatycznych. Śledziona leży w krezce w pobliżu żołądka.

Układ wydalniczy

W czasie rozwoju zarodkowego funkcjonują pranercza, a u gadów dorosłych nerka ostateczna. U samic pranercza ulegają całkowitemu zanikowi, a u samców przekształcają się w najądrze. Od nerek odchodzą moczowody, którymi do kloaki spływa mocz. Do kloaki otwiera się też pęcherz moczowy, który występuje jednak tylko u żółwi i jaszczurek. Ostatecznym produktem przemian białkowych jest silnie stężony kwas moczowy, ponieważ gady są urikoteliczne i oszczędzają gospodarkę wodną organizmu.

Procolophonomorpha – klad zauropsydów w randze rzędu, nadrzędu lub bez przyznanej rangi, zaliczany do podgromady anapsydów. Michael S. Lee (1995) zdefiniował Procolophonomorpha jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka rodzaju Nyctiphruretus, rodziny Nycteroleteridae, rodzajów Owenetta i Barasaurus, rodzin Procolophonidae i Lanthanosuchidae, rodzaju Sclerosaurus, parejazaurów i żółwi oraz wszystkich jego potomków. Niektóre analizy kladystyczne sugerują jednak przynależność żółwi nie do anapsydów, lecz do diapsydów; w takim zaś wypadku Procolophonomorpha sensu Lee, 1995 stałyby się synonimem zauropsydów. Nawet jeśli nie uwzględniać żółwi, tak definiowane Procolophonomorpha mogą być synonimem kladu Ankyramorpha (zdefiniowanego przez Michaela deBragę i Roberta Reisza (1996) jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka grupy Procolophonia, rodzaju Macroleter, rodziny Lanthanosuchidae i rodzaju Acleistorhinus oraz wszystkich jego potomków). Michael deBraga i Olivier Rieppel (1997) zdefiniowali Procolophonomorpha jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka rodzaju Macroleter, parejazaurów i kladu Procolophoniformes oraz wszystkich jego potomków (przy czym autorzy ci definiują Procolophoniformes jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka rodzin Procolophonidae i Owenettidae oraz wszystkich jego potomków; inni autorzy na określenie tego kladu używają nazwy Procolophonoidea). Niektóre analizy kladystyczne sugerują jednak, że do tak definiowanych Procolophonomorpha nie należałaby część taksonów, które do Procolophonomorpha zaliczył Lee (1995), w tym rodzina Lanthanosuchidae i rodzaj Nyctiphruretus. Sean P. Modesto, Diane M. Scott i Robert R. Reisz (2009) zdefiniowali Procolophonomorpha jako klad obejmujący gatunek Procolophon trigoniceps i wszystkie taksony bliżej spokrewnione z nim niż z gatunkiem Milleretta rubidgei; wg przeprowadzonej przez autorów analizy kladystycznej do tak definiowanych Procolophonomorpha należy klad Ankyramorpha i siostrzany do niego gatunek Australothyris smithi.
Ptaki (Aves) – gromada stałocieplnych zwierząt z podtypu kręgowców. Jest najbardziej zróżnicowaną spośród gromad kręgowców lądowych – istnieje około 10 000 gatunków ptaków, które zamieszkują ekosystemy na całym świecie. Ich wielkość waha się od 5 cm u koliberka hawańskiego do 2,7 m u strusia.

Układ rozrodczy i rozmnażanie

Układ rozrodczy żeński złożony jest z parzystych jajników oraz jajowodów uchodzących do kloaki. Układ rozrodczy męski zbudowany jest z jąder, które u jaszczurek mają owalny kształt, a u węży kształt wydłużonych wałeczków. Wychodzą z nich kanaliki tworzące najądrza, z którego wychodzą nasieniowody łączące się z kloaką. U wszystkich samców oprócz hatterii występuje narząd kopulacyjny. Jaja są typu polilecytalnego – zawierają duże ilości żółtka w osłonkach pergaminowatych, a u żółwi i krokodyli w wapiennych skorupkach. Zapłodnienie wewnętrzne, jajorodne, jajożyworodne lub żyworodne, rozwój prosty, zarodki tworzą błony płodowe – owodniowce.

Żółwie bokoszyjne (Pleurodira) – podrząd gadów z rzędu żółwi, które chowają szyję oraz głowę do pancerza przez zgięcie szyi w bok w płaszczyżnie poziomej. Głowa zostaje ułożona między pancerzem grzbietowym a brzusznym. Kręgi szyjne mają od przodu poprzeczne wyrostki, których nie mają żółwie skrytoszyjne. Z przodu pancerza brzusznego jest nieparzysty średniej wielkości wyrostek. Wszystkie żyją tylko w wodach słodkich gdzie dobrze pływają i nurkują.
Mesoeucrocodylia – klad krokodylomorfów obejmujący grupę Eusuchia, do której zaliczane są wszystkie współczesne krokodyle, oraz parafiletyczną grupę Mesosuchia. Grupa Mesoeucrocodylia wyodrębniła się we wczesnej jurze, a jej przedstawiciele żyją do dziś.

Układ nerwowy i narządy zmysłów

Kresomózgowie podzielone jest na dwie półkule (dobrze rozwinięte), kora mózgowa dobrze rozwinięta, międzymózgowie małe i słabo rozwinięte, obecna szyszynka i przysadka, śródmózgowie zawiera ośrodki wzrokowe i słuchowe, móżdżek nieduży, ale dobrze rozwinięty, rdzeń przedłużony (zamózgowie) posiada esowate wygięcie. U jaszczurek i hatterii występuje narząd ciemieniowy, reagujący na temperaturę i promienie świetlne. Nerwy rdzeniowe tworzą 2 sploty: barkowy i miednicowy. Dobrze rozwinięty jest układ współczulny.

Nyctiphruretus (strażnik nocy) – rodzaj wymarłego gada, dalekiego krewnego żółwii. Żył on 250 milionów lat temu i wyglądem przypominał bardziej dzisiejsze jaszczurki.
Prestosuchidae – rodzina dużych drapieżnych archozaurów z kladu Crurotarsi. Jej przedstawiciele żyli w triasie (od anizyku do karniku) na terenie obecnych: Azji (Indie), Afryki, Ameryki Południowej i Europy. Rodzina Prestosuchidae obejmowała największe drapieżniki swoich czasów – długość ich przedstawicieli wahała się od 2,5 m w przypadku najmniejszego ticinozucha do nawet siedmiu metrów u zaurozucha. Mimo pewnych podobieństw do innej grupy dużych drapieżnych archozaurów – erytrozuchów – budowa szkieletu a także ustawienie kończyn pod tułowiem wskazują na większe zaawansowanie ewolucyjne. Dokładniejsza pozycja systematyczna Prestosuchidae nie jest jednak jasna.

Wrażenia węchowe są odbierane przez zakończenia nerwowe znajdujące się w części węchowej jamy nosowo-gardzielowej oraz przez narząd Jacobsona odchodzący od górnej części jamy gębowej.

Oczy zaopatrzone są w 3 powieki: górną, dolną i migawkową. U niektórych gadów powieki zrastają się tworząc przezroczysty okular. Akomodacja zachodzi dzięki zmianie kształtu i przesuwaniu się soczewki. Uczestniczy w tym procesie mięsień rzęskowy. W twardówce występują płytki kostne, które tworzą charakterystyczny pierścień. W ciało szkliste wnika tzw. grzebień.

Owodniowce (Amniota) – kręgowce mające zdolność rozwoju zarodkowego na lądzie (gady, ptaki i ssaki). Uzyskały ją dzięki wytworzeniu błon płodowych, które tworzą środowisko dla właściwego rozwoju zarodka. W obowiązującej systematyce grupa ta nie ma rangi żadnego taksonu.
Kwas moczowy (2,6,8-trioksypuryna) – organiczny związek chemiczny, pochodna puryny. Wzór sumaryczny: C5H4O3N4. Tworzy białe kryształy trudno rozpuszczalne w wodzie. Kryształy kwasu moczowego w temperaturze 400 °C rozkładają się, wydzielając cyjanowodór. Łatwo ulega tautomerii keto-enolowej.

Narząd słuchu jaszczurek składa się z ucha wewnętrznego i środkowego, które łączy się z gardzielą przewodami Eustachiusza. W uchu środkowym znajduje się strzemiączko. Ucho to przykryte jest błoną bębenkową. Błędnik błoniasty (ucho wewnętrzne) różnicuje się i tworzy ślimak. U węży nie ma jamy bębenkowej, ale występuje kostka słuchowa.

Żołądek (łac. gaster, ventriculus, stomachus) – narząd stanowiący część przewodu pokarmowego, którego zasadniczą rolą jest trawienie zawartych w pokarmie białek (nie zachodzi trawienie tłuszczów, a trawienie cukrów jest wręcz hamowane przez niskie pH żołądka). Żołądek wydziela sok żołądkowy zawierający enzymy trawienne:
Areoscelidy (Araeoscelidia syn. Araeoscelida) – rząd wymarłych gadów (diapsydy), kształtem przypominających jaszczurki. Żyły około 300-260 milionów lat temu od późnego karbonu do środkowego permu. Są uważane za takson siostrzany do wszystkich innych diapsydów..

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)